Tổng quan nghiên cứu

Năm 2021, Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu ghi nhận kết quả thu ngân sách nhà nước ấn tượng với 65.144.949 triệu đồng, đạt 134,86% dự toán pháp lệnh được giao và tăng trưởng 6% so với năm 2020. Thành tựu này đóng góp quan trọng vào tổng thu nội địa giai đoạn 2019 - 2021 đạt 121.682.474 triệu đồng, thể hiện vai trò trụ cột của cơ quan quản lý thu trên địa bàn kinh tế trọng điểm phía Nam. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế số và yêu cầu hiện đại hóa ngành tài chính đang đặt ra áp lực rất lớn đối với chất lượng nguồn nhân lực. Đội ngũ công chức tại đơn vị đã gia tăng quy mô từ 174 người năm 2019 lên 207 người năm 2021, song cơ cấu và năng lực thực thi vẫn bộc lộ những điểm nghẽn nhất định, điển hình là sự mất cân đối giới tính khi nữ giới chiếm tới 69% và sự thiếu hụt chuyên gia công nghệ thông tin.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ thực trạng công tác quản lý và chất lượng đội ngũ công chức tại Văn phòng Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, từ đó tìm ra nguyên nhân của các hạn chế về trình độ, kỹ năng và động lực làm việc. Mục tiêu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa lý luận về quản trị nguồn nhân lực trong cơ quan hành chính nhà nước; khảo sát, đánh giá toàn diện chất lượng công chức qua 3 trụ cột trí lực, thể lực, tâm lực; và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi cho giai đoạn 2023 - 2024. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp giai đoạn 2019 - 2021 tại Văn phòng Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, giúp cơ quan tối ưu hóa hiệu suất làm việc của 207 cán bộ công chức, giảm thiểu sai sót nghiệp vụ và đảm bảo hoàn thành mục tiêu thu ngân sách bình quân xấp xỉ 41.000 tỷ đồng mỗi năm theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ VII.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề nghiên cứu dựa trên sự giao thoa giữa triết lý Quản trị chất lượng toàn diện (Total Quality Management - TQM) và Quản trị nguồn nhân lực hiện đại. Theo quan điểm của Schonberger (1994) và Deming (1982), chất lượng của tổ chức xuất phát từ chất lượng của yếu tố con người, trong đó mỗi nhân viên vừa là nguồn lực cạnh tranh, vừa là khách hàng nội bộ. Bên cạnh đó, tác giả vận dụng Khung lý thuyết năng lực động (Dynamic Capabilities) của Gutiérrez và cộng sự (2018) nhằm phân tích khả năng thích ứng, định hướng học tập và tích hợp tri thức của tổ chức trong môi trường chuyển đổi số.

Chất lượng đội ngũ công chức ngành thuế được cấu thành từ 3 khái niệm cốt lõi:

  • Thể lực: Tình trạng sức khỏe thể chất và sự dẻo dai thần kinh, đáp ứng cường độ làm việc văn phòng lẫn công tác thanh tra thực địa theo quy chuẩn y tế định kỳ.
  • Trí lực: Năng lực chuyên môn nghiệp vụ thuế, kế toán, tài chính doanh nghiệp, kỹ năng số và ngoại ngữ theo quy định tại Quyết định 1299/QĐ-TCT của Tổng cục Thuế.
  • Tâm lực: Đạo đức công vụ, tính liêm chính, tinh thần trách nhiệm và thái độ phục vụ người nộp thuế.

