MỞ ĐẦU Các chất thải sinh hoạt trong quá trình sống của con ngƣời nói chung và phân ngƣời nói riêng không đƣợc quản lý và xử lý tốt là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trƣờng đã và đang đƣợc các quốc gia và cộng đồng thế giới quan tâm. Theo Nguyễn Huy Nga, điều kiện vệ sinh không đảm bảo liên quan đặc biệt đến một số bệnh nhƣ tiêu chảy, lỵ, viêm gan A, giun sán và các bệnh đƣờng ruột, bệnh ngoài da,v. Phân ngƣời và gia súc là nguồn truyền nhiễm chủ yếu của nhiều bệnh nhiễm trùng, ký sinh trùng đặc biệt là các bệnh đƣờng ruột. Tại Việt Nam, việc xây dựng và sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh là biện pháp quản lý phân ngƣời tốt nhất góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trƣờng, phòng chống dịch bệnh, cải thiện điều kiện sống và mang lại cuộc sống văn minh cho ngƣời dân trong cộng đồng.
Tuy nhiên, hiện nay tỷ lệ ngƣời dân ở vùng nông thôn đƣợc sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh còn rất thấp. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê và Liên hợp quốc, Việt Nam vẫn còn có 4% dân số phóng uế trực tiếp ra môi trƣờng bên ngoài và 16% dân số cả nƣớc đang sử dụng loại nhà tiêu không cách ly đƣợc nguồn phân với môi trƣờng xung quanh. Còn theo báo cáo của Chƣơng trình Mục tiêu Quốc gia nƣớc sạch và vệ sinh môi trƣờng nông thôn năm 2012, tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh ở khu vực nông thôn nƣớc ta chỉ mới đạt 56% [15]. Chính vì vậy, hàng năm ngƣời dân phải chi ra một khoản tiền lớn cho công tác khám chữa bệnh.
Điều này cũng ảnh hƣởng trực tiếp tới phát triển kinh tế- xã hội của đất nƣớc. Hòa Bình là một tỉnh miền núi ở phía Tây Bắc của tổ quốc, gồm có thành phố Hòa Bình và 10 huyện với mật độ dân số 178 ngƣời/km². Theo báo cáo của Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh Hòa Bình, ƣớc tính tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh khoảng 49%, nhƣng thực tế con con số này có thể còn thấp hơn nhiều nếu đƣợc đánh giá theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu - Điều kiện bảo đảm vệ sinh do Bộ Y tế ban hành. Ngoài ra, tập quán sử dụng phân ngƣời chƣa ủ đúng cách để bón ruộng vẫn tồn tại ở nhiều xã, do vậy tình trạng ô nhiễm môi trƣờng do phân ngƣời đang diễn ra trên hầu hết các huyện.
-1- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thực hiện Chƣơng trình mục tiêu quốc gia về Nƣớc sạch và Vệ sinh môi trƣờng nông thôn giai đoạn 2012-2015, nhằm đạt mục tiêu 65% hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh vào năm 2015 [41] thì việc đề xuất giải pháp để tăng tỷ lệ nhà tiêu hợp vệ sinh của vùng nông thôn là hết sức cần thiết. Trong khi nguồn lực dành cho Chƣơng trình còn hạn chế thì việc huy động mọi nguồn lực của xã hội để thực hiện các mục tiêu của Chƣơng trình là rất quan trọng. Hiện nay, phần lớn dân cƣ nông thôn, đặc biệt ở miền núi còn thiếu hiểu biết về vệ sinh, nƣớc sạch, bệnh tật và sức khỏe; về môi trƣờng sống xung quanh mình cần đƣợc cải thiện và có thể cải thiện đƣợc. Thực tế cho thấy trong nhiều lĩnh vực nếu ngƣời nông dân nhận thức đƣợc vấn đề và có sự giúp đỡ của chính phủ, các đoàn thể, họ có thể vƣơn lên khắc phục khó khăn, cải thiện đƣợc điều kiện vệ sinh và môi trƣờng sống cho mình tốt hơn.
Điều đó chỉ đƣợc thực hiện nhờ các hoạt động thông tin- giáo dục- truyền thông, thông qua các hoạt động đó nhằm tuyên truyền nâng cao nhận thức của ngƣời dân, thu hút đƣợc sự quan tâm của các nhà quản lý, hoạch định chính sách đối với vệ sinh môi trƣờng. Với tầm quan trọng và mục đích của truyền thông, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu áp dụng một số giải pháp can thiệp truyền thông nhằm cải thiện vệ sinh môi trường tại một số xã thuộc huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình”. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung Nâng cao nhận thức và hành vi của ngƣời dân tại 5 xã huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình về nhà tiêu hợp vệ sinh. Mục tiêu cụ thể 1.
Mô tả kiến thức và hành vi sử dụng nhà tiêu hộ gia đình của ngƣời dân tại 5 xã của huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình năm 2013. Đánh giá hiệu quả ban đầu các giải pháp can thiệp truyền thông tại địa bàn nghiên cứu. -2- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
MỘT SỐ KHÁI NIỆM Hộ gia đình là một đơn vị điều tra (hộ y tế), bao gồm một ngƣời ở riêng hay một nhóm ngƣời ở chung và ăn chung hoặc ăn riêng, có thể có hoặc không có quỹ thu chi chung. Một hộ gia đình bao gồm những ngƣời có quan hệ họ hàng, nhƣ bố mẹ và các con (gia đình một thế hệ), hoặc gia đình nhiều thế hệ cùng sống chung trong một mái nhà [2]. Nhà tiêu là hệ thống thu nhận, xử lý tại chỗ phân và nƣớc tiểu của con ngƣời [8]. Nhà tiêu hợp vệ sinh là nhà tiêu bảo đảm cô lập đƣợc phân ngƣời, ngăn không cho phân chƣa đƣợc xử lý tiếp xúc với động vật, côn trùng.
Có khả năng tiêu diệt đƣợc các mầm bệnh có trong phân, không gây mùi khó chịu và làm ô nhiễm môi trƣờng xung quanh [8], [15]. Nhà tiêu khô là nhà tiêu không dùng nƣớc để dội sau mỗi lần đi tiêu. Phân đƣợc lƣu giữ và xử lý trong điều kiện ủ khô [8]. Nhà tiêu dội nước là nhà tiêu dùng nƣớc để dội sau mỗi lần sử dụng [8].
Ủ phân: Là một quá trình xử lý phân nhằm phân hủy các chất hữu cơ và tiêu diệt các mầm bệnh, tạo mùn làm phân bón cho cây và nuôi trồng thủy sản [7]. Ủ phân hợp vệ sinh: Là ủ phân đúng quy trình vệ sinh và phải đủ thời gian quy định từ 6 tháng trở lên theo bản dự thảo thông tƣ hƣớng dẫn vệ sinh trong hoạt động ủ phân của Bộ Y tế [7]. TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC XỬ LÝ PHÂN NGƢỜI ĐỐI VỚI MÔI TRƢỜNG VÀ SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG Khi nói đến vấn đề quản lý phân ngƣời cũng chính là nói đến thực trạng quản lý và sử dụng nhà tiêu, nhà tiêu hợp vệ sinh (HVS). Tại các vùng thành phố, thị xã, nơi có điều kiện kinh tế phát triển thì đa phần ngƣời dân sử dụng nhà tiêu thuộc loại HVS (tự hoại, thấm dội nƣớc,.) do đó vấn đề quản lý phân tƣơng đối tốt và thuận -3- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Còn ở vùng nông thôn, những vùng khó khăn, ngƣời dân sử dụng các loại nhà tiêu không HVS (cầu tro, cầu tiêu ao cá, hố đào,…), thậm trí là không có nhà tiêu khiến cho vấn đề quản lý và xử lý phân gặp rất nhiều khó khăn [28]. Bên cạnh đó, nƣớc ta là một nƣớc nông nghiệp, sản xuất nông nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Hiện nay hơn 70% dân số nƣớc ta vẫn sống ở các vùng nông thôn. Giải quyết phân ngƣời ở nƣớc ta là một vấn đề bức xúc từ nhiều năm nay vì lƣợng phân ngƣời khổng lồ thải ra hàng ngày trên mặt đất đang góp phần làm ô nhiễm các nguồn nƣớc do vi sinh vật ngày càng nặng nề [17], [33].
Việc nhiễm các mầm bệnh từ phân ngƣời và phân súc vật do hai yếu tố [17]: Tập quán quản lý phân: thói quen sử dụng các nhà tiêu không hợp vệ sinh làm cho phân ngƣời bị rơi vãi ra ngoài, hoặc do súc vật và côn trùng (ruồi, muỗi,…) mang đi gieo rắc khắp nơi. Tập quán sử dụng phân để bón ruộng, nuôi cá: việc sử dụng phân ngƣời trong nông nghiệp là một tập quán từ lâu đời chƣa thể xóa bỏ, ngƣời dân sử dụng phân tƣơi, hoặc phân đã ủ nhƣng không đúng quy cách và không đảm bảo thời gian nên các mầm bệnh chƣa bị tiêu diệt hết. Tình trạng quản lý phân ngƣời không tốt với việc sử dụng các loại nhà tiêu không HVS đã dẫn đến ô nhiễm môi trƣờng đất, nƣớc, không khí và làm phát sinh, lây lan nhiều loại bệnh tật trong cộng đồng. Phân ngƣời là nguồn truyền nhiễm mang đủ loại mầm gây bệnh đƣờng ruột từ vi khuẩn, siêu vi khuẩn, đơn bào và trứng giun sán [32].
Các bệnh do phân ngƣời gây nên phải kể đến là bệnh tiêu chảy, giun sán, bệnh ngoài da, phụ khoa, mắt và các bệnh khác [1], [23]. Từ năm 1999- 2003, nƣớc ta có sự gia tăng số ca bệnh tả trong phạm vi cả nƣớc. Các đợt bùng phát dịch tả nghiêm trọng thƣờng tập trung ở vùng ven biển và đồng bằng châu thổ sau khi có lũ lụt. Điều này phù hợp với thực tế là bệnh dịch này thƣờng do chất thải của con ngƣời làm cho ô nhiễm nguồn nƣớc, thƣờng xảy ra sau khi có lũ lụt [29].
Bệnh tật liên quan đến phân ngƣời đã tạo một gánh nặng không nhỏ cho kinh tế cũng nhƣ sự phát triển của cộng đồng. Từ năm 1990, Tổ chức Y tế Thế giới thông báo 80% bệnh tật của con ngƣời có liên quan đến vệ sinh môi trƣờng. Mỗi -4- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năm trên thế giới có khoảng 4 triệu trẻ em chết vì tiêu chảy, 2 tỷ ngƣời đang có nguy cơ nhiễm và hơn 1 tỷ ngƣời nhiễm giun, 60 ngàn ngƣời chết do giun đũa, 10 ngàn ngƣời chết do giun tóc, 65 ngàn ngƣời chết do giun móc thải làm ô nhiễm môi trƣờng [42]. Một nghiên cứu gần đây ở 65 quốc gia cũng đã chứng minh rằng có sự tƣơng quan giữa phóng uế bừa bãi và tình trạng suy dinh dƣỡng thể thấp còi của trẻ em trong một cộng đồng.
Ở những cộng đồng có môi trƣờng bị ô nhiễm phân do đi tiêu bừa bãi, nhà tiêu không hợp vệ sinh và xử lý phân trẻ em không đúng cách thƣờng có nhiều trẻ em suy dinh dƣỡng thể thấp còi hơn [15]. Phân ngƣời chứa trên 50 loại vi khuẩn gây bệnh, phân cung cấp thức ăn và là nơi sinh sản của ruồi nhặng - véc tơ truyền bệnh đƣờng tiêu hóa. Ƣớc tính 1 gam phân ngƣời có thể chứa tới 10 triệu virut, 1 triệu vi khuẩn, 1000 nang ký sinh trùng và 100 trứng ký sinh trùng [5], [46], [48]. Theo kết quả điều tra thực trạng nhiễm giun tại 526 hộ gia đình tại tỉnh Hòa Bình của Verle.A cho thấy 88% tổng số mẫu điều tra có ít nhất là một loại giun trong đó tỷ lệ nhiễm giun móc là 52%.