Tổng quan nghiên cứu

Xây dựng các công trình hạ tầng thủy lợi giữ vai trò then chốt trong việc đảm bảo an ninh nguồn nước, phát triển sản xuất nông nghiệp và ổn định an sinh xã hội. Dự án Hồ chứa nước Đạ Lây tại huyện Đạ Tẻh, tỉnh Lâm Đồng được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phê duyệt đầu tư ngày 16/12/2008 và chính thức khởi công ngày 15/01/2015. Đây là công trình đầu mối trọng điểm nhằm cấp nước tưới cho 1.411 ha đất canh tác, cung cấp nước sinh hoạt cho 7.000 người dân vùng hạ lưu và cải thiện môi trường sinh thái. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, hạng mục tràn xả lũ đã gặp phải sự cố kỹ thuật nghiêm trọng: bề mặt tràn không bằng phẳng, chiều dày bê tông không đạt yêu cầu thiết kế được duyệt. Sự cố này buộc chủ đầu tư phải xử lý gia cố thêm một lớp bê tông cốt thép dày 20cm, làm phát sinh chi phí thiệt hại vật chất ước tính hơn 7 tỷ đồng và kéo dài tiến độ hoàn thành. Thực trạng này phản ánh nhiều bất cập trong công tác quản lý chất lượng thi công tại Lâm Đồng, nơi mỗi năm triển khai xây dựng hơn 12 công trình thủy lợi sử dụng vốn ngân sách nhà nước. Luận văn tập trung đánh giá toàn diện hoạt động quản lý chất lượng thi công của Trung tâm Quản lý Đầu tư và Khai thác Thủy lợi Lâm Đồng giai đoạn 2013-2019, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm kiểm soát rủi ro, nâng cao chất lượng thi công tràn xả lũ và tối ưu hóa hiệu quả nguồn vốn đầu tư công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết quản lý chất lượng toàn diện theo tiêu chuẩn ISO 9001 và lý thuyết quản trị vòng đời dự án xây dựng. Mô hình quản lý chất lượng ba bên được sử dụng làm khung tham chiếu chính, bao gồm: kiểm soát nội bộ của nhà thầu thi công (Bên thứ nhất), giám sát nghiệm thu của chủ đầu tư và tư vấn giám sát (Bên thứ hai), cùng hoạt động kiểm định, thanh tra độc lập của cơ quan quản lý nhà nước (Bên thứ ba). Về cơ sở pháp lý, luận văn vận dụng hệ thống quy phạm pháp luật Việt Nam gồm Luật Xây dựng số 50/2014/QH13 với 10 chương, 168 điều, kết hợp cùng Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13 và Luật Đầu tư công. Các quy định chuyên ngành tại Nghị định số 46/2015/NĐ-CP về 9 nội dung quản lý chất lượng thi công và thời hạn bảo hành công trình từ 12 đến 24 tháng, cùng Nghị định số 59/2015/NĐ-CP và Nghị định số 42/2017/NĐ-CP về điều kiện năng lực hành nghề tạo thành hệ thống chuẩn mực để đối chiếu và đánh giá sai lệch trong thực tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu điển cứu công trình cụ thể với phương pháp thống kê mô tả và phương pháp chuyên gia. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập trực tiếp từ hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công, nhật ký công trình, biên bản nghiệm thu từng giai đoạn và kết quả kiểm định hiện trường tại Tràn xả lũ Hồ chứa nước Đạ Lây. Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên gia gồm 30 cán bộ quản lý dự án, kỹ sư tư vấn giám sát và chỉ huy trưởng công trường đại diện cho các chủ thể tham gia quản lý hơn 12 dự án thủy lợi tại Lâm Đồng giai đoạn 2013-2019. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo 100% đối tượng tham gia khảo sát đều có chuyên môn sâu và chứng chỉ hành nghề phù hợp. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo quản lý chất lượng của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Lâm Đồng cùng bài học kinh nghiệm quốc tế từ Pháp với tỷ lệ chi phí kiểm tra chất lượng chiếm 2% tổng giá thành, mô hình giám sát độc lập của Singapore và Hoa Kỳ. Phương pháp phân tích tổng hợp và đối chuẩn được lựa chọn nhằm mổ xẻ nguyên nhân gốc rễ gây ra khuyết tật bê tông, từ đó làm rõ các điểm nghẽn trong quy trình quản trị dự án.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu phát hiện sai lệch nghiêm trọng về hình học và kết cấu tại bề mặt tràn xả lũ Hồ chứa nước Đạ Lây khi lớp bê tông thi công không đảm bảo độ dốc, bề mặt lồi lõm và không đủ chiều dày thiết kế. Tình trạng này bắt buộc phải thiết kế bổ sung lớp bê tông cốt thép gia cường dày 20cm, làm phát sinh chi phí xử lý hơn 7 tỷ đồng.

Thứ hai, công tác khảo sát địa chất và thủy văn ban đầu bộc lộ nhiều thiếu sót do tư vấn khảo sát thực hiện sơ sài, dùng phương pháp nội suy thay vì khoan đủ số lượng hố khoan theo đề cương. Khi đào móng phát hiện nền đất yếu, công trình buộc phải tạm dừng thi công để bổ sung xử lý cọc xi măng đất và gia cố thêm 45m rọ đá bờ phải hạ lưu nhằm chống xói lở.

