Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO 1. Một số khái niệm cơ bản Một xã hội văn minh không thể thiếu một nền giáo dục đại học (GDĐH) tiên tiến, tạo ra những con người giàu sức sáng tạo. Vai trò của GDĐH càng trở nên vô cùng quan trọng trong một thời đại được mệnh danh là thời đại của kinh tế tri thứ. Vì vậy, chất lượng GDĐH có ý nghĩa quan trọng và ảnh hưởng đến sự thịnh suy của đất nước.
Xác định nội hàm khái niệm chất lượng GDĐH hết sức cần thiết trong nỗ lực đảm bảo và không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo. Trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay, chất lượng GDĐH dịch chuyển từ đảm bảo chất lượng tiến dần sang chất lượng thỏa mãn nhu cầu của khách hàng và thông qua khách hàng. Điều này làm thay đổi quan điểm về chất lượng GDĐH. Trong đó, vấn đề thỏa mãn nhu cầu, kì vọng của khách hàng được quan tâm hàng đầu.
Với cách tiếp cận thông qua khách hàng, các trường đại học, cao đẳng, bên cạnh đảm bảo chất lượng sản phẩm đào tạo còn chú trọng đến việc thỏa mãn nhu cầu của khách hàng và đánh giá chất lượng sản phẩm đào tạo của nhà trường thông qua khách hàng. Để đáp ứng nhu cầu của khách hàng và những thay đổi của môi trường, đòi hỏi trường đại học, cao đẳng phải có chiến lược tìm hiểu từ khách hàng, đo lường sự hài lòng của khách hàng và xây dựng mối quan hệ với khách hàng. Nhu cầu của khách hàng phải được liên kết chặt chẽ với chiến lược của nhà trường. Những thông tin liên quan đến sự thỏa mãn hay không thỏa mãn của khách hàng đóng vai trò quan trọng, bởi vì, thông tin này là cơ sở cho việc cải tiến sự thỏa mãn, đáp ứng nhu cầu của khách hàng.
Chỉ có như vậy, sản phẩm đào tạo của các trường đại học, cao đẳng sẽ đáp ứng được nhu cầu của xã hội và của khách hàng sử dụng lao động, đồng thời, làm tăng uy tín, thương hiệu của nhà trường. Giáo dục đại học từ lâu là đòn bẩy của sự phát triển nền kinh tế quốc gia và là hy vọng thay đổi số phận của hàng triệu con người trên thế giới. Trong đó, GDĐH luôn đóng một vai trò quan trọng, bởi lẽ, chính GDĐH đóng góp phần lớn trong Luan van 5 việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước với phẩm chất đạo đức tốt, giỏi về chuyên môn, giàu óc sáng tạo, có đủ năng lực bắt kịp với tốc độ hội nhập và phát triển của thế giới. Sản phẩm đào tạo của các trường đại học, cao đẳng quyết định gần như toàn bộ chất lượng nguồn nhân lực của đất nước.
Chính vì vậy, chất lượng GDĐH được xem là một trong những yếu tố quan trọng vào bậc nhất thúc đẩy sự phát triển của đất nước và luôn là vấn đề nhận được sự quan tâm của toàn xã hội. Mặc dù, có tầm quan trọng như vậy nhưng chất lượng GDĐH vẫn là một khái niệm khó định nghĩa, khó xác định, khó đo lường và cách hiểu của người này cũng khác so với người kia. Định nghĩa chất lượng GDĐH là việc làm thiết thực nhằm giúp các trường đại học, cao đẳng thiết lập các chuẩn mực chất lượng và đề xuất các giải pháp đảm bảo và nâng cao chất lượng của nhà trường. Trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay, khái niệm chất lượng GDĐH cần phải được xác định một cách toàn diện với cách tiếp cận mới, đó là, tiếp cận thông qua khách hàng.
Chất lượng giáo dục đại học Sự toàn cầu hóa, công nghệ cao, đặc biệt công nghệ thông tin, kinh tế tri thức, xã hội thông tin, xã hội học tập… Những xu thế mới này đặt ra những vận hội và thách thức mới cho GDĐH. Hơn thế nữa, trong xu thế hội nhập hiện nay, khi các nền giáo dục của các châu lục, các quốc gia dần tiến đến việc công nhận bằng cấp, chương trình đào tạo của nhau thì vấn đề chất lượng GDĐH có ý nghĩa hết sức quan trọng. Các quan điểm về chất lượng giáo dục - đào tạo Chất lượng là một khái niệm quá quen thuộc với loài người ngay từ thời cổ đại. Tuy nhiên, khái niệm chất lượng nói chung, chất lượng GDĐH nói riêng là một khái niệm gây nhiều tranh cãi.
Nguyên nhân bắt nguồn từ nội hàm phức tạp của khái niệm “Chất lượng” với sự trừu tượng và tính đa diện, đa chiều của khái niệm này. Ví dụ, đối với cán bộ giảng dạy và sinh viên thì ưu tiên của khái niệm chất lượng phải là ở quá trình đào tạo, là cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ cho quá trình giảng dạy và học tập. Còn đối với những người sử dụng lao động, ưu tiên về chất Luan van 6 lượng của họ lại ở đầu ra, tức là ở trình độ, năng lực và kiến thức của sinh viên khi ra trường. Do vậy, không thể nói đến chất lượng như một khái niệm nhất thể, chất lượng cần được xác định kèm theo mục tiêu hay ý nghĩa của nó.
