Thực trạng bệnh sâu răng và giải pháp can thiệp cộng đồng tại Thừa Thiên Huế

Nghiên cứu thực trạng bệnh sâu răng và hiệu quả can thiệp cộng đồng tại các trường tiểu học Thừa Thiên Huế, luận án tiến sĩ y học.

• Tác giả: Trần Tấn Tài
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Toại
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Thực Trạng Bệnh Sâu Răng Và Hiệu Quả Của Giải Pháp Can Thiệp Cộng Đồng Của Học Sinh Tại Một Số Trường Tiểu Học Ở Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU SINH LÝ CỦA RĂNG
• 1.2. SINH BỆNH HỌC, DỊCH TỄ HỌC SÂU RĂNG VÀ CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ CỦA BỆNH SÂU RĂNG
• 1.3. HẬU QUẢ CỦA BỆNH SÂU RĂNG
• 1.4. VAI TRÒ CỦA FLUOR TRONG NHA KHOA
• 1.5. CÁC BIỆN PHÁP CAN THIỆP TRONG CỘNG ĐỒNG ĐỂ DỰ PHÒNG SÂU RĂNG
• 1.6. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TRONG VIỆC PHÒNG CHỐNG BỆNH SÂU RĂNG TRONG NƯỚC VÀ QUỐC TẾ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3.2. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.3.3. Chọn mẫu nghiên cứu
• 2.3.4. Các bước nghiên cứu
• 2.3.5. Các phương pháp cụ thể
• 2.3.6. Các chỉ số đánh giá
• 2.4. PHÂN TÍCH VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 2.4.1. Phân tích số liệu định lượng
• 2.4.2. Phân tích số liệu định tính
• 2.5. KỸ THUẬT KHỐNG CHẾ SAI SỐ
• 2.6. CÁC HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU
• 2.7. ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. TỶ LỆ MẮC BỆNH SÂU RĂNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG
• 3.2. VỀ GIẢI PHÁP CAN THIỆP VÀ HIỆU QUẢ CỦA MỘT SỐ MÔ HÌNH CAN THIỆP CÓ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. TỶ LỆ MẮC BỆNH SÂU RĂNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG
• 4.2. VỀ GIẢI PHÁP CAN THIỆP VÀ HIỆU QUẢ CỦA MỘT SỐ MÔ HÌNH CAN THIỆP CÓ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG
• 4.3. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp can thiệp cộng đồng phòng bệnh sâu răng

Bệnh sâu răng là một trong những vấn đề sức khỏe răng miệng phổ biến nhất, đặc biệt ở trẻ em. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, bệnh sâu răng có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe tổng thể. Việc can thiệp cộng đồng là một trong những giải pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh này. Các chương trình can thiệp thường bao gồm giáo dục sức khỏe, chăm sóc răng miệng và các biện pháp phòng ngừa khác.

1.1. Tầm quan trọng của can thiệp cộng đồng trong phòng bệnh sâu răng

Can thiệp cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về sức khỏe răng miệng. Các chương trình giáo dục sức khỏe giúp trẻ em và phụ huynh hiểu rõ hơn về nguyên nhân và cách phòng ngừa bệnh sâu răng. Nghiên cứu cho thấy, những nơi có chương trình can thiệp hiệu quả thường có tỷ lệ sâu răng thấp hơn.

1.2. Các mô hình can thiệp cộng đồng hiện có

Có nhiều mô hình can thiệp cộng đồng đã được áp dụng, bao gồm chương trình giáo dục sức khỏe tại trường học, các buổi khám răng miễn phí và phân phát fluor. Những mô hình này không chỉ giúp phát hiện sớm bệnh sâu răng mà còn khuyến khích trẻ em thực hiện các thói quen vệ sinh răng miệng tốt.

II. Vấn đề và thách thức trong phòng bệnh sâu răng

Mặc dù có nhiều giải pháp can thiệp, tỷ lệ mắc bệnh sâu răng vẫn cao ở nhiều khu vực. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hiểu biết của phụ huynh về chăm sóc răng miệng cho trẻ. Ngoài ra, thói quen ăn uống không lành mạnh và thiếu sự quan tâm từ nhà trường cũng góp phần làm gia tăng tỷ lệ bệnh sâu răng.