Thứ ba, tình trạng cạnh tranh thiếu lành mạnh trong đấu thầu xuất hiện phổ biến khi nhiều gói thầu xây lắp hạ giá sâu từ 25% đến 30% so với giá gói thầu được duyệt. Hệ quả là nhà thầu thi công tìm cách cắt giảm chi phí, bố trí cán bộ chỉ huy trưởng không đúng hồ sơ dự thầu và thiếu hụt cốp pha đạt chuẩn.

Thứ tư, công tác bảo dưỡng và bảo trì công trình sau hoàn thành chưa được quan tâm đúng mức. Mặc dù quy luật đầu tư xây dựng chỉ ra rằng 1 đồng vốn chi cho bảo trì định kỳ mang lại hiệu quả tương đương 5 đồng vốn xây mới, các đơn vị quản lý khai thác tại địa phương vẫn chưa xây dựng quy trình bảo trì thường xuyên bài bản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các sai sót trên xuất phát từ việc chủ đầu tư thiếu quyết liệt trong kiểm tra, kết hợp với việc phó mặc chất lượng cho nhà thầu xây lắp và đội ngũ tư vấn giám sát còn yếu về chuyên môn. Khi so sánh với mô hình của Pháp, nơi yêu cầu kiểm định độc lập bắt buộc chiếm 2% giá trị công trình và áp dụng bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp 10 năm, hệ thống quản lý tại địa phương còn thiếu chế tài kinh tế đủ mạnh. Trong công tác phân tích, các số liệu kiểm tra cao độ và chiều dày bê tông có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân bố sai số kết hợp bảng ma trận phân định trách nhiệm giữa Chủ đầu tư, Tư vấn giám sát và Nhà thầu thi công. Việc đối chiếu các chỉ tiêu kỹ thuật trước và sau khi xử lý cọc xi măng đất cùng lớp bê tông bù dày 20cm cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì hoạt động giám sát tác giả thường trực tại hiện trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao toàn diện chất lượng thi công công trình Tràn xả lũ Hồ chứa nước Đạ Lây và các dự án thủy lợi trên địa bàn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, đổi mới công tác lựa chọn nhà thầu xây lắp. Chủ đầu tư và Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Lâm Đồng cần áp dụng phương thức đấu thầu một giai đoạn hai túi hồ sơ theo Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13, kiên quyết loại bỏ tiêu chí chọn thầu đơn thuần theo giá thấp nhất. Mục tiêu là đưa tỷ lệ gói thầu giảm giá bất thường trên 20% về mức 0%, thực hiện ngay từ quý 1 của kế hoạch đầu tư tiếp theo.

Thứ hai, nâng cao năng lực thi công và bổ sung trang thiết bị hiện trường. Nhà thầu xây lắp và đơn vị tư vấn giám sát phải bố trí 100% cán bộ kỹ thuật có chứng chỉ hành nghề đúng cấp theo Nghị định số 59/2015/NĐ-CP; đồng thời tăng cường tối thiểu 30% số lượng cốp pha thép định hình và kiểm soát sai số cấp phối trạm trộn bê tông dưới 1,5% trong suốt quá trình đổ bê tông tràn.

Thứ ba, siết chặt công tác giám sát tác giả và kiểm định đối chứng. Đơn vị tư vấn thiết kế phải cử kỹ sư thường trực giám sát tác giả với tần suất tối thiểu 15 ngày/lần hoặc có mặt trong 24 giờ khi phát sinh sự cố nền móng. Đơn vị kiểm định độc lập phải tiến hành thí nghiệm thử tải và siêu âm kiểm tra 100% các phân đoạn bê tông trước khi chủ đầu tư ký biên bản nghiệm thu giai đoạn.

Thứ tư, hoàn thiện hệ thống quản lý chất lượng theo ISO 9001 và lập quỹ bảo trì chuyên nghiệp. Ban quản lý dự án cần biên soạn sổ tay chỉ dẫn kỹ thuật thi công cho từng hạng mục tràn xả lũ; đồng thời trích lập ngân sách bảo trì hàng năm đạt từ 2% đến 3% tổng mức đầu tư công trình, hoàn tất bàn giao quy trình bảo dưỡng trong vòng 6 tháng sau khi khánh thành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, Chủ đầu tư và các Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn: Luận văn cung cấp mô hình tổ chức ban quản lý chuyên trách, quy trình kiểm soát nghiệm thu nội bộ và bài học kinh nghiệm xử lý sự cố phát sinh hơn 7 tỷ đồng tại dự án Hồ chứa nước Đạ Lây.

Thứ hai, các Doanh nghiệp xây lắp và Nhà thầu thi công công trình thủy lợi: Cung cấp tài liệu hướng dẫn về biện pháp thi công bê tông mặt tràn, quy chuẩn lắp dựng cốp pha định hình và giải pháp kỹ thuật xử lý nền móng bằng cọc xi măng đất kết hợp rọ đá hạ lưu.

Thứ ba, các Đơn vị tư vấn khảo sát, thiết kế và tư vấn giám sát: Giúp các kỹ sư nắm vững phương pháp giám sát tác giả, quy trình thẩm định hồ sơ địa chất thủy văn và tiêu chuẩn nghiệm thu bê tông theo Nghị định số 46/2015/NĐ-CP.

Thứ tư, Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Kỹ thuật Xây dựng Thủy lợi và Quản lý Xây dựng: Luận văn là tài liệu tham khảo giàu tính thực tiễn với số liệu thực tế từ hơn 12 dự án thủy lợi thường niên tại Lâm Đồng, phục vụ tưới tiêu cho 1.411 ha đất và cấp nước cho 7.000 người dân.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính gây ra sự cố bề mặt và thiếu chiều dày bê tông tại Tràn xả lũ Hồ chứa nước Đạ Lây là gì?
Nguyên nhân cốt lõi là do nhà thầu thi công thiếu cốp pha định hình chuẩn, năng lực cán bộ kỹ thuật còn yếu và buông lỏng nghiệm thu nội bộ. Bên cạnh đó, tư vấn giám sát chưa kiểm soát chặt chẽ cao độ thi công, buộc dự án phải đổ bù lớp bê tông dày 20cm với kinh phí phát sinh hơn 7 tỷ đồng.

Việc nhà thầu giảm giá thầu sâu từ 25% đến 30% gây ra những rủi ro kỹ thuật nào?
Khi hạ giá thầu quá mức để trúng thầu, nhà thầu bị thâm hụt tài chính dẫn đến việc cắt giảm nhân lực có tay nghề, sử dụng công nhân thời vụ và sử dụng cốp pha không đạt chuẩn. Tình trạng này làm sai lệch kích thước hình học công trình và gây lãng phí lớn cho ngân sách nhà nước khi phải sửa chữa.

Thiếu sót trong khảo sát địa chất đã tác động như thế nào đến biện pháp thi công tại dự án Đạ Lây?
Do khảo sát sơ sài và dùng phương pháp nội suy thay vì khoan đủ số mũi khoan thực địa, nền móng yếu không được nhận diện kịp thời. Hậu quả là công trình phải tạm dừng thi công để bổ sung giải pháp xử lý cọc xi măng đất và 45m rọ đá bảo vệ bờ tràn.

Mô hình quản lý chất lượng của Pháp và Singapore mang lại bài học kinh nghiệm gì cho Việt Nam?
Bài học lớn nhất là cần thiết lập cơ chế kiểm định độc lập bắt buộc với chi phí chiếm 2% tổng giá thành công trình như của Pháp, kết hợp quy định chứng chỉ hành nghề nghiêm ngặt và bảo hiểm công trình 10 năm, giúp chấm dứt tình trạng chủ đầu tư phó mặc chất lượng cho nhà thầu.

Tỷ lệ hiệu quả 1:5 trong công tác bảo trì công trình thủy lợi có ý nghĩa kinh tế ra sao?
Các nghiên cứu chuyên ngành khẳng định việc chi 1 đồng vốn cho công tác duy tu, bảo dưỡng định kỳ sẽ ngăn chặn sự xuống cấp của kết cấu bê tông cốt thép, giúp tiết kiệm tương đương 5 đồng vốn phải bỏ ra để sửa chữa lớn hoặc xây mới công trình sau này.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở pháp lý và lý luận quản lý chất lượng thi công theo Luật Xây dựng số 50/2014/QH13 gồm 10 chương, 168 điều cùng Nghị định số 46/2015/NĐ-CP.
  • Phân tích chi tiết nguyên nhân sự cố kỹ thuật tại Tràn xả lũ Hồ chứa nước Đạ Lây, nơi phát sinh chi phí khắc phục hơn 7 tỷ đồng do sai lệch chiều dày bê tông và khuyết tật nền móng.
  • Chỉ rõ các bất cập về tình trạng giảm giá thầu từ 25% đến 30% và năng lực giám sát còn mỏng tại hơn 12 dự án thủy lợi thường niên trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa đổi mới quy chế đấu thầu, nâng cao năng lực cốp pha thi công, siết chặt giám sát tác giả và trích lập ngân sách bảo trì 2% đến 3% hàng năm.
  • Cung cấp mô hình quản lý chất lượng có tính khả thi cao, góp phần bảo vệ an toàn công trình phục vụ 1.411 ha đất sản xuất và 7.000 hộ dân vùng hưởng lợi.

Đóng góp lớn nhất của công trình nghiên cứu là xây dựng khung giải pháp thực chứng giúp kiểm soát chất lượng từ khâu khảo sát đến thi công và vận hành. Trong kế hoạch 6 đến 12 tháng tới, các cơ quan chuyên môn cần tích hợp các khuyến nghị này vào sổ tay hướng dẫn thi công thủy lợi tại địa phương. Các nhà quản lý dự án và kỹ sư xây dựng hãy tham khảo và ứng dụng ngay các giải pháp kỹ thuật trên để nâng cao chất lượng và độ an toàn cho các công trình thủy lợi trọng điểm.