Điều này đặt ra một yêu cầu phải xây dựng một hệ thống rõ ràng, mạch lạc các tiêu chí với những chỉ số được lượng hóa, nêu rõ các phương thức đảm bảo chất lượng và quản lý chất lượng sẽ được sử dụng trong và ngoài. Chất lượng GDĐH được định nghĩa rất khác nhau tùy theo từng thời điểm và giữa những người quan tâm: Sinh viên, giảng viên, người sử dụng lao động, các tổ chức tài trợ và các cơ quan kiểm định; trong nhiều bối cảnh, nó còn phụ thuộc vào tình trạng phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước. Harvey và Green đề cập đến năm khía cạnh chất lượng GDĐH và đã được nhiều tác giả khác thảo luận, công nhận và phát triển: - Chất lượng là sự vượt trội; - Chất lượng là sự hoàn hảo; - Chất lượng là sự phù hợp với mục tiêu; - Chất lượng là sự đáng giá về đồng tiền để đầu tư; - Chất lượng là sự chuyển đổi từ trạng thái này sang trạng thái khác. Ở Anh, các khái niệm “chất lượng” và “đáng giá đồng tiền” đã trở thành những vấn đề trọng tâm của GDĐH.
Các khái niệm này và các nguyên tắc chất lượng được thể hiện rất rõ ràng trong các mục tiêu GDĐH của Chính phủ. Bộ Thương mại và Công nghiệp của nước Anh định nghĩa chất lượng như sau: “Chất lượng. đơn giản là đáp ứng được các yêu cầu của khách hàng”. Ở Úc, một trong những định nghĩa về chất lượng GDĐH được nhiều người đồng ý nhất là: “một đánh giá về mức độ mục tiêu đạt được và các giá trị, sự xứng đáng với mức độ đạt được đó.
Chất lượng là sự đánh giá về mức độ đạt được của các đặc điểm mong muốn từ các hoạt động và kết quả có được theo một số chuẩn mực và đối chiếu với một số các tiêu chí hay mục tiêu cụ thể nào đó”. Ở Việt Nam, khái niệm “chất lượng” và các cách tiếp cận khác nhau về chất lượng được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục đề cập trong các ấn phẩm của mình. Các Luan van 7 định nghĩa về khái niệm chất lượng đều thể hiện “chất lượng là sự phù hợp với mục tiêu”. Theo tác giả Nguyễn Đức Chính (2002) hiện nay trên thế giới có sáu quan điểm về chất lượng GDĐH như sau: (1) Chất lượng được đánh giá “đầu vào”: Theo quan điểm này, một trường ĐH có chất lượng cao nếu tuyển được nhiều sinh viên giỏi, có đội ngũ cán bộ giảng dạy có uy tín, có cơ sở vật chất tốt và trang thiết bị hiện đại.
Tuy nhiên, theo quan điểm này, sẽ khó giải thích trường hợp một trường dại học, cao đẳng có nguồn lực dồi dào nhưng chỉ có hoạt động đào tạo hạn chế; hoặc ngược lại, một trường có những nguồn lực khiêm tốn, nhưng đã cung cấp cho sinh viên một chương trình đào tạo hiệu quả. (2) Chất lượng được đánh giá “đầu ra”: Trường đại học, cao đẳng có chất lượng cao nếu đào tạo được nhiều sinh viên tốt nghiệp giỏi, thực hiện được nhiều công trình khoa học có giá trị, nhiều khóa học thu hút người học. Trên thực tế, quan điểm này chưa hoàn toàn phù hợp vì một trường có khả năng tiếp nhận các sinh viên xuất sắc, không có nghĩa là sinh viên của họ sẽ tốt nghiệp loại xuất sắc. Hơn thế nữa cách đánh giá đầu ra của các trường rất khác nhau.
(3) Chất lượng được đánh giá bằng “giá trị gia tăng”: Trường đại học, cao đẳng có chất lượng cao nếu tạo được sự khác biệt lớn trong sự phát triển về trí tuệ và cá nhân sinh viên sau quá trình đào tạo tại trường. Điểm hạn chế của quan điểm này là khó có thể thiết kế một thước đo thống nhất để đánh giá chất lượng “đầu vào” và “đầu ra” để tìm ra được hiệu số của chúng và đánh giá chất lượng của trường đó. (4) Chất lượng được đánh giá bằng “giá trị học thuật”: Trường đại học, cao đẳng có chất lượng cao nếu có được đội ngũ cán bộ giảng dạy, các nhà khoa học có uy tín lớn. Tuy nhiên điểm yếu của quan điểm này là ở chổ, liệu có thể đánh giá được năng lực chất xám của đội ngũ cán bộ giảng dạy và nghiên cứu khi có xu hướng chuyên ngành hóa ngày càng sâu, phương pháp luận ngày càng đa dạng.
(5) Chất lượng được đánh giá bằng “văn hoá tổ chức riêng”: Trường đại học, cao đẳng có chất lượng cao nếu có được một truyền thống tốt đẹp về hoạt động không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo. Quan điểm này được mượn từ lĩnh vực Luan van 8 công nghiệp và thương mại nên khó có thể áp dụng trong lĩnh vực GDĐH. (6) Chất lượng được đánh giá bằng “kiểm định”: Trường đại học, cao đẳng có chất lượng cao nếu kết quả kiểm định chất lượng cho thấy nhà trường có thu thập đủ thông tin cần thiết và những người ra các quyết định về GDĐH có đủ thông tin cần thiết, sự hợp lý và hiệu quả của quá trình thực hiện các quyết định về chất lượng. Điểm yếu của quan điểm này là sẽ khó lý giải những trường hợp khi một cơ sở đào tạo có đầy đủ phương tiện thu thập thông tin, song vẫn có thể có những quyết định chưa phải là tối ưu.
Trên cơ sở phân tích sáu quan điểm nêu trên, tác giả Nguyễn Đức Chính nêu rõ “chất lượng là một khái niệm tương đối, động, đa chiều” và “chất lượng là sự phù hợp với mục đích hay đạt được các mục đích đề ra trước đó”.