Mô hình nghiên cứu đánh giá sự thỏa mãn công việc của công chức qua 7 nhóm yếu tố: tiền lương, bản chất công việc, điều kiện làm việc, cơ hội thăng tiến và phát triển nghề nghiệp, đánh giá thành tích công việc, mối quan hệ đồng nghiệp và động lực làm việc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp trong giai đoạn 3 năm từ 2019 đến 2021:

  • Dữ liệu thứ cấp: Được trích xuất từ các báo cáo thu ngân sách, thống kê lao động, kết quả đào tạo bồi dưỡng 2.831 lượt công chức và hồ sơ khen thưởng của Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua bảng hỏi khảo sát điều tra trực tiếp về mức độ hài lòng và thực trạng công tác quản lý nhân sự tại đơn vị.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ với tổng quy mô mẫu là 207 cán bộ công chức đang làm việc tại Văn phòng Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trong năm 2021. Phương pháp điều tra toàn thể này giúp triệt tiêu sai số chọn mẫu, phản ánh chính xác 100% thực trạng nhân sự mà không bị thiên lệch.

Phương pháp phân tích dữ liệu: Tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả (tần số, tỷ trọng phần trăm, số bình quân) và phương pháp so sánh chuỗi thời gian trên phần mềm Excel. Lý do lựa chọn là các phương pháp này cho phép lượng hóa trực quan biến động nguồn nhân lực qua 3 năm, nhận diện rõ mức độ tăng trưởng ngân sách đạt 134,86% năm 2021 và đo lường chính xác mức độ đồng thuận của công chức đối với từng tiêu chí quản trị nhân sự.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu giai đoạn 2019 - 2021 tại Văn phòng Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu mang lại những phát hiện quan trọng:

Quy mô và cơ cấu nhân khẩu học: Tổng số công chức tăng 18,97%, từ 174 người năm 2019 lên 179 người năm 2020 và đạt 207 người năm 2021. Cơ cấu giới tính có sự chênh lệch lớn khi tỷ lệ công chức nữ luôn chiếm ưu thế tuyệt đối: 66% (115 người) năm 2019, 68% (121 người) năm 2020 và 69% (142 người) năm 2021, trong khi công chức nam chỉ chiếm 31% (65 người). Về độ tuổi, lực lượng lao động khá sung sức với 61% (126 người) thuộc độ tuổi 30 - 50 tuổi, 26% (54 người) dưới 30 tuổi, và nhóm trên 50 tuổi giảm dần từ 16% năm 2019 xuống 13% (27 người) năm 2021.

Phân bổ lao động theo chức năng: Khối quản lý thuế theo chức năng chiếm tỷ trọng cao nhất với 57% (118 công chức năm 2021). Trong đó, bộ phận thanh tra - kiểm tra thuế chiếm 31% (65 người), quản lý kê khai và kế toán thuế chiếm 14% (29 người), quản lý nợ chiếm 6% (13 người), tuyên truyền - hỗ trợ chiếm 5% (11 người). Bộ phận quản lý nội bộ chiếm 21% (43 người) và bộ phận quản lý trực tiếp chiếm 11% (23 người). Đáng chú ý, bộ phận hỗ trợ nghiệp vụ công nghệ thông tin chỉ có 7 công chức, chiếm tỷ lệ khiêm tốn 3,38% tổng biên chế.

Công tác đào tạo và thi đua: Trong giai đoạn 2019 - 2021, Cục Thuế đã tổ chức đào tạo cho 2.831 lượt công chức, trong đó đào tạo tin học ứng dụng quản lý thuế chiếm tỷ trọng lớn nhất với 1.859 lượt người (chiếm 65,67%), bồi dưỡng kỹ năng cơ bản và chuyên sâu đạt 414 lượt người, bồi dưỡng ngạch chuyên ngành thuế đạt 222 lượt người. Kết quả khen thưởng cá nhân năm 2021 ghi nhận 76 chiến sĩ thi đua cơ sở, 428 lao động tiên tiến và 88 bằng khen của Bộ Tài chính.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh bức tranh đa chiều về thực trạng chất lượng công chức. Để minh họa trực quan, cơ cấu giới tính và phân bổ nhân sự theo phòng ban có thể được biểu diễn qua biểu đồ tròn, trong khi diễn biến thu ngân sách 3 năm (tăng từ 61.284.718 triệu đồng năm 2020 lên 65.144.949 triệu đồng năm 2021) phù hợp với biểu đồ cột kết hợp đường tăng trưởng.

