Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẬN TẢI VÀ CHẤT LƯỢNG CUNG CẤP DỊCH VỤ VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ 1. Cơ sở lý luận về vận tải 1. Khái niệm và đặc điểm Khái niệm Theo Hoàng Văn Châu (2019), vận tải được hiểu là “một hoạt động kinh tế có mục đích của con người nhằm đáp ứng nhu cầu di chuyển vị trí của đối tượng vận chuyển.
Đối tượng vận chuyển gồm con người và vật phẩm hàng hóa được vận chuyển. Sự di chuyển của con người và vật phẩm trong không gian rất đa dạng phong phú và không phải mọi di chuyển đều là vận tải. Vận tải chỉ bao gồm những di chuyển do con người tạo ra nhằm mục đích kinh tế lợi nhuận để đáp ứng nhu cầu về sự di chuyển đó mà thôi”. Trong khi đó, Nguyễn Hồng Đàm (2003) cho rằng vận tải là “một quy trình kỹ thuật nhằm di chuyển vị trí của con người và vật phẩm trong không gian” hay là “sự di chuyển vị trí của hành khách và hàng hoá trong không gian khi thoả mãn đồng thời 2 tính chất - là một hoạt động sản xuất vật chất và là một hoạt động kinh tế độc lập.” Theo chủ nghĩa Mác – Lênin, vận tải là quá trình sản xuất đặc biệt, không tác động đến đối tượng lao động mà chỉ tác động về mặt không gian lên đối tượng chuyên chở.
Khi quá trình vận tải kết thúc thì sản phẩm vận tải cũng được tiêu thụ ngay. Vận chuyển hàng hóa, xét theo quan điểm của logistics, là sự di chuyển hàng hóa trong không gian bằng sức người hay phương tiện vận tải nhằm thực hiện các yêu cầu của mua bán, dự trữ trong quá trình sản xuất kinh doanh. Dưới góc độ chức năng quản trị logistics trong doanh nghiệp, vận tải là hoạt động vận chuyển hàng hóa liên kết các tác nghiệp sản xuất kinh doanh tại các địa bàn khác nhau của doanh nghiệp. Như vậy, vận tải có thể hiểu là sự di chuyển hay chuyển động của người, động vật và hàng hóa từ nơi này đến nơi khác, để thực hiện một mục đích nhất định nhằm tạo ra lợi nhuận.
Đặc điểm của vận tải Vận tải là một ngành sản xuất vật chất của xã hội, nó sử dụng sức lao động của con người trong việc thực hiện di chuyển hàng hoá và hành khách từ địa điểm này đến địa điểm khác, với công cụ lao động là các phương tiện thiết bị như đầu máy, toa xe, ôtô, máy bay, tàu thủy… Trong đó, đối tượng lao động là hàng hoá hay hành khách cần thiết phải vận chuyển Vận tải là ngành sản xuất vật chất đặc biệt của xã hội, đây là một quá trình tác động làm thay đổi về mặt không gian của đối tượng chuyên chở mà không sáng tạo 4 Downloaded by mon hon (monmon1@gmail.com) lOMoARcPSD|39211872 ra sản phẩm vật chất mới. Quá trình vận tải kông dùng đến nguyên liệu. Sản phẩm của ngành vận tải có tính chất vô hình. Sản xuất trong ngành vận tải không sang tạo ra sản phẩm vật chất mới mà sáng tạo ra một sản phẩm đặc biệt là sản phẩm vận tải – là sự di chuyển vị trí của đối tượng chuyên chở.
Quá trình sản xuất và tiêu thụ không tách rời nhau. Sản phẩm trong ngành vận tải không thể dự trữ được. Vận tải là một hoạt động của logistics khi vận chuyển đáp ứng yêu cầu của khách hàng về vị trí và thời gian. Nó tạo ra giá trị gia tăng - khách hàng nhận được đúng sản phẩm ở đúng nơi, vào đúng lúc.
