CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHẤT LƯỢNG CHO VAY ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TẠI NHTM 1. Hoạt động cho vay Doanh nghiệp nhỏ và vừa của Ngân hàng thương mại 1.1 Khái quát về Doanh nghiệp nhỏ và vừa 1.1 Khái niệm Doanh nghiệp nhỏ và vừa Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) là loại hình doanh nghiệp phổ biến trong nền kinh tế, nói đến DNNVV là nói đến cách phân loại dựa trên quy mô. Tuy nhiên, thực tế đến thời điểm này vẫn chưa có nguyên tắc chung để phân loại quy mô doanh nghiệp. Vì có sự khác biệt về điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế giữa các quốc gia, do vậy vẫn chưa có phương pháp xác định quy mô doanh nghiệp theo tiêu chuẩn chung.
Mặt khác, khái niệm DNNVV nên được cân nhắc, xem xét trong từng thời kỳ kinh tế khác nhau. Doanh nghiệp hiện tại được xếp vào DNNVV nhưng trong quá khứ khi xét đến doanh nghiệp này thì lại được coi là doanh nghiệp lớn khi quy mô không thay đổi. Vì vậy, việc xác định quy mô cũng như định nghĩa DNNVV chỉ mang tính tương đối vì nó chịu tác động của nhiều yếu tố như trình độ, điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, mỗi lĩnh vực,… Theo tiêu chuẩn World Bank đã đưa ra tiêu chí phân loại DNNVV như sau: (1) “Doanh nghiệp siêu nhỏ (Micro-businesses): Có đến 10 lao động, tổng tài sản không quá 100.000 USD, doanh thu hàng năm không quá 100.000 USD”; (2) “Doanh nghiệp nhỏ (Small - enterprise): Có đến 50 lao động, tổng tài sản không quá 3.000 USD, doanh thu hàng năm không quá 3.000 USD”; (3)“Doanh nghiệp vừa (Medium - enterprise): Có đến 300 lao động, tổng tài sản không quá 15.000 USD, doanh thu hàng năm không quá 15. Theo Nghị định số 39/2018/NĐ – CP của Chính Phủ có thể đưa ra khái niệm DNNVV như sau: “Doanh nghiệp nhỏ và vừa là cơ sở sản xuất kinh doanh độc lập, đã đăng ký kinh doanh theo pháp luật hiện hành, có số lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm không quá 200 người và tổng doanh thu năm không quá 300 tỷ đồng hoặc tổng nguồn vốn không quá 100 tỷ đồng.2 Đặc điểm của Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hiện nay, các DNNVV chiếm phần lớn số lượng doanh nghiệp trong nền kinh tế, là bộ phận giúp Nhà nước thực hiện tốt các chính sách kinh tế - xã hội.
Các DNNVV mang các đặc điểm như sau: Thứ nhất, DNNVV có sự thích nghi, linh hoạt cao với sự thay đổi của thị trường. Các DNNVV thường sản xuất và kinh doanh các hàng hóa va dịch vụ gần gũi và thiết yếu với người tiêu dùng, điều này giúp các doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận người tiêu dùng và có được thị phần. Hơn thế nữa, với đặc điểm không cần đầu tư nhiều vốn, vòng quay vốn nhanh, phương án kinh doanh thường ngắn giúp doanh nghiệp dễ dàng thích ứng với sự biến động bất thường của thị trường, dễ dàng thay đổi theo nhu cầu của người tiêu dùng cũng như ít tổn thương hơn với sự bất lợi của thị trường. Thứ hai, DNNVV thường gặp khó khăn để tiếp cận vốn giá rẻ từ ngân hàng.
Do thiếu kinh nghiệm sản xuất kinh doanh, chưa tạo ra được sự uy tín lớn trên thị trường, thiếu tài sản thế chấp là những rào cản cho các DNNVV tiếp cận vốn. Thứ ba, công nghệ của các DNNVV còn chưa hiện đại, thậm chí lạc hậu so với các doanh nghiệp lớn. Quản lý chưa đồng bộ từ trên xuống dưới và còn yếu kém. Thứ tư, DNNVV có sự hạn chế về vốn và con người nên khả năng cạnh tranh trên thị trường thấp khi so sánh với các doanh nghiệp lớn.