Sự áp đảo của công chức nữ (69%) đem lại sự cẩn trọng, tỉ mỉ trong khâu kế toán và kê khai (29 công chức), nhưng lại tạo áp lực lớn về thể lực khi phải đảm nhiệm công tác thanh tra thực địa tại 65 vị trí thanh tra, kiểm tra. Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp tới 25% tổng thu (16.383.140 triệu đồng) và khu vực doanh nghiệp nhà nước trung ương đóng góp 9% (5.760.264 triệu đồng), đòi hỏi công chức phải có trình độ chuyên môn cao và khả năng ngoại ngữ tốt.

Về trí lực, mặc dù số lượt bồi dưỡng tin học đạt 1.859 lượt, đội ngũ nhân sự chuyên trách công nghệ thông tin chỉ có 7 người là quá mỏng so với yêu cầu chuyển đổi số toàn diện. Về mặt quản trị, Cục Thuế mới chỉ ban hành mô tả công việc tạm thời cho một số vị trí theo Quyết định 550/QĐ-TCT của Tổng cục Thuế, các vị trí còn lại vẫn chưa có bản mô tả chi tiết. Cơ chế thăng tiến theo ngạch bậc hành chính còn kéo dài, làm giảm động lực cống hiến của nhóm công chức trẻ dưới 30 tuổi (chiếm 26%). Những hạn chế này giải thích vì sao mức độ hài lòng về lương và thăng tiến chưa đạt mức tối ưu, đòi hỏi các giải pháp can thiệp đồng bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ công chức Văn phòng Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Hoàn thiện công tác hoạch định và tuyển dụng nhân sự:
  • Động từ hành động: Rà soát, xây dựng và chuẩn hóa 100% bản mô tả vị trí việc làm và khung năng lực cho toàn bộ 11 phòng ban tham mưu theo Nghị định 138/2020/NĐ-CP.
  • Chủ thể thực hiện: Ban Lãnh đạo Cục phối hợp Phòng Tổ chức cán bộ.
  • Target metric: Nâng tỷ lệ tuyển dụng công chức chuyên ngành công nghệ thông tin và chuyên gia phân tích dữ liệu lên 8 - 10% tổng biên chế; cân đối tỷ lệ công chức nam đạt mức 35 - 40% nhằm hỗ trợ công tác thanh tra hiện trường.
  • Timeline: Hoàn thành trong Quý I/2023 đến Quý IV/2024.
  1. Đổi mới chương trình đào tạo và phát triển trí lực:
  • Động từ hành động: Thiết kế và triển khai các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng thanh tra thuế số, quản lý rủi ro và phân tích báo cáo tài chính quốc tế.
  • Chủ thể thực hiện: Phòng Nghiệp vụ - Dự toán phối hợp các trường bồi dưỡng nghiệp vụ thuế.
  • Target metric: Tổ chức bồi dưỡng kỹ năng mềm và ngoại ngữ cho tối thiểu 65 cán bộ thanh tra kiểm tra và 29 cán bộ kế toán thuế; đạt 100% công chức làm chủ các phần mềm quản lý thuế mới.
  • Timeline: Thực hiện định kỳ hàng quý trong giai đoạn 2023 - 2024.
  1. Cải tiến hệ thống đánh giá thành tích và tạo động lực làm việc:
  • Động từ hành động: Xây dựng bộ chỉ số KPI đo lường kết quả công việc dựa trên Quyết định 1351/QĐ-CT, gắn kết quả thi đua với mức độ hoàn thành chỉ tiêu thu ngân sách nhà nước.
  • Chủ thể thực hiện: Hội đồng Thi đua - Khen thưởng Cục Thuế.
  • Target metric: Đảm bảo 100% kết quả đánh giá minh bạch, công bằng; tăng tỷ lệ khen thưởng đột xuất cho các sáng kiến cải tiến nghiệp vụ lên 15 - 20%.
