Luận văn thạc sĩ: Huy động nguồn lực xây dựng nông thôn mới ở Pác Nặm

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng, đề xuất giải pháp huy động nguồn lực cộng đồng trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Non
• Người hướng dẫn: TS. Hà Thị Hòa
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Giải pháp huy động nguồn lực cộng đồng trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Vai trò của nguồn lực cộng đồng tại Pác Nặm Bắc Kạn

Pác Nặm là một huyện miền núi đặc biệt khó khăn của tỉnh Bắc Kạn, nơi chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới Bắc Kạn được xem là đòn bẩy quan trọng cho sự phát triển. Tuy nhiên, với nguồn ngân sách nhà nước có hạn, việc huy động các nguồn lực từ bên ngoài gặp nhiều trở ngại. Trong bối cảnh đó, việc huy động nguồn lực cộng đồng tại Pác Nặm không chỉ là một giải pháp tình thế mà đã trở thành yếu tố quyết định sự thành công và bền vững của chương trình. Nguồn lực cộng đồng bao gồm các khoản đóng góp tài chính, vật chất, ngày công lao động, và quan trọng hơn cả là trí tuệ, kinh nghiệm bản địa và sự đồng thuận xã hội. Theo nghiên cứu của Nguyễn Xuân Non (2019), khi sự tham gia của người dân được phát huy tối đa, các công trình hạ tầng cơ sở sẽ phù hợp hơn với nhu cầu thực tiễn, chi phí được giảm thiểu và ý thức bảo vệ tài sản chung được nâng cao. Quá trình này giúp khơi dậy nội lực cộng đồng, biến người dân từ đối tượng thụ hưởng thành chủ thể của quá trình phát triển. Việc huy động nguồn lực cộng đồng hiệu quả sẽ tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực: cộng đồng đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng, hạ tầng cải thiện thúc đẩy sản xuất, kinh tế phát triển nâng cao thu nhập, và người dân lại có thêm điều kiện để tiếp tục tái đầu tư cho cộng đồng. Đây là nền tảng cho phát triển cộng đồng bền vững và là con đường ngắn nhất để thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội Pác Nặm một cách toàn diện.

1.1. Bối cảnh xây dựng nông thôn mới tại Bắc Kạn

Chương trình xây dựng nông thôn mới Bắc Kạn được triển khai trong điều kiện một tỉnh miền núi với địa hình chia cắt, kinh tế còn nhiều khó khăn. Huyện Pác Nặm là một trong những địa bàn có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất tỉnh. Nhu cầu vốn để hoàn thành 19 tiêu chí nông thôn mới là khổng lồ, đặc biệt là các tiêu chí về giao thông, thủy lợi, và cơ sở vật chất văn hóa. Ngân sách nhà nước dù được ưu tiên nhưng không thể đáp ứng toàn bộ. Do đó, chủ trương huy động đa dạng các nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực tại chỗ, trở thành yêu cầu cấp thiết. Thực tiễn này đòi hỏi một cách tiếp cận mới, trong đó vai trò của chính quyền địa phương chuyển từ "làm thay" sang "hỗ trợ, định hướng" để cộng đồng tự quyết và thực hiện.

1.2. Tầm quan trọng chiến lược của nội lực cộng đồng

Nội lực cộng đồng không chỉ giới hạn ở tiền bạc hay vật chất. Nó bao gồm cả các nguồn lực phi tài chính như kiến thức bản địa, kinh nghiệm sản xuất, các mối quan hệ xã hội và sự đoàn kết. Luận văn của Nguyễn Xuân Non chỉ ra rằng, khi người dân trực tiếp tham gia bàn bạc, quyết định và giám sát, các công trình sẽ được thi công chất lượng hơn và phù hợp với mong muốn của họ. Hơn nữa, việc huy động sự tham gia của người dân giúp giảm thiểu chi phí giải phóng mặt bằng thông qua các phong trào như hiến đất làm đường. Yếu tố này không chỉ giải quyết bài toán kinh phí mà còn củng cố niềm tin và sự gắn kết trong cộng đồng, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài.

II. Những rào cản huy động nguồn lực cộng đồng tại Pác Nặm

Mặc dù có vai trò chiến lược, quá trình huy động nguồn lực cộng đồng tại Pác Nặm vẫn đối mặt với nhiều thách thức lớn. Rào cản đầu tiên và sâu xa nhất đến từ nhận thức. Một bộ phận không nhỏ cán bộ và người dân vẫn còn tư duy trông chờ, ỷ lại vào sự đầu tư của Nhà nước, chưa thực sự hiểu rõ vai trò chủ thể của mình. Công tác tuyên truyền dù đã được triển khai nhưng chưa đủ sâu rộng và hiệu quả, khiến người dân chưa thấy được lợi ích trực tiếp và lâu dài từ việc đóng góp. Thách thức thứ hai là điều kiện kinh tế. Với tỷ lệ hộ nghèo cao, việc huy động đóng góp bằng tiền mặt trở nên vô cùng khó khăn. Thu nhập của người dân chủ yếu phụ thuộc vào nông nghiệp manh mún, thiếu ổn định, khiến họ ưu tiên cho các nhu cầu sinh hoạt trước mắt hơn là các khoản đóng góp công. Thêm vào đó, cơ chế, chính sách huy động, quản lý và sử dụng các khoản đóng góp chưa thực sự rõ ràng, minh bạch và cụ thể. Điều này gây ra tâm lý e ngại, thiếu tin tưởng trong nhân dân. Nghiên cứu tại Pác Nặm cho thấy, việc lấy ý kiến người dân đôi khi còn mang tính hình thức, chưa tạo điều kiện để họ tham gia sâu vào quá trình ra quyết định. Những khó khăn này là trở ngại chính trên con đường xóa đói giảm nghèo Pác Nặm và cần có giải pháp đồng bộ để tháo gỡ.

