CHƯƠNG 1 C Ơ SỞ LÝ LUẬN VỀ VỐN VÀ HIỆU QUẢ HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Ngân hàng thương mại và các hoạt động cơ bản 1.1 Ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại (NHTM) là gì? Để đưa ra được định nghĩa về NHTM người ta thường phải dựa vào tính chất, mục đích hoạt động của nó trên thị trường tài chính và đôi khi còn kết hợp tính chất, mục đích và đối tượng hoạt động. Theo đó, Luật các tổ chức tín dụng 2010 đã định nghĩa: “Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân ”. Và: “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận ”.
Người ta phân biệt NHTM với các tổ chức trung gian tài chính khác ở chỗ là NHTM là NH kinh doanh tiền gửi, chủ yếu là tiền gửi không kỳ hạn, chính từ hoạt động đó đã tạo cơ hội cho NHTM có thể làm tăng bội số tiền gửi của khách hàng trong hệ thống NH của mình. Là một sản phẩm độc đáo của nền sản xuất hàng hoá, NHTM trở thành yếu tố không thể thiếu và ngày gắn bó mật thiết với sự phát triển kinh tế của bất kỳ quốc gia nào trên thế giới. Dù trình độ phát triển của các hệ thống tài chính ở các nước khác nhau nhưng các NHTM đã và sẽ còn chiếm giữ vị trí thống trị trong số các trung gian tài chính của các nền 6 kinh tế. Nền kinh tế chỉ có thể cất cánh, phát triển với tốc độ cao nếu có một hệ thống tài chính NH vững mạnh.
Chức năng cơ bản - Chức năng trung gian tín dụng: Chức năng trung gian tín dụng được xem là chức năng quan trọng nhất của NHTM. Khi thực hiện các chức năng trung gian tín dụng, NHTM đóng vai trò là cầu nối giữa người thừa vốn và người có nhu cầu về vốn. Với chức năng này, NHTM vừa đóng vai trò là người đi vay, vừa đóng vai trò là người cho vay và hưởng lợi nhuận là khoản chênh lệch giữa lãi suất nhận gửi và lãi suất cho vay góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia: người gửi tiền và người đi vay. Nếu không có khâu trung gian này thì những người có tiền nhàn rỗi rất khó khăn để gặp gỡ người có nhu cầu vay, hoặc phải đầu tư như thế nào.
- Chức năng trung gian thanh toán: Ở đây NHTM đóng vai trò là thủ quỹ cho các doanh nghiệp và cá nhân, thực hiện các thanh toán theo yêu cầu của khách hàng như trích tiền từ tài khoản tiền gửi của họ để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào tài khoản tiền gửi của khách hàng tiền thu bán hàng và các khoản thu khác theo lệnh của họ. Các NHTM cung cấp cho khách hàng nhiều phương tiện thanh toán tiện lợi như Séc, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, thẻ rút tiền, thẻ thanh toán, thẻ tín dụng.Tùy theo nhu cầu, khách hàng có thể lựa chọn cho mình phương thức thanh toán phù hợp. Nhờ đó mà các chủ thể kinh tế không phải giữ tiền trong túi, mang theo tiền để gặp chủ nợ, gặp người phải thanh toán dù ở gần hay xa mà họ có thể sử dụng một phương thức nào đó để thực hiện các khoản thanh toán. Do vậy các chủ thể kinh tế sẽ tiết kiệm được rất nhiều chi phí, thời gian lại đảm bảo thanh toán an toàn.
Chức năng này đã thúc đẩy lưu thông hàng hóa, đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ lưu chuyển vốn, từ đó góp phần phát triển kinh tế. - Chức năng tạo tiền: tạo tiền là một chức năng quan trọng, phản ánh rõ 7 bản chất của NHTM. Với mục tiêu là tìm kiếm lợi nhuận nhu là một yêu cầu chính cho sự tồn tại và phát triển của mình, các NHTM với nghiệp vụ kinh doanh mang tính đặc thù của mình đã vô hình chung thực hiện chức năng tạo tiền cho nền kinh tế. Chức năng tạo tiền đuợc thực thi trên cơ sở hai chức năng khác của NHTM là chức năng tín dụng và chức năng thanh toán.
Thông qua chức năng trung gian tín dụng, NH sử dụng vốn huy động đuợc để cho vay, số tiền cho vay ra lại đuợc khách hàng sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ trong khi số du trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng vẫn đuợc coi là một bộ phận của tiền giao dịch, đuợc họ sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ.Với chức năng này, hệ thống NHTM đã làm tăng tổng phuơng tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của xã hội. Vai trò - NHTM là chiếc cầu nối giữa tiết kiệm và đầu tu: Khi thực hiện chức năng trung gian tài chính, NHTM thu hút những khoản tiết kiệm để đáp ứng nhu cầu vốn cho doanh nghiệp mở rộng năng lực hoạt động. - NHTM là nơi tích tụ và tập trung những khoản tiền gửi nhỏ, lẻ tẻ, thời hạn ngắn thành những khoản tín dụng lớn, thời hạn dài hơn để đầu tu vào những ngành đang phát triển và góp phần bình quân hoá tỷ suất lợi nhuận trong nền kinh tế. - Khi thực hiện chức năng thanh toán cho cá nhân và DN, NHTM tạo hệ thống thanh toán không dùng tiền mặt.