Vận chuyển hàng hóa liên kết rất nhiều doanh nghiệp và tổ chức tham gia trong một chuỗi cung ứng hàng hóa nhằm đáp ứng tối đa nhu cầu của khách hàng. Các hình thức vận tải Có nhiều cách phân loại vận tải khác nhau tùy thuộc vào phạm vi, đối tượng hay môi trường hoạt động của dịch vụ vận tải cung cấp. Dưới đây là một số cách phân loại vận tải dựa theo các căn cứ khác nhau: Căn cứ vào phạm vi phục vụ Từ phạm vi phục vụ của dịch vụ vận tải, vận tải được chia thành 2 loại: Vận tải nội bộ xí nghiệp và vận tải công cộng. Vận tải nội bộ xí nghiệp là việc vận chuyển trong nội bộ xí nghiệp, nhà máy, công ty… nhằm di chuyển nguyên vật liệu, thành phẩm, bán thành phẩm, cán bộ công nhân viên đến các khu vực trong nội bộ xí nghiệp nhằm phục vụ cho quá trình sản xuất mà không trực tiếp thu tiền cước vận tải.
Vận tải công cộng là việc các công ty hay xí nghiệp vận tải chuyên chở vật phẩm hàng hoá từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ và vận chuyển con người từ địa điểm này đến địa điểm khác. Căn cứ vào phạm vi hoạt động Dựa vào việc di chuyển hàng hóa, con người trong phạm vi của một hay nhiều quốc gia, hoạt động vận tải bao gồm: vận tải nội địa và vận tải quốc tế. Vận tải nội địa bao gồm quá trình di chuyển trong phạm vi một quốc gia, đáp ứng các nhu cầu vận chuyển nội địa. Vận tải quốc tế là hoạt động vận tải mà đối tượng vận chuyển đã vượt ra khỏi biên giới quốc gia, bao gồm vận tải quốc tế trực tiếp và vận tải quốc tế quá cảnh.
Vận tải quốc tế trực tiếp diễn ra giữa 2 hay nhiều nước có chung biên giới hoặc có chung vùng biển quốc tế mà không thông quan phần lãnh thổ của nước thứ ba. Vận tải quốc tế quá cảnh có sử dụng lãnh thổ của một hay nhiều nước thứ ba. 5 Downloaded by mon hon (monmon1@gmail.com) lOMoARcPSD|39211872 Căn cứ vào môi trường hoạt động Vận tải được chia thành các nhóm: vận tải đường sắt, vận tải đường thủy, vận tải hàng không, vận tải đường ống và vận tải điện tử. Vận tải đường sắt là loại hình vận tải hành khách và hàng hóa bằng phương tiện có bánh được thiết kế để chạy trên loại đường đặc biệt là đường ray.
Trong đó, đường ray bao gồm hai thanh thép chạy song song đặt cố định xuống nền là các thanh chịu lực bằng gỗ, bê tông hay sắt thép và khoảng cách giữa hai thanh được duy trì cố định. Vận tải đường bộ là loại hình vận tải sử dụng các phương tiện di chuyển trên đường bộ như: xe tải, xe bồn, xe container,… Vận tải đường thuỷ là hoạt động vận tải có liên quan đến việc sử dụng kết cấu hạ tầng và phương tiện vận tải biển như tàu biển, các thiết bị xếp dỡ… để phục vụ việc dịch chuyển hành khách và hàng hoá trên những tuyến đường biển. Vận tải hàng không là việc sử dụng máy bay, máy móc, khí cụ do con người chế tạo ra có thể bay được để di chuyển người, động vật và hàng hóa từ nơi này đến nơi khác. Phương thức vận tải đường ống là cách thức vận tải cố định, hàng hóa chất lỏng sẽ đi qua đường ống, di chuyển đến những không gian địa lý đến nơi cần nhận hàng.