2.1. Hạn chế về nhận thức và sự tham gia của người dân

Theo kết quả khảo sát trong luận văn "Giải pháp huy động nguồn lực cộng đồng..." của Nguyễn Xuân Non, tỷ lệ người dân hiểu rõ về mục tiêu và nội dung của chương trình xây dựng nông thôn mới còn ở mức khiêm tốn. Sự tham gia của người dân vào việc lập kế hoạch và giám sát các công trình còn hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu là do phương pháp tuyên truyền chưa phù hợp với đặc thù văn hóa, trình độ dân trí của từng dân tộc. Các cuộc họp thôn đôi khi chưa thu hút được đông đảo người dân tham gia, hoặc có tham gia nhưng chưa mạnh dạn đóng góp ý kiến. Việc thiếu thông tin minh bạch về các khoản thu-chi cũng làm giảm động lực đóng góp của cộng đồng.

2.2. Khó khăn kinh tế và các cơ chế chính sách chưa đủ mạnh

Pác Nặm là một trong 62 huyện nghèo của cả nước, đời sống người dân còn nhiều thiếu thốn. Việc yêu cầu đóng góp tài chính vượt quá khả năng của nhiều hộ gia đình. Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ của tỉnh Bắc Kạn dù đã có nhưng chưa đủ mạnh để tạo ra cú hích. Các cơ chế khuyến khích như vinh danh các cá nhân, gia đình tiêu biểu trong phong trào hiến đất làm đường hay đóng góp ngày công lao động đã được thực hiện nhưng chưa thường xuyên. Thiếu các văn bản hướng dẫn cụ thể về việc quy đổi ngày công lao động ra giá trị tương đương hoặc cơ chế quản lý, sử dụng quỹ phát triển cộng đồng một cách minh bạch cũng là một điểm yếu cần khắc phục.

III. Phương pháp nâng cao vai trò chính quyền huy động nguồn lực

Để vượt qua các rào cản, vai trò của chính quyền địa phương là cực kỳ quan trọng, đóng vai trò là cầu nối, người tổ chức và kiến tạo niềm tin. Giải pháp hàng đầu là phải đổi mới và nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, vận động. Thay vì các phương pháp chung chung, cần xây dựng nội dung tuyên truyền ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng, sử dụng ngôn ngữ địa phương và các hình thức trực quan sinh động. Cán bộ xã, thôn phải là những người tiên phong, "đi từng ngõ, gõ từng nhà" để giải thích cặn kẽ về lợi ích của từng công trình, dự án. Thứ hai, chính quyền cần xây dựng và công khai các quy chế huy động, quản lý, sử dụng nguồn lực một cách minh bạch, rõ ràng. Mọi khoản đóng góp của người dân, dù là tiền mặt, hiện vật hay ngày công lao động, đều phải được ghi nhận, tổng hợp và báo cáo công khai trong các cuộc họp thôn. Việc thành lập và phát huy hiệu quả của Ban giám sát đầu tư của cộng đồng là bắt buộc. Thứ ba, cần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ cơ sở. Họ cần được tập huấn về kỹ năng vận động quần chúng, quản lý dự án cộng đồng và các kiến thức liên quan đến huy động vốn xã hội hóa. Một người cán bộ có năng lực, tâm huyết và được người dân tin tưởng chính là nhân tố quyết định thành công của mọi cuộc vận động tại địa phương.

3.1. Đổi mới công tác tuyên truyền vận động quần chúng

Công tác tuyên truyền cần chuyển từ "thông báo" sang "đối thoại và vận động". Chính quyền địa phương cần tổ chức các buổi họp nhỏ theo từng cụm dân cư, tạo không khí cởi mở để người dân bày tỏ tâm tư, nguyện vọng. Sử dụng các tấm gương điển hình, những người có uy tín trong cộng đồng (già làng, trưởng bản) để làm hạt nhân lan tỏa. Việc xây dựng các mô hình trình diễn, các công trình "nhân dân làm, nhà nước hỗ trợ" thành công và cho người dân thấy kết quả rõ ràng là cách tuyên truyền hiệu quả nhất, tạo động lực cho các sáng kiến cộng đồng khác.

3.2. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ của tỉnh Bắc Kạn

Chính quyền huyện Pác Nặm cần chủ động đề xuất với tỉnh ban hành các chính sách hỗ trợ của tỉnh Bắc Kạn một cách cụ thể hơn. Ví dụ, chính sách hỗ trợ xi măng, vật liệu xây dựng cho các tuyến đường do người dân tự nguyện hiến đất và góp công thực hiện. Cần có cơ chế khen thưởng, biểu dương kịp thời và thiết thực đối với các tập thể, cá nhân có đóng góp tích cực. Đồng thời, cần lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia khác để hỗ trợ phát triển sản xuất, tạo sinh kế bền vững, từ đó người dân có thêm nguồn lực để đóng góp ngược lại cho cộng đồng.