  • Timeline: Triển khai từ tháng 6/2023.
  1. Nâng cao thể lực và xây dựng văn hóa công sở liêm chính (tâm lực):
  • Động từ hành động: Duy trì khám sức khỏe định kỳ hàng năm cho 207 cán bộ công chức; tổ chức các phong trào văn thể mỹ và giám sát đạo đức công vụ.
  • Chủ thể thực hiện: Ban Chấp hành Công đoàn và Phòng Kiểm tra nội bộ.
  • Target metric: Phấn đấu 100% công chức đạt tiêu chuẩn sức khỏe loại I và II; không có công chức vi phạm kỷ luật ngành; nâng tỷ lệ hài lòng của người nộp thuế đạt trên 95%.
  • Timeline: Xuyên suốt giai đoạn 2023 - 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Lãnh đạo và nhà quản lý tại các Cục Thuế, Chi cục Thuế địa phương:
  • Lợi ích: Tiếp cận mô hình quản trị nguồn nhân lực thực chứng gắn liền với đặc thù quản lý thuế nhà nước, từ khâu tuyển dụng, phân bổ nhân sự (118 công chức khối quản lý chức năng) đến công tác đào tạo.
  • Use case: Vận dụng làm tài liệu tham khảo để xây dựng đề án vị trí việc làm, quy hoạch cán bộ và kế hoạch thu ngân sách vượt dự toán pháp lệnh.
  1. Chuyên viên quản trị nhân sự và tổ chức cán bộ trong khu vực công:
  • Lợi ích: Nắm bắt phương pháp khảo sát và đánh giá 7 nhân tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của công chức, cũng như quy trình tổ chức đào tạo với hơn 2.831 lượt học viên.
  • Use case: Áp dụng để thiết kế bảng tiêu chí đánh giá thi đua khen thưởng theo Quyết định 1351/QĐ-CT và triển khai các chương trình bồi dưỡng ngạch công chức.
  1. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản trị kinh doanh, Quản lý công:
  • Lợi ích: Cung cấp khung lý thuyết kết hợp TQM, Dynamic Capabilities và mô hình Thể lực - Trí lực - Tâm lực cùng hệ thống dữ liệu thực tế 3 năm (2019 - 2021).
  • Use case: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu tham khảo, phát triển mô hình phân tích định lượng hoặc trích dẫn phương pháp chọn mẫu toàn bộ 207 đối tượng.
  1. Đội ngũ công chức đang công tác trong ngành Thuế:
  • Lợi ích: Hiểu rõ các yêu cầu về chuẩn hóa ngạch kiểm tra viên thuế, kiểm tra viên chính theo Quyết định 1299/QĐ-TCT và xu hướng chuyển đổi số trong quản lý thu.
  • Use case: Tự xây dựng kế hoạch học tập, trau dồi kỹ năng tin học ứng dụng và nâng cao đạo đức nghề nghiệp nhằm đáp ứng yêu cầu công vụ hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

Đặc điểm nổi bật về cơ cấu nhân sự tại Văn phòng Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu là gì?

Quy mô nhân sự tăng từ 174 người năm 2019 lên 207 người năm 2021. Đội ngũ có cơ cấu trẻ trung với 61% trong độ tuổi 30 - 50 tuổi và 26% dưới 30 tuổi. Tuy nhiên, cơ cấu giới tính có sự chênh lệch lớn khi nữ giới chiếm tới 69% (142 người) và khối quản lý thuế theo chức năng chiếm phần lớn với 57% (118 người).

Nghiên cứu áp dụng khung lý thuyết nào để đánh giá chất lượng công chức?