Phuơng thức này làm giảm chi phí và thời gian cho khách hàng. Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt qua NHTM là: thu tín dụng, séc bảo chi, nhờ thu, thẻ tín dụng.Từ đó, tốc độ luu thông tiền tệ đuợc đẩy nhanh, quá trình sản xuất kinh doanh đuợc liên tục. Nhìn chung, cùng với sự tăng truởng của nền kinh tế, NHTM ngày 8 càng cóvị trí, vai trò quan trọng hơn trong việc thúc đẩy quá trình sản xuất, luu thông hàng hoá, đẩy nhanh tốc độ luân chuyển vốn trong nền kinh tế, góp phần ổn định và phát triển toàn bộ nền kinh tế của một quốc gia. Hệ thống NHTM Việt Nam trong suốt thời gian hơn 30 năm đổi mới vừa qua đã đóng vai trò quan trọng trong đẩy lùi và kiềm chế lạm phát, từng buớc duy trì sự ổn định của giá trị đồng tiền và tỷ giá, góp phần thúc đẩy hoạt động đầu tu, phát triển sản xuất kinh doanh, dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo huớng công nghiệp hoá, hiện đại hoá.2 Các hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại Huy động vốn Đây là hoạt động đầu tiên và quan trọng của một NHTM vì nhờ đó mà NHTM tạora nguồn vốn cho hoạt động kinh doanh của mình.
Hoạt động nhận tiền gửi là hoạt động tạo điều kiện cho những hoạt động khác của NHTM và theo suốt quá trình tồn tại, phát triển của mỗi NHTM. Nền kinh tế càng phát triển, các khoản tiền nhàn rỗi phát sinh ngày càng gia tăng và phong phú. Thông qua hoạt động nhận tiền gửi, NHTM tập hợp đuợc một số tiền tạm thời chua sử dụng của các chủ sở hữu để rồi sử dụng luợng tiền đó tài trợ cho nền kinh tế. Với tu cách là trung gian tài chính, NHTM huy động vốn thông qua nhiều nguồn và bằng nhiều biện pháp khác nhau nhu nhận gửi từ khách hàng, vay NH và các tổ chức tín dụng khác, phát hành các loại giấy tờ có giá.
Đứng trên góc độ kinh doanh thì vốn huy động đuợc càng nhiều thì khả năng cho vay càng lớn, tác dụng và kiểm soát đồng tiền càng đuợc phát huy mạnh mẽ.Ở Việt Nam, huy động vốn qua NH là một trong những hoạt động cơ bản nằm đáp ứng nhu cầu vốn cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Đây cũng là một trọng trách của hệ thống NHTM nuớc ta trong giai đoạn hiện nay. 9 Sử dụng vốn Đây là hoạt động mà NHTM sử dụng nguồn vốn huy động đuợc để cung cấp cho các đối tuợng có nhu cầu phục vụ đầu tu sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng cá nhân với những điều kiện nhất định mà hai bên thoả thuận. Khi đã huy động đuợc nguồn vốn, để có thể tạo ra lợi nhuận NHTM phải tiến hành “tài trợ” cho nền kinh tế.
Hoạt động này bao gồm: - Cho vay: Tín dụng NHTM là quan hệ giao dịch giữa NHTM với các chủ thể khác. Trong đó NHTM cho chủ thể sử dụng một luợng tiền tệ trong một khoảng thời gian đuợc xác định truớc và đổi lại, NHTM sẽ đuợc nhận lại luợng tiền đó kèm theo một mức lợi tức tuơng ứng với mức độ sinh lãi mong đợi và các rủi ro có thể phát sinh. Nguồn vốn để cho vay là các khoản mà NHTM huy động đuợc cùng với số vốn tự có của NH. Đây là hoạt động giữ vị trí đặc biệt quan trọng, có tính chất quyết định đế sự tồn tại và phát triển của NH vì hoạt động này tạo ra cho NHTM các khoản thu nhập chủ yếu và chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng thu nhập của NH.
Thông qua hoạt động tín dụng, các NHTM đã và đang thực hiện chức năng xã hội của mình, góp phần làm cho sản phẩm xã hội tăng lên, vốn đầu tu đuợc mở rộng và từ đó đời sống nhân dân đuợc cải thiện. - Đầu tư: NHTM có thể sử dụng nguồn vốn để đầu tu trực tiếp vào các DN duới dạng góp vốn thành lập các công ty, hoặc hùn vốn duới hình thức liên doanh liên kết. Đây cũng là hoạt động có ý nghĩa rất quan trọng trong việc tạo ra lợi nhuận cho NHTM. Ngoài ra, trong hoạt động kinh doanh có những thời điểm phát sinh các khoản vốn tạm thời nhàn rỗi, NHTM có thể gửi vào các tổ chức tín dụng khác hay đầu tu vào trái phiếu chính phủ nhằm tăng thêm lợi nhuận.
- Cho thuê tài chính: Đây là hoạt động tín dụng trung gian dài hạn trên cơ sở hợp đồng cho thuê tài sản giữa NHTM với khách hàng thuê. Khi kết 10 thúc thời hạn thuê, khách hàng sẽ mua lại hoặc tiếp tục thuê tài sản đó theo các điều kiện đã thoả thuận trong hợp đồng. Trong thời hạn cho thuê, các bên không đuợc đơn phuơng huỷ bỏ hợp đồng. Hoạt động thanh toán Các NHTM thực hiện các dịch vụ thanh toán để đáp ứng nhu cầu thanh toán của nền kinh tế.Ngày nay, hoạt động dịch vụ thanh toán của NHTM ngày càng phát triển cả về số luợng và chất luợng.