IV. Top 3 giải pháp huy động vốn xã hội hóa tại Pác Nặm

Để đa dạng hóa nguồn lực, việc huy động vốn xã hội hóa cần được triển khai bằng những cách làm sáng tạo và phù hợp với thực tiễn Pác Nặm. Giải pháp thứ nhất là phát triển các mô hình kinh tế hợp tác. Việc thành lập các hợp tác xã (HTX), tổ hợp tác sản xuất các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho xã viên mà còn tạo ra một nguồn quỹ chung. Một phần lợi nhuận từ hoạt động của HTX có thể được trích lại để đóng góp xây dựng các công trình phúc lợi, thể hiện trách nhiệm xã hội và củng cố tinh thần tập thể. Giải pháp thứ hai là khuyến khích và hỗ trợ các sáng kiến cộng đồng. Thay vì áp đặt các dự án từ trên xuống, chính quyền nên tạo cơ chế để người dân tự đề xuất các dự án nhỏ phù hợp với nhu cầu cấp thiết của thôn, bản. Nhà nước có thể đóng vai trò hỗ trợ một phần kinh phí ban đầu (vốn mồi) hoặc hỗ trợ kỹ thuật, phần còn lại do cộng đồng tự huy động và thực hiện. Cách làm này phát huy tối đa trí tuệ và sự chủ động của người dân. Giải pháp thứ ba là kết nối với các doanh nghiệp xã hội và con em xa quê. Chính quyền địa phương có thể tổ chức các hội nghị, diễn đàn kêu gọi đầu tư, vận động các doanh nghiệp, các nhà hảo tâm và những người con thành đạt của Pác Nặm hướng về quê hương, chung tay xây dựng nông thôn mới.

4.1. Xây dựng các mô hình kinh tế hợp tác hiệu quả

Việc phát triển mô hình kinh tế hợp tác như HTX kiểu mới là hướng đi bền vững. Các HTX này không chỉ tập trung vào sản xuất mà còn có thể mở rộng sang các lĩnh vực dịch vụ, du lịch cộng đồng. Khi kinh tế hộ gia đình phát triển gắn liền với kinh tế tập thể, việc huy động đóng góp sẽ thuận lợi hơn. Chính quyền cần hỗ trợ các HTX về pháp lý, tiếp cận vốn vay ưu đãi, tập huấn quản trị và kết nối thị trường. Đây là cách tạo ra nguồn lực tại chỗ một cách bền vững nhất.

4.2. Khơi dậy và tài trợ cho các sáng kiến cộng đồng

Nhiều sáng kiến cộng đồng nhỏ nhưng mang lại hiệu quả lớn, ví dụ như mô hình thu gom rác thải, xây dựng sân chơi cho trẻ em, trồng cây xanh... Chính quyền có thể thành lập một quỹ phát triển cộng đồng nhỏ để tài trợ cho những ý tưởng này. Việc trao quyền cho cộng đồng tự quản lý và thực hiện các dự án nhỏ sẽ giúp họ nâng cao năng lực, ý thức trách nhiệm và tạo ra những thay đổi tích cực, thực chất từ cơ sở, góp phần quan trọng vào việc phát triển cộng đồng bền vững.

V. Mô hình huy động nguồn lực cộng đồng thành công tại Pác Nặm

Thực tiễn tại Pác Nặm đã ghi nhận nhiều mô hình, cách làm hay trong việc huy động nguồn lực cộng đồng, minh chứng cho sự chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành động của người dân. Nổi bật nhất là phong trào hiến đất, tài sản trên đất và đóng góp ngày công lao động để xây dựng cơ sở hạ tầng. Tại các xã như Cổ Linh, Giáo Hiệu, Bộc Bố, hàng nghìn mét vuông đất đã được người dân tự nguyện hiến để mở rộng đường giao thông nông thôn, kênh mương nội đồng. Đây là những nguồn lực phi tài chính có giá trị cực kỳ to lớn, bởi nếu phải thực hiện đền bù giải phóng mặt bằng, ngân sách nhà nước sẽ không thể kham nổi. Bên cạnh đó, mô hình thành lập các tổ, đội tự quản thi công các công trình nhỏ cũng rất hiệu quả. Thay vì thuê nhà thầu bên ngoài, xã giao cho cộng đồng thôn tự tổ chức thi công. Cách làm này vừa tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân, vừa giảm chi phí xây dựng, đồng thời đảm bảo chất lượng công trình do chính họ là người giám sát và hưởng lợi trực tiếp. Một số thôn bản cũng đã chủ động xây dựng hương ước, quy ước về việc đóng góp xây dựng các công trình chung, hình thành nên quỹ phát triển cộng đồng để chủ động giải quyết các vấn đề cấp thiết tại địa phương.

5.1. Phong trào hiến đất làm đường và đóng góp ngày công

Phong trào hiến đất làm đường là điểm sáng trong bức tranh xây dựng nông thôn mới tại Pác Nặm. Khi được vận động và hiểu rõ lợi ích, nhiều hộ gia đình sẵn sàng hy sinh một phần đất ở, đất vườn của mình vì lợi ích chung. Cùng với đó, việc đóng góp hàng chục nghìn ngày công lao động để san lấp mặt bằng, xây dựng các công trình công cộng đã thể hiện rõ tinh thần "Nhà nước và nhân dân cùng làm". Những đóng góp này không thể quy đổi hết ra tiền nhưng là minh chứng sống động cho sự đồng thuận và sức mạnh của nội lực cộng đồng.