Do vậy các DNNVV phải có sự khác biệt trong sản phẩm, tìm được thị trường ngách để tìm đầu ra cho sản phẩm, dịch vụ.3 Vai trò của doanh nghiệp nhỏ và vừa đối với nền kinh tế Theo Đỗ Đức Hiệp (2016, 11), DNNVV có những vai trò như sau: - “Tạo ra nhiều việc làm với chi phí thấp: Các cơ sở DNNVV rất thích hợp với các phương pháp tiết kiệm vốn và do đó chúng được công nhận là phương tiện giải quyết thất nghiệp hiệu quả nhất. (1) Do đặc tính phân bố rộng khắp của họ. Các doanh nghiệp loại này thường phân tán nên họ có thể đảm bảo cơ hội việc làm cho nhiều vùng địa lý và nhiều đối tượng lao động, đặc biệt là với các vùng sâu vùng xa, vùng chưa phát triển kinh tế, với các đối tượng lao động có trình độ tay nghề thấp. Nhờ vậy họ vừa giải quyết thất nghiệp vừa góp phần giảm dòng người chuyển về thành phố tìm việc làm.
7 (2) Do tính linh hoạt, uyển chuyển để thích ứng với các thay đổi của thị trường của các DNVVN. Trong trường hợp có biến động xảy ra, các doanh nghiệp lớn sẽ đối phó khá chậm chạp, không phải vì cấp quản lý bất tài mà bởi vì doanh nghiệp lớn thì khó xoay sở nhanh. Họ sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong hoạt động, sau đó sẽ phải sa thải bớt lao động để cắt giảm chi phí đến mức có thể tồn tại và phát triển được trong điều kiện cung lớn hơn cầu. Trong khi đó do khả năng linh hoạt, có thể thích ứng nhanh với thay đổi của thị trường, các DNVVN vẫn có thể tồn tại đƣợc mà không phải sử dụng đến biện pháp cắt giảm lao động.
- Cung cấp cho xã hội một khối lượng hàng hoá đáng kể về cả chất lượng, số lượng và chủng loại: DNVVN thu hút một lượng lớn lao động và tài nguyên của xã hội để sản xuất ra hàng hoá. Để có thêm sức cạnh tranh trực tiếp với các công ty và tập đoàn lớn, hàng hoá của họ nói chung thiên về sự đa dạng về chất lượng và chủng loại, tạo cho người tiêu dùng có nhiều cơ hội được lựa chọn. Bên cạnh đó họ cũng tiến vào nhiều thị trường nhỏ mà các công ty lớn bỏ qua vì doanh thu từ đó quá nhỏ. - Tăng nguồn tiết kiệm và đầu tư cho dân địa phương: DNVVN được mở ra ở địa phương nào đều có công nhân và chủ doanh nghiệp là người ở địa phương đó.
Khi các doanh nghiệp loại đó được mở ra thì người dân lao động ở địa phương có công ăn việc làm, có nguồn thu nhập. Kết quả là quỹ tiền tiết kiệm - đầu tư của địa phương đó được bổ sung. - Làm cho nền kinh tế năng động và hiệu quả hơn: Các công ty lớn và các tập đoàn không có được tính năng động của các đơn vị kinh tế nhỏ hơn chúng vì một nguyên nhân đơn giản là quy mô của chúng quá lớn. Quy luật của vật lý là khối lượng một vật càng lớn thì quán tính của nó càng lớn.
