CHƯƠNG I LÝ LUẬN CHUNG 1. ĐẦU TƯ VÀ DỰ ÁN ĐẦU TƯ. Đầu tư là một quyết định bỏ vốn (tiền, trí tuệ…) ở hiện tại nhằm mục đích thu được lợi ích lâu dài trong tương lai. Lợi ích ở đây được hiểu là một phạm trù rất rộng, song suy cho cùng thì lợi ích đó không ngoài lợi ích tài chính và lợi ích kinh tế xã hội.
Theo Luật đầu tư của Quốc hội số 59/2005/QH11 ngày 29 tháng 5 năm 2005 thì đầu tư là việc nhà thầu tình tự bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan. Đối với các cá nhân và doanh nghiệp thì đầu tư chủ yếu là mục đích lợi nhuận; còn với Nhà nước thì đầu tư phải đồng thời nhằm cả mục đích lợi nhuận lẫn kinh tế xã hội, đôi khi mục đích kinh tế xã hội còn được xem trọng hơn. Đặc trưng cơ bản của hoạt động đầu tư : là hoạt động bỏ vốn, thời gian tương đối dài, lợi ích của đầu tư mang lại được biểu hiện trên hai mặt tài chính và kinh tế xã hội. Đầu tư phải diễn ra theo một quá trình : Chuẩn bị đầu tư – Thực hiện đầu tư – Vận hành khai thác kết quả đầu tư.
Đầu tư luôn gắn liền với rủi ro, mạo hiểm. Theo luật đầu tư 2005, đầu tư chia thành 2 loại hình chính : Đầu tư trực tiếp và đầu tư gián tiếp. Dự án đầu tư là tế bào cơ bản của hoạt động đầu tư. Đó là một tập hợp các biện pháp có căn cứ khoa học và cơ sở pháp lý được đề xuất về các mặt kĩ thuật, công nghệ, tổ chức sản xuất, tài chính, kinh tế xã hội để làm cơ sở cho việc quyết định bỏ vốn đầu tư với hiệu quả tài chính đem lại cho doanh nghiệp và hiệu quả kinh tế xã hội đem lại cho quốc gia và xã hội lớn nhất có thể được.
5 Theo Luật Xây dựng số 16/2003 Dự án đầu tư xây dựng công trình là tập hợp những đề xuất liên quan đến việc bỏ vốn để tạo mới, mở rộng hoặc cải tạo những cơ sở vật chất nhất định nhằm đạt được sự tăng trưởng về số lượng, duy trì, cải tiến hoặc nâng cao chất lượng của sản phẩm hay dịch vụ nào đó trong khoảng thời gian xác định. Dự án đầu tư xét trên góc độ nào cũng bao gồm các thành phần chính như sau: - Mục tiêu cần đạt được khi thực hiện dự án: Cụ thể là khi thực hiện dự án sẽ mang lại lợi ích gì cho xã hội và bản thân chủ đầu tư. Các mục tiêu này có thể được biểu hiện bằng các kết quả cụ thể như : tăng thu ngân sách, nâng cao phúc lợi xã hội hay tạo thêm lợi nhuận cho chủ đầu tư. - Các hoạt động của dự án : Dự án phải nêu rõ các hoạt động của dự án, địa điểm diễn ra các hoạt động, thời hạn để hoàn thành các hoạt động và các bộ phận có trách nhiệm thực hiện các hoạt động đó.
- Các nguồn lực của dự án : Dự án phải nêu rõ được các nguồn lực tài trợ cho các hoạt động của dự án. Tổng hợp các nguồn lực chính là vốn đầu tư cần thiết cho dự án. Một dự án bao giờ cũng hoạt động trong điều kiện giới hạn nguồn lực. Trong điều kiện nguồn lực là hữu hạn, dự án là công cụ thích hợp để hiện thực hóa các ý đồ đầu tư, giúp cho hoạt động đầu tư được thực hiện hiệu quả, đạt được mục tiêu và sử dụng tối ưu các nguồn lực.
Dự án đầu tư còn thể hiện bản chất là một hoạt động quản lý, ở đó có quy trình lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch và theo dõi, đánh giá. Dự án đầu tư còn là công cụ để quản lý, kiểm soát các hoạt động đầu tư, như quản lý nguồn lực, hoạt động hay tiến độ đầu tư. Tóm lại, dù xét theo góc độ nào, “ dự án đầu tư “ cũng thể hiện bản chất là một kế hoạch tiến hành các công việc cụ thể nhằm đạt được mục tiêu dự kiến trong một giới hạn nhất định về thời gian và nguồn lực. Đặc trưng của dự án đầu tư.
Dự án đầu tư có một số đặc trưng cơ bản, phân biệt với chương trình hay các hoạt động mang tinh thường quy. - Dự án có mục đích, kết quả xác định : Tất cả các dự án đều phải có kết quả được xác định rõ ràng. Mỗi dự án bao gồm tập hợp các nhiệm vụ độc lập, mỗi 6 nhiệm vụ lại có một kết quả riêng. Tập hợp các kết quả cụ thể của các nhiệm vụ làm nên kết quả chung của dự án.
Nói cách khác, dự án là một hệ thống phức tạp gồm nhiều bộ phận đảm nhiệm các vai trò, chức năng khác nhau nhưng đều phải thống nhất đảm bảo mục tiêu chung về thời gian, chi phí và chất lượng công việc. - Sản phẩm của dự án mang tính độc đáo, mới lạ : Khác với các hoạt động mâng tính thường quy, dự án có tính chất đột phá, các sản phẩm của dự án có tính khác biệt cao. Sản phẩm của dự án là độc đáo, riêng có khác biệt với các dự án khác hoặc các sản phẩm đã xuất hiện. Dự án thường gắn liền với những thay đổi mang tính đột phá, mới lạ.
- Dự án liên quan đến nhiều bên và có sự tương tác phức tạp giữa các bộ phận quản lý chức năng và quản lý dự án : Dự án nào cũng có sự tham gia của nhiều bên hữu quan như chủ đầu tư, người hưởng thụ dự án, nhà thầu, các nhà tư vấn, các cơ quan quản lý nhà nước… Tùy theo tính chất của dự án và yêu cầu của chủ đầu tư mà mức độ tham gia của thành phần trên cũng khác nhau. Ngoài ra, giữa các bộ phận quản lý chức năng và nhóm QLDA thường phát sinh các công việc yêu cầu cần sự phối hợp thực hiện nhưng mức độ tham gia của các bộ phận là không giống nhau. Vì mục tiêu của dự án, các nhà quản lý dự án cần duy trì mối quan hệ với các bộ phận quản lý khác. - Sản phẩm của dự án mang tính đơn chiếc, độc đáo : Khác với quá trình sản xuất liên tục và gián đoạn, sản phẩm của dự án không phải là sản phẩm hàng loạt mà có tính khác biệt ở một khía cạnh nào đó.
Kể cả một quá trình sản xuất liên tục cũng có thể thực hiện được theo dự án. Sản phẩm hoặc dịch vụ do dự án đem lại là duy nhất, lao động đòi hỏi kĩ năng chuyên môn với những nhiệm vụ không lặp lại. - Dự án bị hạn chế bởi các nguồn lực : Mỗi dự án đều cần dùng một nguồn lực nhất định để thực hiện. Nó bao gồm nhân lực (giám đốc dự án, thành viên dự án), vật lực (thiết bị, nguyên liệu) và tài lực.
- Dự án có tính bất định và rủi ro cao : Mỗi dự án đều có tính không xác định của nó, tức là trong khi thực hiện dự án cụ thể do sự tác động của hoàn cảnh bên trong và bên ngoài nên việc thực hiện đó tất nhiên có sự thay đổi so với kế hoạch ban đầu. Dự án có thể hoàn thành trước thời gian hoặc có thể bị kéo dài thời hạn thi công. Cũng có 7 thể do sự biến đổi về điều kiện kinh tế nên giá thành thực hiện dự án sẽ cao hơn giá dự kiến ban đầu, thậm chí kết quả thực hiện dự án cũng không giống với kết quả dự định. Những hiện tượng trên đều là tính không xác định của dự án.
Vì vậy, trước khi thực hiện dự án cần phân tích đầy đủ các nhân tố bên trong và bên ngoài mà chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến dự án. Trong quá trình thực hiện mục tiêu dự án cũng cần tiến hành quản lý và khống chế có hiệu quả nhằm tránh được những sai sót xảy ra. - Tính trình tự trong quá trình thực hiện dự án : Mỗi dự án đều là nhiệm vụ có tính trình tự và giai đoạn. Đây chính là khác biệt lớn nhất giữa dự án với nhiệm vụ công việc mang tính trùng lặp.
Cùng với sự kết thúc hợp đồng và bàn giao kết quả thì dự án cũng kết thúc, vì thế dự án không phải là nhiệm vụ công việc lặp đi lặp lại và cũng không phải là công việc không có kết thúc. Mỗi dự án nên căn cứ vào điều kiện cụ thể để tiến hành quản lý hệ thống và thực hiện dự án phải có tính trình tự, giai đoạn. - Người ủy quyền riêng của dự án : Mỗi dự án đều có người ủy quyền chỉ định riêng hay còn gọi là khách hàng. Đó chính là người yêu cầu về kết quả dự án và cũng là người cung cấp nguyên vật liệu để thực hiện dự án.
Họ có thể là một người, một tập thể, một tổ chức hay nhiều tổ chức có chung nhu cầu về kết quả một dự án. Tuy nhiên trong một số trường hợp, người ủy quyền dự án cũng chính là người được ủy quyền. Ngoài các đặc trưng cơ bản trên, dự án cũng có một số đặc trưng như: Bị gò bó trong những ràng buộc nghiêm ngặt: yêu cầu về tính năng của sản phẩm dịch vụ, yêu cầu về chức năng của công trình, các chỉ tiêu kỹ thuật, các định mức về chất lượng sản phẩm hoặc dịch vụ, thời hạn bàn giao… Các ràng buộc trên phụ thuộc vào bối cảnh của dự án. Bối cảnh dự án Ràng buộc ưu tiên Bối cảnh khó khăn Chi phí dự án Thỏa mãn kế hoạch đảm bảo sự phát triển Hiệu suất, chất lượng hoặc dịch vụ của doanh nghiệp Yêu cầu khẩn cấp, tẩm quan trọng của cạnh Thời gian tranh Tầm quan trọng của an toàn Tiêu chuẩn kỹ thuật 8 1.
Vai trò của dự án đầu tư. Dự án đầu tư là sản phẩm đem lại cho công cuộc đầu tư một hiệu quả như mong muốn. Ngày nay, khi nhu cầu ngày một gia tăng trong khi nguồn lực khan hiếm, dự án đầu tư càng thể hiện rõ nét vai trò quan trọng của mình trong việc đảm bảo đem ý tưởng đầu tư trở thành hiện thực và đạt được hiệu quẩ tối ưu. Dự án đầu tư thể hiện vai trò với các đối tượng khác nhau : Đối với chủ đầu tư : DA là căn cứ quan trọng để quyết định bỏ vốn đầu tư.