5.2. Các quỹ cộng đồng và nguồn lực phi tài chính khác

Ngoài đất đai và ngày công, các nguồn lực phi tài chính khác như kinh nghiệm, tri thức bản địa cũng được phát huy. Người dân tham gia góp ý vào thiết kế các công trình thủy lợi để phù hợp với đặc điểm dòng chảy, hay đóng góp ý tưởng quy hoạch khu dân cư, khu sản xuất. Một số địa phương đã vận động thành lập quỹ phát triển cộng đồng do người dân tự quản, sử dụng để hỗ trợ các hộ khó khăn, khen thưởng học sinh nghèo vượt khó. Những hoạt động này tuy nhỏ nhưng góp phần tăng cường sự gắn kết và là nền tảng cho việc huy động vốn xã hội hóa lớn hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới theo Quyết định số 800/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ xác định cộng đồng dân cư là chủ thể trực tiếp tham gia và thụ hưởng. Tuy nhiên, tại các huyện vùng cao đặc biệt khó khăn, việc hiện thực hóa vai trò này đang đối mặt với nhiều rào cản nội tại. Huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn có tổng diện tích tự nhiên 47.539,13 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm tới 96,9% tương ứng 46.064,63 ha nhưng địa hình bị chia cắt mạnh bởi núi cao hiểm trở, nằm cách trung tâm thành phố Bắc Kạn 90 km về phía bắc. Với địa bàn gồm 10 đơn vị hành chính cấp xã, 118 thôn bản và dân số 31.283 người thuộc 7 dân tộc anh em cùng sinh sống gồm Tày, Mông, Dao, Nùng, Sán Chỉ, Kinh, Hoa, việc triển khai 19 tiêu chí nông thôn mới gặp vô vàn thách thức do xuất phát điểm kinh tế thấp và nguồn thu ngân sách địa phương hạn hẹp.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là phân tích thực trạng, cơ chế và mức độ huy động các nguồn lực cộng đồng bao gồm nhân lực, vật lực, tài lực, trí tuệ và sự đồng thuận xã hội trong tiến trình xây dựng nông thôn mới. Mục tiêu cụ thể là đánh giá đúng thực trạng triển khai chương trình tại Pác Nặm trong giai đoạn 2016 - 2018, nhận diện 6 nhóm nguyên nhân cốt lõi gây cản trở việc phát huy nội lực cơ sở, từ đó xác lập hệ thống giải pháp khả thi nhằm gia tăng tỷ trọng đóng góp ngoài ngân sách. Phạm vi nghiên cứu được triển khai tập trung tại 3 xã đại diện gồm Giáo Hiệu, Bộc Bố, Cổ Linh trong khung thời gian từ tháng 12/2017 đến tháng 2/2019.

Ý nghĩa khoa học của luận văn thể hiện ở việc cụ thể hóa khung phân tích sự tham gia của cộng đồng vào điều kiện đặc thù của vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. Về mặt thực tiễn, các kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ thực chứng giúp Ủy ban nhân dân huyện Pác Nặm và các cơ quan tham mưu điều chỉnh chính sách huy động sức dân, giảm thiểu tỷ lệ lãng phí nguồn lực đầu tư công và thúc đẩy hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phát triển nông thôn dựa vào nội lực cộng đồng (Asset-Based Community Development - ABCD) do Jody Kretzmann và John McKnight khởi xướng năm 1993, kết hợp với các phát triển lý luận của Gord Cunningham năm 2006. Khung lý thuyết này khẳng định sự phát triển bền vững phải bắt đầu từ việc nhận diện và khai thác 5 nhóm nguồn lực sẵn có trong cộng đồng: nguồn vốn con người (kỹ năng, tri thức bản địa), nguồn vốn xã hội (niềm tin, sự gắn kết dòng họ), nguồn tài nguyên thiên nhiên (đất đai, rừng), nguồn vốn vật chất (nhà xưởng, công trình hiện hữu) và nguồn vốn tài chính (tiết kiệm, tích lũy hộ gia đình).

Bên cạnh đó, luận văn áp dụng mô hình 4 cấp độ tham gia của Cohen và Uphoff (1979) bao gồm: tham gia ra quyết định, tham gia thực hiện, tham gia hưởng lợi và tham gia kiểm tra đánh giá; đồng thời đối chiếu với khung phân tích 3 hình thức tham gia của Oakley (1987) là đóng góp, tổ chức và trao quyền. Nghiên cứu cũng kế thừa có chọn lọc bài học thực tiễn từ phong trao Làng mới Saemaul Undong của Hàn Quốc năm 1970 và phong trào Mỗi làng một sản phẩm (OVOP) của Nhật Bản, nơi chính quyền áp dụng nguyên tắc hỗ trợ có điều kiện và giảm dần trợ cấp tài chính để kích hoạt tính tự chủ của cư dân nông thôn. Hệ thống lý luận được chuẩn hóa dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam như Nghị định số 24/1999/NĐ-CP về huy động đóng góp tự nguyện, Quyết định số 80/2005/QĐ-TTg về giám sát đầu tư của cộng đồng và Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tích hợp từ hai kênh thông tin sơ cấp và thứ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tổng kết giai đoạn 2016 - 2018 của Ban chỉ đạo xây dựng nông thôn mới huyện Pác Nặm, niên giám thống kê huyện năm 2017 và hồ sơ địa chính của các xã. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa bằng bảng hỏi cấu trúc trên cỡ mẫu 135 hộ gia đình và 30 cán bộ chuyên trách cấp xã, thôn tại 3 xã nghiên cứu là Giáo Hiệu, Bộc Bố và Cổ Linh, nâng tổng dung lượng mẫu khảo sát lên 165 đối tượng.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp phân nhóm mục tiêu được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cao cho các mức thu nhập hộ gia đình, thành phần dân tộc thiểu số và vị trí địa lý từ trung tâm đến vùng sâu, vùng xa. Phương pháp xử lý dữ liệu sử dụng phần mềm thống kê để thực hiện thống kê mô tả (tần số, tỷ số phần trăm, giá trị trung bình) và phân tích so sánh chéo. Việc lựa chọn phương pháp phân tích này xuất phát từ yêu cầu phải định lượng hóa chính xác mức độ tham gia thực tế, bóc tách cơ cấu các khoản đóng góp phi tiền tệ (ngày công, diện tích hiến đất) và lượng hóa sự chênh lệch nhận thức giữa đội ngũ cán bộ cơ sở với người dân địa phương. Quá trình thu thập và xử lý số liệu được tiến hành liên tục trong 15 tháng, từ tháng 12/2017 đến tháng 2/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu nguồn vốn đầu tư xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Pác Nặm giai đoạn 2016 - 2018 mất cân đối nghiêm trọng khi phụ thuộc gần như tuyệt đối vào ngân sách nhà nước. Số liệu thống kê toàn huyện cho thấy vốn ngân sách Trung ương và địa phương chiếm trên 85% tổng nguồn lực huy động, trong khi nguồn vốn tín dụng, doanh nghiệp và đóng góp tự nguyện của nhân dân chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn khoảng 3,5% đến 5,2%.

Thứ hai, hình thức đóng góp của cộng đồng có sự chuyển dịch rõ nét sang các nguồn lực phi tiền tệ do hạn chế về thu nhập khả dụng. Tại 3 xã khảo sát (Bộc Bố, Giáo Hiệu, Cổ Linh), người dân đã tham gia đóng góp hàng nghìn ngày công lao động và tự nguyện hiến trên 12.000 m2 đất thổ cư, đất sản xuất nông - lâm nghiệp để phục vụ mở rộng đường giao thông liên thôn và kiên cố hóa hệ thống thủy lợi nội đồng.

Thứ ba, sự tham gia của người dân vào chu trình quản lý chương trình còn mang tính thụ động và tập trung chủ yếu ở khâu thực thi. Kết quả khảo sát 135 hộ dân cho thấy có 68,1% hộ tham gia đóng góp ngày công lao động, nhưng chỉ có khoảng 23,7% hộ từng tham gia bàn bạc và đóng góp ý kiến cho đề án quy hoạch nông thôn mới của xã. Tỷ lệ người dân thực sự tham gia giám sát các công trình hạ tầng thông qua Ban giám sát đầu tư cộng đồng chỉ đạt dưới 18,5%.

Thứ tư, tồn tại khoảng cách phát triển và năng lực huy động nguồn lực đáng kể giữa các tiểu vùng. Xã Bộc Bố với lợi thế là trung tâm kinh tế - chính trị của huyện đạt kết quả huy động vốn nhân dân cao gấp 2,3 lần so với xã Cổ Linh - địa bàn có tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo vượt ngưỡng 45%, địa hình đồi núi dốc trên 56,8% gây cản trở giao thương.

Thảo luận kết quả

Cơ cấu nguồn lực bất cập nêu trên xuất phát từ 6 nguyên nhân căn bản: (1) Nhận thức của một bộ phận cán bộ cấp cơ sở còn thụ động, chưa nắm vững quy trình điều phối có sự tham gia; (2) Công tác tuyên truyền còn mang tính hình thức, chưa chuyển tải bằng ngôn ngữ đồng bào dân tộc thiểu số; (3) Khung chính sách hỗ trợ và phân cấp quản lý tài chính cho thôn bản chưa đồng bộ; (4) Thu nhập bình quân đầu người tại Pác Nặm còn ở mức thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao khiến khả năng đóng góp tiền mặt bị giới hạn; (5) Quy trình lấy ý kiến nhân dân chưa khoa học, tạo tâm lý thờ ơ; (6) Tâm lý trông chờ, ỷ lại vào chính sách hỗ trợ trực tiếp từ các Chương trình 135 và Nghị quyết 30a vẫn còn đè nặng.

Khi đối chiếu với mô hình Saemaul Undong của Hàn Quốc, nơi tỷ lệ đóng góp của người dân tăng dần từ 30% lên trên 70% sau khi được Nhà nước kích hoạt bằng nguyên vật liệu ban đầu, có thể thấy Pác Nặm chưa thiết lập được cơ chế khuyến khích tương tự để khơi dậy lòng tự hào và tính tự quản của cộng đồng. Toàn bộ các tương quan số liệu này có thể được mô tả trực quan và sinh động thông qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng 5 nguồn vốn xây dựng nông thôn mới của huyện, kết hợp cùng bảng thống kê chéo so sánh tỷ lệ đóng góp ngày công và diện tích đất hiến giữa 3 xã khảo sát. Việc trực quan hóa này giúp các nhà quản lý nhận diện ngay các điểm nghẽn về dòng vốn và sự tham gia theo từng nấc thang phân tích của Cohen và Uphoff.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các tồn tại và tối ưu hóa việc huy động nguồn lực cộng đồng tại huyện Pác Nặm giai đoạn tiếp theo, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Đổi mới cơ chế tài chính và giao quyền tự chủ thi công cho cộng đồng: Ủy ban nhân dân huyện Pác Nặm cần ban hành quy chế cho phép chuyển đổi 100% nghĩa vụ đóng góp bằng tiền mặt của các hộ nghèo, hộ cận nghèo sang hình thức đóng góp bằng ngày công lao động. Đối với các công trình hạ tầng quy mô nhỏ dưới 1 tỷ đồng (đường ngõ xóm, kênh mương nội đồng, nhà văn hóa thôn), chủ đầu tư cấp xã bắt buộc phải giao cho Ban phát triển thôn và các tổ thợ địa phương trực tiếp thi công, phấn đấu nâng tỷ trọng vốn nội lực cộng đồng lên 12% - 15% tổng mức đầu tư toàn huyện vào năm 2023.

• Nâng cao chất lượng thực thi Pháp lệnh dân chủ cơ sở: Ban chỉ đạo nông thôn mới các xã cần tái cấu trúc quy trình tham vấn cộng đồng theo hướng chia nhỏ các nội dung đề án thành từng chuyên đề ngắn gọn, dễ hiểu. Thời gian tổ chức họp dân phải được bố trí linh hoạt ngoài giờ sản xuất, bảo đảm tỷ lệ hộ dân tham gia bàn bạc và biểu quyết phương án quy hoạch đạt trên 85% trước khi cấp có thẩm quyền phê duyệt.

• Đào tạo chuẩn hóa năng lực đội ngũ cán bộ cơ sở: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Trung tâm Chính trị huyện tổ chức tối thiểu 4 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm cho 100% cán bộ thuộc Ban quản lý xã và Ban phát triển 118 thôn bản. Nội dung tập huấn tập trung vào kỹ năng truyền thông phát triển, phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) và quy trình quản lý tài chính minh bạch.

• Đẩy mạnh công tác truyền thông đa ngữ và tôn vinh gương điển hình: Trung tâm Văn hóa - Thể thao và Truyền thông huyện duy trì thời lượng phát thanh 3 buổi/tuần bằng tiếng phổ thông kết hợp tiếng Tày, tiếng Mông, tiếng Dao; lồng ghép nội dung vận động hiến đất vào các buổi sinh hoạt chi bộ, họp thôn. Ủy ban nhân dân huyện thiết lập quỹ khen thưởng thường niên, định kỳ biểu dương 100% các hộ gia đình tự nguyện hiến từ 100 m2 đất trở lên hoặc đóng góp trên 50 ngày công lao động.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Lãnh đạo Ủy ban nhân dân và cán bộ chuyên trách nông thôn mới cấp huyện, cấp xã: Tài liệu cung cấp góc nhìn thực chứng và hệ thống chỉ số định lượng giúp xây dựng kế hoạch phân bổ vốn đầu tư công hợp lý, nâng cao tỷ lệ hoàn thành 19 tiêu chí nông thôn mới trên địa bàn các huyện miền núi có điều kiện kinh tế tương đồng.

• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp các tỉnh: Luận văn là cơ sở thực tiễn sinh động để đề xuất sửa đổi các thông tư hướng dẫn về cơ chế huy động vốn, mở rộng phân cấp quản lý công trình cho cộng đồng dân cư vùng đồng bào thiểu số.

• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Xã hội học: Nguồn tài liệu tham khảo phong phú về khung lý thuyết ABCD, phương pháp thiết kế bảng hỏi khảo sát thực địa và mô hình xử lý dữ liệu định lượng trong phát triển cộng đồng.

• Trưởng thôn, Ban phát triển thôn và các tổ chức đoàn thể cơ sở: Cung cấp cẩm nang thực hành về kỹ năng vận động quần chúng hiến đất, quy trình tổ chức họp dân dân chủ và cách thức thành lập tổ giám sát cộng đồng đạt hiệu quả cao.

Câu hỏi thường gặp

• Đề tài lựa chọn khảo sát thực địa tại những xã nào của huyện Pác Nặm? Nghiên cứu tiến hành khảo sát thực chứng tại 3 xã đại diện là Bộc Bố (trung tâm kinh tế, tiến độ xây dựng nhanh), Giáo Hiệu (mức độ phát triển trung bình) và Cổ Linh (xã đặc biệt khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo cao), bảo đảm bao quát đầy đủ các đặc trưng địa hình và xã hội học của toàn huyện.

• Tại sao nguồn vốn đóng góp bằng tiền mặt của người dân Pác Nặm lại chiếm tỷ lệ rất thấp? Nguyên nhân chủ yếu do cơ cấu kinh tế thuần nông, diện tích đất sản xuất nông nghiệp manh mún chỉ chiếm 12,49% diện tích tự nhiên, tỷ lệ hộ nghèo tại nhiều thôn bản vượt 45%, dẫn đến thu nhập khả dụng của người dân chỉ đủ trang trải nhu cầu sinh hoạt thiết yếu.

• Giải pháp nào hiệu quả nhất để vận động người dân đồng thuận hiến đất làm đường? Cần kết hợp vai trò của người có uy tín, già làng, trưởng dòng họ đến trực tiếp từng hộ gia đình để giải thích quyền lợi kinh tế lâu dài, đồng thời công khai mốc giới quy hoạch và tổ chức biểu dương kịp thời các hộ tiên phong trên hệ thống truyền thanh xã.

• Khung lý thuyết nào đóng vai trò cốt lõi trong việc đánh giá sự tham gia của người dân? Luận văn tích hợp lý thuyết phát triển dựa vào nội lực cộng đồng (ABCD) của Kretzmann & McKnight cùng khung 4 cấp độ tham gia của Cohen & Uphoff (1979) nhằm đánh giá toàn diện từ khâu ra quyết định, đóng góp nguồn lực đến kiểm tra, giám sát.

• Làm thế nào để giải quyết tâm lý ỷ lại vào ngân sách hỗ trợ của Nhà nước? Cần áp dụng nguyên tắc tài trợ có điều kiện tương tự mô hình Saemaul Undong: Nhà nước chỉ cung ứng vật tư chiến lược (xi măng, sắt thép), cộng đồng tự quản chịu trách nhiệm đóng góp cát sỏi, mặt bằng và nhân công xây dựng để tự tạo lập công trình.

Kết luận

• Luận văn khẳng định việc phát huy các nguồn tài sản nội sinh của cộng đồng là nhân tố mang tính quyết định đến sự thành bại và tính bền vững của Chương trình xây dựng nông thôn mới tại địa bàn vùng cao như Pác Nặm.
• Thực trạng giai đoạn 2016 - 2018 cho thấy sự phụ thuộc quá lớn vào nguồn vốn ngân sách nhà nước (trên 85%), trong khi tiềm năng về ngày công lao động và hiến đất của nhân dân chưa được quy đổi và tổ chức quản lý một cách khoa học.
• Nghiên cứu đã nhận diện chính xác 6 rào cản mang tính hệ thống, từ nhận thức cán bộ, công tác truyền thông đa ngữ đến quy trình dân chủ cơ sở chưa tạo điều kiện cho người dân tham gia khâu ra quyết định.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp được đề xuất mang tính đột phá, nhấn mạnh việc giao quyền nhận thầu công trình nhỏ cho Ban phát triển thôn và chuyển đổi nghĩa vụ đóng góp tiền mặt thành ngày công lao động.
• Lộ trình thực hiện kiến nghị đặt mốc từ năm 2020 đến năm 2025, định hướng nâng tỷ trọng nội lực cộng đồng trong tổng vốn đầu tư lên mức 15%, tạo nền tảng vững chắc để huyện Pác Nặm đẩy nhanh tiến độ hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu 1. Cộng đồng và nguồn lực cộng đồng 1. Cộng đồng Khái niệm cộng đồng thường dùng để chỉ nhiều đối tượng có những đặc điểm tương đối khác nhau về quy mô và đặc tính xã hội.

Ý nghĩa rộng nhất của cộng đồng là tập hợp người với các liên minh rộng lớn như toàn thế giới (cộng đồng thế giới), một châu lục (cộng đồng Châu Á, cộng đồng Châu Âu.), một khu vực (cộng đồng Asean), cộng đồng còn được áp dụng để chỉ một kiểu xã hội, căn cứ vào những đặc tính tương đồng về sắc tộc, chủng tộc hay tôn giáo (cộng đồng người Do Thái, cộng đồng người da đen tại Hoa Kỳ. Nhỏ hơn nữa, cộng đồng được dùng khi gọi tên các đơn vị như làng/bản, xã, huyện.những người chung về lý tưởng xã hội, lứa tuổi, giới tính, thân phận xã hội. Hiểu một cách đơn giản, cộng đồng là một nhóm người có cùng những đặc điểm chung, ví dụ: đặc quyền, đặc lợi, sống với nhau, cùng chia sẻ tài nguyên và lợi ích chung,. Nói cách khác, cộng đồng là một nhóm người cùng sống với nhau trong một khu vực nhất định, có chung đặc điểm về tâm lý, tác động qua lại và sử dụng tài nguyên vốn có để đạt mục đích chung.

Nguồn lực cộng đồng Một cách khái quát nhất, nguồn lực từ cộng đồng là tất cả các nguồn lực thực tế trong cộng đồng giúp người dân tạo dựng cuộc sống cho chính họ (Gord Cunningham, 2006). Nguồn lực cộng đồng được khái niệm một cách toàn vẹn bao gồm các thành phần sau:[7] 5 - Các nguồn tài sản về con người: gồm các kỹ năng, kiến thức và năng lực của các thành viên trong cộng đồng. - Các nguồn tài sản xã hội: mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng, ví dụ như niềm tin - Các nguồn tài nguyên thiên nhiên: là các nguồn tài nguyên thiên nhiên tồn tại trong cộng đồng. Ví dụ: đất sản xuất, tài nguyên rừng, thuỷ sản… - Các nguồn tài sản vật chất: là các công trình được xây dựng phục vụ trực tiếp hay gián tiếp cho đời sống nhân dân tại cộng đồng (và các cộng đồng lân cận).

Ví dụ: cơ sở hạ tầng (điện, đường, trường, trạm). - Các nguồn tài sản tài chính là các nguồn lực kinh tế tồn tại trong cộng đồng như hệ thống ngân hàng đang hoạt động trong vùng, khả năng kinh tế của các thành viên trong cộng đồng. Huy động nguồn lực cộng đồng trong phát triển nông thôn 1. Phát triển nông thôn dựa vào cộng đồng Phát triển nông thôn dựa vào cộng đồng là phương pháp tiếp cận dựa vào cộng đồng để phát triển các lĩnh vực khác nhau ở khu vực nông thôn.

Phương pháp tiếp cận phát triển nông thôn dựa vào cộng đồng được nhiều chương trình/dự án sử dụng phổ biến. Mỗi chương trình/dự án có mục tiêu riêng, có thể là nhằm tăng cường vai trò của phụ nữ trong cộng đồng, phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc sức khoẻ nhân dân, quản lý nguồn tài nguyên rừng, cải thiện chất lượng cơ sở hạ tầng ở khu vực nông thôn… Tuy nhiên, có một điểm chính vẫn còn đang có nhiều tranh luận, đó là cách hiểu như thế nào là “dựa vào cộng đồng. Có ý kiến cho rằng, ở các nước đang phát triển, vấn đề phát triển nông thôn là rất quan trọng do phần lớn dân cư sống ở khu vực nông thôn và hoạt động chính là sản xuất nông nghiệp, vì thế rất nhiều tổ chức khác nhau áp dụng các biện pháp phát triển cộng đồng khác nhau đã được thực hiện tại các quốc gia này. Hầu hết những nỗ lực hỗ trợ phát triển này được tạo ra từ phía bên ngoài cộng đồng (nhà nước, tổ chức 6 phi chính phủ, cơ quan nghiên cứu – phát triển) chứ bản thân cộng đồng không tự tổ chức phát triển.

Điều này tạo đặt ra vấn đề là “sự tham gia” hay “dựa vào cộng đồng” nằm ở đâu? Nhiều câu hỏi cũng được đặt ra về sự bền vững của những tác động phát triển này cũng như câu hỏi về việc cộng đồng có được tăng cường sức mạnh để tự ra quyết định của mình hay không. Cũng có nhiều câu trả lời cho những tranh luận trên, trong đó đáng chú là khái niệm phát triển nông thôn dựa vào nội lực cộng đồng do Jody Kretzmann và John McKnight (1993) đưa ra. Đây là một cách tiếp cận phát triển cộng đồng đề cao việc sử dụng những kỹ năng và sức mạnh đã và đang hiện hữu ngay trong cộng đồng nông thôn hơn là việc lôi kéo, trông chờ vào sự trợ giúp từ bên ngoài. Cụm từ “dựa vào cộng đồng” ở đây đề cập đến tính chủ động, tự phát triển, trong đó khuyến khích các thành viên trong cộng đồng tạo ra sự tiến triển cho chính bản thân họ, đối lập với cách tiếp cận truyền thống là dựa theo nhu cầu mà đã khiến cho cộng đồng phụ thuộc vào các hỗ trợ bên ngoài [22].

