CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Các loại rủi ro trong hoạt động ngân hàng Hoạt động của NHTM rất đa dạng và phong phú, chịu tác động bởi nhiều yếu tố. Rủi ro trong hoạt động ngân hàng là sự kiện xảy ra không theo ý muốn và ảnh hưởng xấu đến hoạt động kinh doanh của NHTM, dẫn đến tổn thất về tài sản của ngân hàng.
Trong thực tế, rủi ro ngân hàng có thể xuất hiện tại tất cả các nghiệp vụ ngân hàng như: Thanh toán, tín dụng, tiền gửi, ngoại tệ, đầu tư. Chính vì vậy tồn tại rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng là không thể tránh khỏi. Những loại rủi ro thường gặp bao gồm: - Rủi ro thị trường: là rủi ro đối với lợi nhuận và vốn của ngân hàng do sự biến động xấu của giá cả lãi suất, chứng khoán, tỷ giá ngoại tệ, giá cả hàng hoá, dịch vụ,. Rủi ro thị trường luôn tồn tại trong mọi thời kỳ, rủi ro thị trường còn được gọi là rủi ro “giá cả”.
- Rủi ro tín dụng: là rủi ro trong hoạt động ngân hàng, là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của ngân hàng, do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết. - Rủi ro hoạt động: là rủi ro khi ngân hàng phải chịu tổn thất trực tiếp hay gián tiếp từ các sự kiện hoặc hành động xảy ra do thất bại của công nghệ, các quá trình xử lý, hệ thống hạ tầng, nhân viên hoặc các rủi ro khác có tác động đến hoạt động của ngân hàng, bao gồm cả hoạt động lừa đảo. - Rủi ro thanh khoản: Khi ngân hàng không đảm bảo được nhu cầu thanh toán hay không dự kiến trước được nhu cầu có tính chất thời vụ, gây ra sự mất lòng tin của khách hàng vào ngân hàng, dẫn đến việc rút tiền gửi một cách đồng loạt đó là rủi ro thanh khoản. Vì vậy các ngân hàng cần phải luôn 6 luôn giữ một mức thanh khoản vừa đủ để đúng ở trạng thái mà trong các điều kiện kinh doanh bình thường có thể thực hiện được tất cả các nghĩa vụ, thực hiện đầy đủ các cam kết và đáp ứng các cam kết khác mà họ đưa ra.
Khái niệm rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng Tín dụng ngân hàng là hoạt động giao dịch về tài sản giữa ngân hàng và khách hàng. Trong đó ngân hàng chuyển giao vốn tín dụng cho khách hàng dưới dạng một loại tài sản nào đó và khách hàng cam kết sẽ hoàn trả lại cả gốc và lãi trong một khoảng thời gian nhất định. Rủi ro tín dụng là khả năng khách hàng nhận khoản vốn vay nhưng không thực hiện, hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ đối với ngân hàng, gây tổn thất cho ngân hàng. Đó là khả năng khách hàng không hoàn trả, trả không đầy đủ, đúng hạn cả gốc và lãi cho ngân hàng.
Theo Điều 2, Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/4/2005 của Thống đốc NHNN: Quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của các TCTD, thì rủi ro tín dụng được xác định như sau: “Rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết”[7, tr. Có nhiều cách diễn đạt về rủi ro tín dung, xong về cơ bản rủi ro tín dụng có các nội dung như sau: - Rủi ro tín dụng được hiểu đơn giản là một khả năng xảy ra những tổn thất ngoài dự kiến của ngân hàng do khách hàng không trả đúng hạn, không có khả năng trả hoặc không trả đầy đủ khoản nợ cho ngân hàng; - Rủi ro tín dụng có thể dẫn tới tổn thất về mặt tài chính, làm giảm lợi nhuận, nếu nghiêm trọng sẽ dẫn tới thua lỗ, hoặc ở mức độ cao hơn sẽ dẫn tới phá sản; - Rủi ro tín dụng là sự khác biệt giữa giá trị thực tế và giá trị kỳ vọng của khoản cho vay, trong đó giá trị kỳ vọng thu được thường thấp hơn hoặc 7 bằng giá trị thực tế của khoản cho vay; - Rủi ro tín dụng và lợi nhuận có mối quan hệ chặt chẽ, xác suất xảy ra rủi ro tín dụng càng lớn thì lợi nhuận càng thấp và ngược lại xác suất xảy ra rủi ro tín dụng ở mức thấp thì thu nhập của ngân hàng sẽ tăng lên; - Rủi ro tín dụng có thể xảy ra theo các nguyên nhân khách quan, chủ quan từ phía khách hàng và/hoặc từ phía ngân hàng, từ môi trường kinh tế,.tuy nhiên kết quả cuối cùng ngân hàng vẫn là chủ thể gánh chịu tổn thất lớn nhất; - Trong các hoạt động của ngân hàng do lĩnh vực tín dụng chiếm tỷ trọng lớn nhất, do đó rủi ro tín dụng là rủi ro lớn nhất tại các ngân hàng. Rủi ro tín dụng luôn tiềm ẩn trong mỗi khoản cho vay, do vậy hiểu đúng và đầy đủ về rủi ro tín dụng sẽ giúp cho hoạt động quản trị rủi ro tín dụng chủ động, thực hiện tốt công tác phòng ngừa, hạn chế tối đa rủi ro tín dụng phát sinh và rủi ro phát sinh cũng luôn nằm trong giới hạn chịu đựng của ngân hàng. Nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng Có nhiều nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng, có thể chia thành hai loại chính là nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan.1: NGUYÊN NHÂN CỦA RỦI RO TÍN DỤNG 8 1.
Nguyên nhân khách quan a) Do môi trường kinh tế, chính trị không ổn định Nen chính trị quốc gia ổn định là điều kiện cho doanh nghiệp phát triển, là điều kiện thuận lợi thu hút, gọi vốn đầu tư. Ngược lại, môi trường chính trị kém ổn định tất yếu dẫn đến sản xuất ngừng trệ, ảnh hưởng đến khả năng trả nợ của khách hàng. Quá trình tự do hoá tài chính và hội nhập quốc tế có thể làm cho nợ xấu gia tăng khi tạo ra một môi trường cạnh tranh gay gắt, khiến hầu hết các doanh nghiệp, những khách hàng thường xuyên của ngân hàng phải đối mặt với nguy cơ thua lỗ và quy luật chọn lọc khắc nghiệt của thị trường. Bên cạnh đó, bản thân sự cạnh tranh của các NHTM trong nước và quốc tế trong môi trường hội nhập kinh tế cũng khiến cho các ngân hàng trong nước với hệ thống quản lý yếu kém gặp phải nguy cơ rủi ro nợ xấu tăng lên bởi hầu hết các khách hàng có tiềm lực tài chính lớn sẽ bị các ngân hàng nước ngoài thu hút.
b) Do môi trường pháp lý chưa thuận lợi Trong những năm gần đây, Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, NHNN, các Bộ và các cơ quan liên quan đã ban hành nhiều luật, văn bản dưới luật hướng dẫn thi hành liên quan đến hoạt động tín dụng ngân hàng. Tuy nhiên các văn bản đã có song việc triển khai vào thực tế hoạt động ngân hàng thì gặp phải nhiều khó khăn, vướng mắc. Sự chậm trễ, chồng chéo trong các thủ tục hành chính về cấp giấy phép, các thủ tục hải quan,. nhiều lúc ảnh hưởng lớn đến cơ hội kinh doanh của doanh nghiệp, do cơ hội kinh doanh chỉ có tính thời điểm.
Điều này dẫn tới hệ quả hàng loạt các hợp đồng kinh tế bị đình trệ, các dự án đầu tư buộc lòng phải treo trên giấy,. đã gây tổn thất lớn cho doanh nghiệp vay vốn. c) Do môi trường tự nhiên Những nguyên nhân từ môi trường tự nhiên như: thiên tai, hỏa hoạn, 9 bão, lũ lụt, dịch bệnh cũng gây ảnh hưởng trực tiếp, gián tiếp tới hoạt động kinh doanh và hiệu quả hoạt động kinh doanh của khách hàng vay vốn ngân hàng, làm suy giảm khả năng trả nợ của khách hàng dẫn tới rủi ro tín dụng. Ví dụ như hỏa hoạn làm cháy kho hàng của khách hàng vay hay bão lụt làm hỏng hoa màu của hộ nông dân vay vốn,.
sẽ ảnh hưởng xấu tới khả năng trả nợ của khách hàng. Nguyên nhân chủ quan a) Nguyên nhân từ phía ngân hàng - Chính sách tín dụng của ngân hàng: Là kim chỉ nam cho hoạt động tín dụng, là văn bản thể hiện chiến lược và đường lối của ngân hàng thương mại trong việc thực thi các giao dịch tín dụng cũng như các chiến lược tín dụng trong từng thời kỳ. Nếu việc xây dựng hệ thống chính sách tín dụng thiếu khoa học sẽ tạo sự chồng chéo trong việc phối hợp công việc giữa các bộ phận trong ngân hàng, ảnh hưởng tới thời gian ra quyết định đối với một khoản vay, đồng thời có thể tạo ra sự thiếu chặt chẽ giữa các khâu, tính ỷ lại, thiếu trách nhiệm của các cán bộ tín dụng đối với công việc, đầu tư sai đối tượng,. Chính sách tín dụng phải đảm bảo tính thực tiễn, đúng người, đúng việc, phát huy được khả năng của cán bộ, tạo ra sự nhịp nhàng giữa các khâu, ngoài ra ngân hàng sẽ rút ngắn thời gian thẩm định nhưng vẫn hạn chế tối đa sự thiếu chính xác trong quá trình thẩm định, vừa đảm bảo an toàn cho ngân hàng vừa phục vụ khách hàng tốt hơn, từ đó nâng cao chất lượng khoản cho vay và giảm thiểu rủi ro có thể phát sinh.
- Công tác quản trị rủi ro tín dụng: nếu các TCTD không xây dựng cho mình một quy trình quản trị rủi ro tín dụng chi tiết và hợp lý sẽ dễ dẫn đến rủi ro tín dụng. Việc không quản lý được: danh mục đầu tư; tài sản bảo đảm, phân cấp, ủy quyền phê duyệt tín dụng; các khoản nợ có vấn đề, biện pháp phòng ngừa, xử lý,. là những nguyên nhân chủ yếu gây ra rủi ro tín dụng. 10 Ngược lại công tác QTRR tín dụng được quan tâm từ phía ngân hàng sẽ là tiền đề quan trọng giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro tín dụng.
- Chất lượng của đội ngũ cán bộ ngân hàng liên quan đến công tác tín dụng: Đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát và nâng cao chất lượng tín dụng tại các ngân hàng. Ngoài ra đạo đức của cán bộ làm công tác tín dụng cũng ảnh hưởng lớn đến rủi ro tín dụng, nếu có sự tiếp tay của cán bộ ngân hàng cùng với khách hàng làm giả hồ sơ vay, hay nâng giá trị tài sản thế chấp, cầm cố lên quá cao so với thực tế để rút tiền ngân hàng,. khi khách hàng không có khả năng trả nợ thì rủi ro đối với ngân hàng là rất lớn.