Vận tải đường ống là phương thức vận chuyển mà quá trình vận chuyển hàng hóa diễn ra liên tục. Vận tải điện tử là việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động vận chuyển người hay hàng hóa. Căn cứ vào đối tượng chuyên chở Đối tượng chuyên chở của vận tải là hàng hóa và con người, vì vậy vận tải có thể chia thành 3 hình thức: vận tải hàng hoá, vận tải hành khách và vận tải hỗn hợp. Hàng hoá là một phạm trù lịch sử, nó chỉ xuất hiện khi có nền sản xuất hàng hoá, đồng thời sản phẩm lao động mang hình thái hàng hoá khi nó là đối tượng mua bán trên thị trường.
Hàng hóa là sản phẩm của lao động, thỏa mãn mong muốn, nhu cầu nào đó của con người thông qua trao đổi hay mua bán. Có rất nhiều tiêu thức để phân chia các loại hàng hoá như: hàng hoá thông thường, hàng hoá đặc biệt, hàng hoá hữu hình, hàng hoá vô hình, hàng hoá tư nhân, hàng hoá công cộng… Vận tải hành khách là việc chuyển chở người từ địa điểm này sang điểm địa khác, nhằm đáp ứng nhu cầu di chuyển của con người. Vận tải hỗn hợp: hàng hoá - hành khách là việc vận chuyển kết hợp hàng hóa và hành khách. 6 Downloaded by mon hon (monmon1@gmail.com) lOMoARcPSD|39211872 Căn cứ vào khoảng cách chuyên chở Khoảng cách chuyên chở của mỗi hàng hóa, con người là khác nhau vì vậy.
có thể chia vận tải thành hai nhóm vận tải đường gần và vận tải đường xa. Trong đó, vận tải đường gần có quãng đường vận chuyển ngắn hơn 7,400 km (4,000 hải lý), vận tải đường xa có quãng đường dài hơn 7,400 km. Căn cứ vào cách thức tổ chức vận chuyển Có nhiều cách thức tổ chức vận chuyển khác nhau, bao gồm các nhóm như: Vận tải một chặng và vận tải nhiều chặng, vận tải đơn phương thức và vận tải đa phương thức, vận tải hàng lẻ và vận tải hàng nguyên. Vận tải một chặng và vận tải nhiều chặng căn cứ dựa vào đoạn đường được chia ra trên một con đường dài.
Quãng đường của vận tải một chặng thường là những đoạn đường ngắn hơn vận chuyển nhiều chặng. Vận tải đơn phương thức là hình thức vận tải sử dụng một phương thức vận tải duy nhất, trong khi vận tải đa phương thức là quá trình vận chuyển hàng hóa được thực hiện bằng hai phương thức vận tải khác nhau trở lên từ một địa điểm ở một nước tới một địa điểm chỉ định tại một nước khác nhằm mục đích giao – nhận hàng hóa, được triển khai qua đường bộ, đường sắt, đường thủy, hàng không và đường ống,… Vận tải hàng lẻ là hình thức vận chuyển hàng hóa khi hàng hóa xếp không đủ để đóng nguyên một container, mà cần ghép chung với một số lô của chủ hàng khác. Vận tải hàng nguyên là hình thức vận chuyển khi người gửi hàng có khối lượng hàng đủ để chứa đầy một container hoặc nhiều container, người ta thuê một hoặc nhiều container để gửi hàng. Vai trò của vận tải Hoạt động vận tải hàng hóa gắn liền và có vai trò thiết yếu với cuộc sống con người.
Vận tải đóng một vai trò trọng yếu của quá trình phân phối và lưu thông hàng hóa. Vận tải có một chức năng quan trọng đặc biệt là trong việc vận chuyển hàng hóa. Bất cứ một quá trình sản xuất nào của xã hội cũng đòi hỏi cần có sự tham gia của vận tải. Không có vận tải thì không thể thực hiện được sản xuất, từ khâu đầu vào khi vận chuyển nguyên vật liệu, nhiên liệu, vật liệu cho quá trình sản xuất đến khâu đầu ra là vận chuyển thành phẩm sau khi sản xuất.