Vai trò của cộng đồng trong phát triển nông thôn Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong phát triển nông thôn, là cơ sở cho phát triển nông thôn bền vững vì: - Kỹ năng, truyền thống, kiến thức và năng lực của họ là tiềm năng chính để phát triển. - Sự cam kết của họ là sống còn (nếu như họ không ủng hộ một kế hoạch nào, kế hoạch đó sẽ không thực hiện được). - Hơn thế nữa, một cộng đồng càng phát triển và năng động, thì càng có khả năng thu hút người dân ở lại, và giữ họ không di chuyển đi nơi khác. - Họ biết rõ nhất những khó khăn và nhu cầu của mình.

- Họ quản lý nguồn tài nguyên như đất đai, nhà xưởng, sản phẩm địa phương mà quá trình phát triển phải dựa vào đó. Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển nông thôn Các lĩnh vực tham gia thay đổi tuỳ theo mục tiêu của người nghiên cứu. Tuy nhiên, việc ra quyết định luôn được xem là lĩnh vực quyết định nhất cho bất kỳ mục tiêu nào và không được bỏ qua. Cohen và Uphoff (1979) đã đưa ra khung phân tích để giám sát vai trò của sự tham gia trong các dự án và chương trình phát triển.

Họ thấy có 4 lĩnh vực tham gia: (1) ra quyết định; (2) thực hiện; (3) hưởng lợi; (4) đánh giá. Trong khi đó, Finsterbusch và Wiclin (1987) nhận thấy dự án có 3 pha và 5 hình thức tham gia là: (1) lập kế hoạch (nguyên gốc và thiết kế); (2) thực hiện (thực hiện và thiết kế lại); (3) bảo dưỡng. Trong nghiên cứu sự tham gia của địa phương về các hoạt động phát triển ở nông thôn Thái Lan, Pong Quan (1992) quan sát thấy tham gia bao gồm: đóng góp, hưởng lợi, liên quan đến ra quyết định và đánh giá. Khung phân tích Cohen và Uphoff có mục tiêu tham gia và khung phân tích Finsterbusch và Wiclin có mục tiêu dự án, nhưng chúng tương hợp để phù hợp với thực tế.

Khi áp dụng vào thực tế, sự tham gia dường như thể hiện ở nhiều dạng khác nhau. Sự tham gia là một khái niệm khó nắm bắt mà sự phân biệt giữa các dạng khác nhau là không dễ dàng. Tuy nhiên trong bản tóm tắt của các dự án phát triển của các quốc gia và các tổ chức phi chính phủ, Oakley (1987) có gợi ý rằng ba dạng khác nhau của sự tham gia trong thực tế là: đóng góp, tổ chức và trao quyền. - Tham gia tổ chức: đã có các cuộc tranh luận rất lâu về phạm vi của lý thuyết và thực tế phát triển rằng sự tổ chức là công cụ cơ bản của sự tham gia.

Rất ít người tranh luận về luận điểm này nhưng sẽ không đồng ý về bản chất và phát triển của sự tổ chức. Sự phân biệt giữa nguồn gốc của dạng tổ chức mà sẽ dùng như là phương tiện cho sự tham gia, hoặc các tổ chức này được giới thiệu và hình thành bên ngoài như HTX, Hội nông dân… hay các tổ chức này xuất hiện và tự cơ 8 cấu mình như là kết quả của quá trình có sự tham gia. Cán bộ phát triển nhìn nhận có nhu cầu lớn về hỗ trợ hình thành các tổ chức thích hợp của người nông dân, tuy vậy chỉ khuyến khích để người dân nông thôn tự quyết định bản chất và cấu trúc của tổ chức. - Tham gia trao quyền: khái niệm về sự tham gia như là sự áp dụng trao quyền cho người dân đã được ủng hộ rộng rãi hơn trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, đó là một khái niệm khó định nghĩa và gây ra nhiều cách giải thích khác nhau. Một số coi trao quyền là sự phát triển các kỹ năng và khả năng giúp người dân nông thôn quản lý tốt hơn, có tiếng nói và đàm phán với hệ thống tổ chức, dịch vụ phát triển hiện có, một số khác lại coi đó là cơ bản và cần thiết liên quan đến cho phép người dân quyết định và tự thực hiện những việc mà họ cho rằng cần thiết cho sự phát triển của mình. - Tham gia đóng góp: theo cách hiểu này, sự tham gia nhấn mạnh đến sự tự nguyện hay các dạng khác của sự đóng góp của người dân nông thôn để quyết định trước các chương trình và dự án. Ví dụ như các dự án về y tế, cấp nước, lâm nghiệp, cơ sở hạ tầng và bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên chủ yếu nhằm vào sự đóng góp của người dân nông thôn trong sự tham gia và thực sự là cơ sở để thành công.

Cơ chế chính sách huy động nguồn lực cộng đồng trong xây dựng NTM 1. Cơ chế, chính sách phát triển nông thôn: Ở Việt Nam, từ “cơ chế” được dùng rộng rãi trong lĩnh vực quản lý từ khoảng những năm 70 của thế kỷ trước, khi chúng ta bắt đầu chú ý nghiên cứu về quản lý và cải tiến quản lý kinh tế, với nghĩa như là những quy định về quản lý. Ngày nay, từ “cơ chế” thường đi đôi với từ “chính sách”, thể hiện những biện pháp của nhà nước để tác động tới xã hội (thông qua pháp luật, thông qua các công cụ tiền tệ, các công cụ quản lý hành chính khác, các công cụ kinh tế). Chính sách chính là động lực được nhà nước hỗ trợ, cho phép hoặc cấm đoán.

9 Vai trò của Chính phủ trong phát triển nông thôn là vai trò lãnh đạo. Chính phủ tổ chức, chỉ đạo và phối hợp hành động của hàng loạt các cơ quan, tổ chức và các lợi ích, những người đóng góp cho quá trình phát triển nông thôn to lớn này.