Luận văn tích hợp triết lý Quản trị chất lượng toàn diện TQM, Lý thuyết năng lực động (Dynamic Capabilities) và mô hình đánh giá chất lượng nguồn nhân lực theo 3 trụ cột: Thể lực (sức khỏe thể chất, dẻo dai thần kinh), Trí lực (trình độ chuyên môn, kỹ năng tin học, ngoại ngữ) và Tâm lực (đạo đức công vụ, thái độ phục vụ).

Công tác đào tạo bồi dưỡng tại Cục Thuế giai đoạn 2019 - 2021 đạt kết quả ra sao?

Cục Thuế đã tổ chức đào tạo cho 2.831 lượt công chức. Điểm sáng nổi bật là chương trình tin học ứng dụng quản lý thuế với 1.859 lượt người tham gia nhằm đáp ứng yêu cầu số hóa, bồi dưỡng kỹ năng nghiệp vụ cơ bản và chuyên sâu đạt 414 lượt người, và bồi dưỡng ngạch công chức thuế đạt 222 lượt người.

Những thách thức lớn nhất đối với chất lượng công chức thuế tại đơn vị hiện nay là gì?

Thách thức chính bao gồm: cơ cấu nữ giới chiếm tỷ lệ cao (69%) gây khó khăn khi đi công tác kiểm tra thực địa; lực lượng công nghệ thông tin quá mỏng chỉ với 7 người (3,38%); hạn chế về trình độ ngoại ngữ khi thanh tra các doanh nghiệp FDI (khu vực đóng góp 25% thu ngân sách); và chưa có bản mô tả vị trí việc làm đồng bộ cho tất cả các vị trí.

Luận văn đề xuất những giải pháp đột phá nào cho giai đoạn 2023 - 2024?

Bốn nhóm giải pháp trọng tâm gồm: Chuẩn hóa 100% bản mô tả vị trí việc làm theo Nghị định 138/2020/NĐ-CP; tăng cường đào tạo kỹ năng thanh tra thuế số và ngoại ngữ cho 65 cán bộ thanh tra; cải tiến quy chế đánh giá thi đua theo KPI gắn với chỉ tiêu thu ngân sách trên 41.000 tỷ đồng/năm; và chăm sóc sức khỏe định kỳ cho 207 công chức.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa thành công cơ sở lý luận về quản trị nguồn nhân lực và quản trị chất lượng toàn diện TQM, xây dựng khung đánh giá chất lượng công chức thuế vững chắc qua 3 trụ cột Thể lực - Trí lực - Tâm lực.
  • Phân tích thực chứng toàn diện trên 207 công chức tại Văn phòng Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, gắn liền với kết quả thu ngân sách nhà nước năm 2021 đạt 65.144.949 triệu đồng (vượt 134,86% dự toán pháp lệnh).
  • Nhận diện chính xác các rào cản nội tại như sự mất cân đối giới tính (69% nữ), nhân lực công nghệ thông tin mỏng (7 người, chiếm 3,38%) và khoảng trống trong việc ban hành mô tả vị trí việc làm chi tiết.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao về tuyển dụng, đào tạo kỹ năng số, đánh giá thi đua theo KPI và chăm sóc thể chất cho đội ngũ cán bộ công chức.
  • Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng giúp Cục Thuế tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu hoàn thành thắng lợi mục tiêu thu ngân sách nội địa bình quân 41.000 tỷ đồng mỗi năm trong giai đoạn 2020 - 2025.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp giải pháp thực tiễn gắn kết chặt chẽ giữa nâng cao năng lực công chức với mục tiêu hiện đại hóa ngành thuế. Kế hoạch triển khai tiếp theo cần được thực hiện quyết liệt theo lộ trình từ Quý I/2023 đến hết năm 2024. Độc giả, các nhà quản lý hành chính công và các nhà nghiên cứu quan tâm được khuyến khích tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn quản trị nhân lực tại đơn vị.