Cũng vậy, các đơn vị kinh tế càng to lớn thì càng thiếu tính linh hoạt, thiếu khả năng phản ứng nhanh, nói cách khác là sức ì càng lớn. Một nền kinh tế đặt một tỷ lệ quá lớn nguồn lao động và tài nguyên vào tay các doanh nghiệp quy mô lớn sẽ trở nên chậm chạp, không bắt kịp và phản ứng kịp với các thay đổi trên thị trường. Ngược lại, một nền kinh tế có một tỷ lệ thích hợp các doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ trở nên nhanh nhẹn hơn, phản ứng kịp thời hơn. Tính hiệu quả của nền kinh tế sẽ được nâng cao.2 Khái quát hoạt động cho vay doanh nghiệp nhỏ và vừa của NHTM 1.1 Khái niệm cho vay doanh nghiệp nhỏ và vừa Theo Thông tư số 39/2016/TT–NHNN: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng (TCTD) giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản 8 tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”.
Từ khái niệm trên, ta có thể rút ra được khái niệm cho vay DNNVV như sau: Cho vay DNNVV là hình thức cấp tín dụng, theo đó TCTD giao hoặc cam kết giao cho DNNVV một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi.2 Các hình thức cho vay doanh nghiệp nhỏ và vừa Biểu đồ 1.1 Phân loại Các hình thức cho vay đối với DNNVV của NHTM Căn cứ theo loại hình khách hàng: Cho vay khách hàng cá nhân, khách hàng doanh nghiệp lớn, khách Tiêu chí hàng DNNVV phân loại các hình Căn cứ theo thời hạn cho vay: Cho vay ngắn hạn, thức cho cho vay trung dài hạn vay Căn cứ theo tính chất đảm bảo: Cho vay thế chấp, cầm cố, tín chấp, bảo lãnh của bên thứ ba,… Căn cứ thep phương pháp cấp tiền vay: Cho vay từng lần, theo hạn mức, thấu chi,. Căn cứ theo loại tiền vay: Cho vay bằng ngoại tệ, nội tệ 1.3 Đặc điểm cho vay Căn cứ theo mục đích sử dụng: Cho vay tiêu dùng, doanh nghiệp nhỏ và vừa cho vay kinh doanh. Nhu cầu vay vốn đa dạng: Do các DNNVV chiếm tỷ trọng lớn trong loại hình cơ cấu doanh nghiệp và xuất hiện hầu hết các lĩnh vực ngành nghề nên nhu cầu sử dụng vốn đa dạng, phong phú. Không những vậy, DNNVV có tính linh hoạt, năng động dễ thay đổi theo xu thế của thị trường đáp ứng thị hiếu của người tiêu dùng.
Vì vậy, DNNVV rất cần vay vốn để kinh doanh. Thời hạn cho vay đa dạng: Xuất phát từ đặc điểm của DNNVV nên ngân hàng thiết kế thời hạn cho vay phù hợp. Vay ngắn hạn để bổ sung vốn lưu động, vay 9 trung dài hạn để mở rộng sản xuất, đầu tư tài sản cố định. Quy mô khoản vay thường nhỏ: Số tiền vay phụ thuộc vào phương án đầu tư, chu kì kinh doanh nên món vay thường nhỏ, chủ yếu bổ sung vốn thiếu hụt và mua sắm trang thiết bị có giá trị kinh tế không lớn.
Thường phải thế chấp tài sản để vay vốn: Đa phần DNNVV đều thiếu kinh nghiệm quản lý, mới thành lập chưa có nhiều kinh nghiệm trên thị trường, khả năng tài tính còn hạn chế chưa tạo đủ lòng tin cho ngân hàng nên khi vay vốn thường phải thế chấp tài sản để đảm bảo cho khoản vay.2 Khái quát về chất lượng cho vay doanh nghiệp nhỏ và vừa của NHTM 1.1 Khái niệm chất lượng cho vay DNNVV Đỗ Đức Hiệp (2016) chỉ ra khái niệm chất lượng cho vay DNNVV như sau: “Trong hoạt động của ngân hàng thì cho vay là hoạt động chủ yếu đem lại thu nhập chính cho ngân hàng, cho vay còn có vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội.