Chương 1 của Luận văn tập trung trình bày các khái niệm, những cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu có liên quan đến những rủi ro trong các dự án đầu tư XDCB sử dụng vốn đầu tư công; đồng thời giúp hệ thống lại một cách đầy đủ và chi tiết để người đọc dễ hình dung hơn. Các lý thuyết này cũng sẽ là cơ sở, căn cứ cho việc nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn về thực trạng rủi ro trong các dự án đầu tư XDCB sử dụng vốn đầu tư công trên địa bàn huyện Đức Linh, tỉnh Bình Thuận. DỰ ÁN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN 1. Khái niệm dự án Hiện nay, có nhiều định nghĩa và cách nghĩ khác nhau về dự án Dự án là “Một quá trình đơn giản nhất, gồm một tập hợp các hoạt động có sự phối hợp và được kiểm soát, có thời hạn bắt đầu và kết thúc, được tiến hành để đạt được một mục tiêu phù hợp với các yêu cầu quy định, bao gồm các ràng buộc về thời gian, chi phí và nguồn lực”.
Theo Tổ chức quốc tế về tiêu chuẩn hóa ISO trong tiêu chuẩn ISO 9000:2000. Dự án là sự nổ lực tạm thời được tiến hành để tạo ra một sản phẩm hoặc dịch vụ duy nhất. Nói “tạm thời” vì nó có thời gian bắt đầu và kết thúc, nói “duy nhất” vì các sản phẩm hay dịch vụ đều khác nhau. Theo Obinero (2004) Dự án đầu tư là tập hợp đề xuất bởi vốn trung hạn hoặc dài hạn để tiến hành các hoạt động đầu tư kinh doanh trên địa bàn cụ thể, trong khoảng thời gian xác định.
Đó là định nghĩa theo Luật Đầu tư số 61/2020/QH có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 2021 Như vậy, dù có nhiều cách hiểu khác nhau nhưng nhìn chung về tổng quan dự án đều có những đặc điểm chung như: Các dự án được hoạch định, 17 được thực hiện và được kiểm soát thực hiện bởi con người, bị ràng buộc bởi các nguồn lực hạn chế (con người, tài nguyên. Còn theo Luật Đầu tư công số 39/2019/QH có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 2020 thì Dự án đầu tư công được hiểu như sau “Dự án đầu tư công là dự án sử dụng toàn bộ hoặc một phần vốn đầu tư công”, trong đó vốn đầu tư công bao gồm: Vốn ngân sách nhà nước; Vốn từ nguồn thu hợp pháp của các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập dành để đầu tư theo quy định của pháp luật. Khái niệm dự án đầu tư xây dựng cơ bản Theo Luật Xây dựng năm 2014 và Luật Xây dựng sửa đổi, bổ sung năm 2020: Dự án đầu tư XDCB được hiểu là “Tập hợp các đề xuất có liên quan đến việc sử dụng vốn để tiến hành hoạt động xây dựng để đầu tư xây dựng mới, sửa chữa, cải tạo công trình XDCB nhằm phát triển, duy tu, bảo dưỡng và nâng cao chất lượng công trình, dự án trong thời hạn và chi phí xác định” Như vậy, dự án đầu tư XDCB bao gồm hai nội dung là đầu tư và hoạt động xây dựng. Việc quy hoạch, khai thác và sử dụng đất cho các dự án đầu tư XDCB có những điểm riêng, cần hết sức lưu ý khi triển khai thực hiện; các dự án đầu tư XDCB đòi hỏi phải có một diện tích đất nhất định, ở một địa điểm nhất định.
Đất đai, ngoài có các giá trị về địa chất thì còn có giá trị về vị trí, địa lý, kinh tế, môi trường, xã hội, v.v… Do vậy, đất đai là yếu tố hết sức quan trọng đối với các dự án đầu tư XDCB. Tổng hợp khái niệm về dự án đầu tư công và dự án đầu tư XDCB, chúng ta được khái niệm bao quát, đó là: “Dự án đầu tư XDCB sử dụng vốn đầu tư công là dự án sử dụng toàn bộ hoặc một phần vốn ngân sách Nhà nước; vốn từ nguồn thu hợp pháp của các cơ quan Nhà nước để tiến hành hoạt động xây dựng thực hiện xây dựng mới, sửa chữa, cải tạo, nâng cấp các công trình, dự án”. 18 Như vậy, đối với các dự án đầu tư XDCB sử dụng vốn đầu tư công mang đầy đủ những đặc điểm của một dự án đầu tư xây dựng, chỉ khác biệt về nguồn vốn sử dụng và cách thức phân bổ nguồn vốn. Đặc điểm của dự án đầu tư xây dựng cơ bản Trong tài liệu Lê Văn Thịnh (2008) “Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình”, đã nêu ra một số điểm chính của dự án đầu tư XDCB.
Cụ thể: Một là, mục tiêu của dự án đầu tư XDCB được xác định cụ thể và rõ ràng ngay từ khi bắt đầu thực hiện dự án, đơn cử như: Quy mô dự án đường giao thông nông thôn dài bao nhiêu km, tổng mức đầu tư bao nhiêu, nguồn kinh phí thực hiện từ đâu, địa điểm triển khai và thời gian ước thực hiện trong bao lâu,v. Hai là, Mỗi một dự án đầu tư XDCB đều có một thời hạn nhất định nghĩa là dự án đầu tư XDCB sẽ có thời điểm bắt đầu và thời điểm kết thúc tức là có chu kỳ phát triển riêng và có thời gian tồn tại hữu hạn. Ba là, dự án đầu tư XDCB mà trong đó quá trình đầu tư xây dựng được xem là một chuỗi các hoạt động nhất thời. Sẽ có một tổ chức được thành lập để quản lý dự án đầu tư XDCB và tổ chức này chỉ tồn tại đến khi đạt được mục tiêu sau cùng của dự án.
Dự án sau khi hoàn thành, tổ chức này sẽ được giải tán hoặc sẽ được bố trí để thực hiện dự án khác. Bốn là, dự án đầu tư XDCB sẽ liên quan đến nhiều chủ thể khác nhau như chủ đầu tư, đơn vị thiết kế, đơn vị thi công, đơn vị giám sát, nhà cung ứng,v.v…trong suốt quá trình xây dựng. Do đó, trong quá trình thực hiện dự án đầu tư XDCB rất dễ xảy ra các xung đột về lợi ích giữa các bên nếu trong quá trình thực hiện nếu không có sự thống nhất chung, thì dự án có thể sẽ kéo dài thời gian. Năm là, dự án đầu tư XDCB sử dụng vốn đầu tư công có thời gian thực hiện nhất định và chịu ảnh hưởng nhiều yếu tố nhất là hạn chế về nguồn vốn.
Cuối cùng là, dự án đầu tư XDCB rất dễ chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài như nền kinh tế thị trường thay đổi hay điều kiện thời tiết, khí hậu 19 diễn biến bất thường do triển khai trong thời gian dài. Vì vậy mà, các dự án đầu tư XDCB có tính bất định và độ rủi ro cao. Phân loại dự án đầu tư xây dựng cơ bản Theo Nghị định 15/2021/NĐ-CP ngày 03/3/2021 có phân loại dự án đầu tư XDCB theo quy mô và tính chất: Dự án quan trọng quốc gia do Quốc hội xem xét, quyết định về chủ trương đầu tư, các dự án còn lại được phân thành 3 nhóm A, B và C. Căn cứ vào nguồn vốn đầu tư thì dự án đầu tư XDCB được phân loại như sau: - Dự án sử dụng vốn đầu tư công thì được hiểu theo Luật Đầu tư công số 39/2019/QH có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 2020: Nhà nước quản lý toàn bộ quá trình đầu tư xây dựng từ việc xác định chủ trương đầu tư, lập dự án, quyết định đầu tư, lập thiết kế, dự toán, lựa chọn nhà thầu thi công đến khi nghiệm thu, bàn giao đưa vào sử dụng và khai thác; - Còn theo Nghị định 15/2021/NĐ-CP ngày 03/3/2021 của Chính phủ thì Dự án sử dụng vốn khác bao gồm cả vốn tư nhân hoặc sử dụng hỗn hợp nhiều nguồn vốn: Các bên góp vốn thỏa thuận về phương thức quản lý hoặc quản lý theo quy định đối với nguồn vốn có tỷ lệ % lớn nhất trong tổng mức đầu tư của dự án.
Và cũng theo Nghị định 15/2021/NĐ-CP ngày 03/3/2021 của Chính phủ nếu dựa vào lĩnh vực hoạt động thì dự án đầu tư XDCB được phân loại thành các nhóm sau: Nhóm các dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng; Nhóm các dự án đầu tư dịch vụ và kinh doanh; Nhóm các dự án đầu tư hỗ trợ tài chính; Nhóm các dự án đầu tư hỗ trợ kỹ thuật và các nhóm dự án khác. VỐN ĐẦU TƯ CÔNG 1. Khái niệm vốn đầu tư công Vốn đầu tư công được hiểu theo Luật Đầu tư công số 39/2019/QH có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 2020 bao gồm: vốn ngân sách nhà nước; vốn 20 từ nguồn thu hợp pháp của các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập dành để đầu tư theo quy định của pháp luật. Kế hoạch đầu tư công Kế hoạch đầu tư công được hiểu theo Luật Đầu tư công số 39/2019/QH có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 2020 là một tập hợp các mục tiêu, định hướng, danh mục chương trình, dự án đầu tư công; cân đối nguồn vốn đầu tư công, phương án phân bổ vốn, các giải pháp huy động nguồn lực và triển khai thực hiện 1.
QUẢN LÝ DỰ ÁN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN 1. Khái niệm quản lý dự án Quản lý dự án là một hoạt động quan trọng, là một hoạt động diễn ra xuyên suốt từ khi lập kế hoạch đến khi triển khai và đưa dự án vào hoạt động, Quản lý dự án có tính chất quyết định đến sự thành công của dự án, nhất là các dự án đầu tư XDCB sử dụng vốn đầu tư công. Có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý dự án: Quản lý dự án là việc điều phối và tổ chức các bên khác nhau tham gia vào dự án, nhằm hoàn thành dự án đó theo những hạn chế được áp đặt như: Thời gian hoàn thành, chi phí và chất lượng. (theo Nguyễn Văn Đáng 2005), Quản lý dự án là sự vận dụng những lý luận, phương pháp, quan điểm có tính hệ thống để tiến hành quản lý có hiệu quả toàn bộ công việc liên quan đến dự án dưới sự ràng buộc về nguồn lực có hạn.
Ngoài ra, để thực hiện mục tiêu dự án, các nhà đầu tư phải lên kế hoạch tổ chức, chỉ đạo, phối hợp, điều hành, khống chế và định giá toàn bộ quá trình từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc dự án (theo Lê Văn Thịnh 2008). Như vậy, bao quát lại có thể hiểu rằng quản lý dự án là tập hợp những hành động nhằm quản lý tất cả các mặt của một dự án kể từ khi từ khi lập kế hoạch đến khi triển khai và đưa dự án vào hoạt động. Những công việc có liên quan đến quản lý dự án bao gồm lập kế hoạch, điều hành thực hiện, giám sát 21 quá trình thực hiện và đánh giá sau triển khai.