2.1. Thiếu kiến thức về chăm sóc răng miệng

Nhiều phụ huynh không nhận thức được tầm quan trọng của việc chăm sóc răng miệng cho trẻ. Điều này dẫn đến việc trẻ không được hướng dẫn đúng cách về vệ sinh răng miệng, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh sâu răng.

2.2. Thói quen ăn uống không lành mạnh

Chế độ ăn uống nhiều đường và thiếu dinh dưỡng là một trong những nguyên nhân chính gây ra bệnh sâu răng. Trẻ em thường tiêu thụ nhiều thực phẩm có đường mà không có sự giám sát của phụ huynh, dẫn đến tình trạng sâu răng gia tăng.

III. Phương pháp can thiệp hiệu quả trong phòng bệnh sâu răng

Để giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh sâu răng, cần áp dụng các phương pháp can thiệp hiệu quả. Các phương pháp này bao gồm giáo dục sức khỏe, chăm sóc răng miệng định kỳ và sử dụng fluor. Những phương pháp này đã được chứng minh là có hiệu quả trong nhiều nghiên cứu.

3.1. Giáo dục sức khỏe răng miệng

Giáo dục sức khỏe răng miệng là một trong những phương pháp can thiệp quan trọng. Các chương trình giáo dục giúp trẻ em hiểu rõ về cách chăm sóc răng miệng và tầm quan trọng của việc giữ gìn sức khỏe răng miệng.

3.2. Chăm sóc răng miệng định kỳ

Khám răng định kỳ giúp phát hiện sớm các vấn đề về răng miệng. Việc này không chỉ giúp điều trị kịp thời mà còn tạo thói quen tốt cho trẻ em trong việc chăm sóc sức khỏe răng miệng.

3.3. Sử dụng fluor trong phòng ngừa sâu răng

Fluor là một trong những chất có tác dụng phòng ngừa sâu răng hiệu quả. Việc sử dụng fluor trong nước uống hoặc kem đánh răng giúp tăng cường sức khỏe men răng và giảm nguy cơ sâu răng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về can thiệp cộng đồng

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các chương trình can thiệp cộng đồng có thể giảm tỷ lệ mắc bệnh sâu răng. Các mô hình can thiệp thành công thường kết hợp nhiều phương pháp khác nhau, từ giáo dục sức khỏe đến chăm sóc răng miệng định kỳ.

4.1. Kết quả từ các chương trình can thiệp

Các chương trình can thiệp đã cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong nhận thức và hành vi chăm sóc răng miệng của trẻ em. Tỷ lệ sâu răng giảm đáng kể ở những khu vực có chương trình can thiệp hiệu quả.

4.2. Những bài học từ thực tiễn

Các bài học từ những chương trình can thiệp thành công cho thấy rằng việc kết hợp giáo dục sức khỏe với chăm sóc răng miệng định kỳ là rất quan trọng. Sự tham gia của cộng đồng và phụ huynh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả can thiệp.

V. Kết luận và tương lai của giải pháp can thiệp cộng đồng

Giải pháp can thiệp cộng đồng là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa bệnh sâu răng. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu và cải tiến các chương trình can thiệp để đạt được hiệu quả cao hơn. Tương lai của các giải pháp này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan y tế, nhà trường và cộng đồng.

5.1. Tầm nhìn cho tương lai

Tương lai của các giải pháp can thiệp cộng đồng cần hướng đến việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của cộng đồng về sức khỏe răng miệng. Các chương trình cần được thiết kế linh hoạt và phù hợp với từng đối tượng.

5.2. Đề xuất cho các chương trình can thiệp

Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào các chương trình giáo dục sức khỏe và chăm sóc răng miệng. Các chương trình này cần được triển khai rộng rãi và thường xuyên để đảm bảo hiệu quả lâu dài trong việc phòng ngừa bệnh sâu răng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC TRẦN TẤN TÀI THỰC TRẠNG BỆNH SÂU RĂNG VÀ HIỆU QUÂ CỦA GIÂI PHÁP CAN THIỆP CỘNG ĐỒNG CỦA HỌC SINH TẠI MỘT SỐ TRƯỜNG TIỂU HỌC Ở THỪA THIÊN HUẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HUẾ - 2016 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC TRẦN TẤN TÀI THỰC TRẠNG BỆNH SÂU RĂNG VÀ HIỆU QUÂ CỦA GIÂI PHÁP CAN THIỆP CỘNG ĐỒNG CỦA HỌC SINH TẠI MỘT SỐ TRƯỜNG TIỂU HỌC Ở THỪA THIÊN HUẾ Chuyên ngành: Y TẾ CÔNG CỘNG Mã số: 62 72 03 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN: 1. NGUYỄN TOẠI HUẾ - 2016 Lời Cảm Ơn Tôi xin chân thành cảm ơn Đại học Huế, Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học Trường Đại học Y Dược Huế đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập và nghiên cứu. Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Lưu Ngọc Hoạt, PGS.TS Nguyễn Toại là những người Thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, ngày đêm trăn trở cùng tôi trong suốt quá trình làm luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Võ Văn Thắng, Trưởng khoa Y Tế Công Cộng cùng các giảng viên, nhân viên trong khoa đã giúp đỡ tôi rất tận tình, chu đáo trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu. Tôi xin cám ơn Ban chủ nhiệm và cán bộ Khoa Răng Hàm Mặt, Khoa TMH - Mắt - RHM đã tạo mọi điều kiện cho tôi được học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin cám ơn sâu sắc đến phòng Giáo dục thành phố Huế, phòng Giáo dục huyện Nam Đông và Ban Giám hiệu cùng Thầy Cô giáo các trường tiểu học: Phú Hòa, Quang Trung, Khe Tre, Thượng Lộ, Hương Hòa, Hương Phú. Đặc biệt xin cám ơn sự cộng tác nhiệt tình của quý phụ huynh cùng các em học sinh, các cộng tác viên, các Bác sĩ và sinh viên Răng Hàm Mặt, Y Tế Công Cộng đã trực tiếp giúp đỡ tôi trong quá trình tổ chức thu thập số liệu và triển khai các hoạt động can thiệp tại cộng đồng. Cuối cùng, xin được gửi tấm lòng ân tình tới gia đình, vợ và các con, nơi hàng ngày tôi nhận được sự cảm thông, chia sẽ, giúp đỡ và mong mỏi cho tôi hoàn thành công trình này. Tác giả TRẦN TẤN TÀI LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào khác. Nếu có sai sót gì, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Nghiên cứu sinh Trần Tấn Tài KÝ HIỆU VIẾT TẮT CSCT Chỉ số can thiệp CSHQ Chỉ số hiệu quả CSRM Chăm sóc răng miệng GDNK Giáo dục nha khoa GDSK Giáo dục sức khỏe HQCT Hiệu quả can thiệp HS Học sinh NHĐ Nha học đường RM Răng miệng SKRM Sức khỏe răng miệng SL Số lượng smtr Sâu mất trám răng sữa SMTr Sâu mất trám răng vĩnh viễn TCYTTG Tổ chức Y tế Thế giới TH Tiểu học TP Thành phố VSRM Vệ sinh răng miệng MỤC LỤC MỤC LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ ĐẶT VẤN ĐỀ.1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU . ĐẶC ĐIỂM GIẢI PHẪU SINH LÝ CỦA RĂNG . Đặc điểm giải phẫu răng . Sinh lý mọc răng . SINH BỆNH HỌC, DỊCH TỄ HỌC SÂU RĂNG VÀ CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ CỦA BỆNH SÂU RĂNG. Sinh bệnh học bệnh sâu răng. Dịch tễ học bệnh sâu răng . Các yếu tố nguy cơ gây sâu răng . HẬU QUẢ CỦA BỆNH SÂU RĂNG . Về sức khỏe răng miệng . Về kinh tế xã hội . VAI TRÒ CỦA FLUOR TRONG NHA KHOA . CÁC BIỆN PHÁP CAN THIỆP TRONG CỘNG ĐỒNG ĐỂ DỰ PHÒNG SÂU RĂNG . Cơ sở khoa học hành vi của truyền thông giáo dục sức khỏe tại cộng đồng. Chiến lƣợc dự phòng bệnh sâu răng. Các biện pháp can thiệp của TCYTTG . Chƣơng trình Nha học đƣờng tại Việt Nam . CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TRONG VIỆC PHÒNG CHỐNG BỆNH SÂU RĂNG TRONG NƢỚC VÀ QUỐC TẾ. Tại Việt Nam . Tại nƣớc ngoài . 37 Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU . ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU . THỜI GIAN NGHIÊN CỨU . PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thiết kế nghiên cứu:. Cỡ mẫu nghiên cứu . Chọn mẫu nghiên cứu . Các bƣớc nghiên cứu. Các phƣơng pháp cụ thể . Các chỉ số đánh giá . PHÂN TÍCH VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU . Phân tích số liệu định lƣợng. Phân tích số liệu định tính . KỸ THUẬT KHỐNG CHẾ SAI SỐ . CÁC HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU . ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU .68 Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU . TỶ LỆ MẮC BỆNH SÂU RĂNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG 69 3. Thực trạng mắc bệnh sâu răng và một số bệnh răng miệng liên quan trên đối tƣợng nghiên cứu . Xác định một số yếu tố ảnh hƣởng đến bệnh sâu răng . VỀ GIẢI PHÁP CAN THIỆP VÀ HIỆU QUẢ CỦA MỘT SỐ MÔ HÌNH CAN THIỆP CÓ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG . Mô hình can thiệp từ nghiên cứu bệnh-chứng và nghiên cứu định tính. Đánh giá hiệu quả can thiệp . 83 Chƣơng 4: BÀN LUẬN . TỶ LỆ MẮC BỆNH SÂU RĂNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƢỞN 103 4. Về đặc điểm chung trên đối tƣợng nghiên cứu . Về tỷ lệ sâu răng . Về các yếu tố ảnh hƣởng đến bệnh sâu răng . VỀ GIẢI PHÁP CAN THIỆP VÀ HIỆU QUẢ CỦA MỘT SỐ MÔ HÌNH CAN THIỆP CÓ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG . Về hiệu quả can thiệp dự phòng của hai nhóm nghiên cứu có so sánh với nhóm chứng không can thiệp . Về các yếu tố ảnh hƣởng đến hiệu quả can thiệp phòng sâu răng . ĐÓNG GÓP MỚI CỦA NGHIÊN CỨU .145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Phân chia mức độ sâu răng theo chỉ số SMT của TCYTTG . Số lƣợng học sinh đƣợc khám theo Trƣờng . Phân bố đối tƣợng học sinh nghiên cứu . Tỷ lệ mắc các bệnh liên quan đến sâu răng trên các đối tƣợng nghiên cứu . Tỷ lệ mắc bệnh sâu răng trên các đối tƣợng nghiên cứu .5: Chỉ số sâu, mất, trám của răng sữa (smt) và răng vĩnh viễn (SMT) . Phân bố các cặp nghiên cứu Bệnh – Chứng theo tiêu chí ghép cặp . Các yếu tố liên quan đến sâu răng (mô hình hồi quy logistic đa biến) 75 Bảng 3. Mối quan hệ nhân quả giữa kiến thức phòng chống và bệnh sâu răng trên các đối tƣợng nghiên cứu . Kiến thức tổng hợp về sâu răng của đối tƣợng nghiên cứu . Mối quan hệ nhân quả giữa thực hành chăm sóc răng miệng và bệnh sâu răng trên các đối tƣợng nghiên cứu . So sánh điểm thực hành chăm sóc răng miệng của đối tƣợng nghiên cứu . Yếu tố về hoàn cảnh gia đình và thói quen ăn uống . Nội dung can thiệp ở các nhóm nghiên cứu . So sánh vấn đề răng miệng trƣớc can thiệp ở nhóm không sâu răng . So sánh vấn đề răng miệng sau can thiệp ở nhóm không sâu răng . Chỉ số hiệu quả và hiệu quả can thiệp ở nhóm không sâu răng . So sánh vấn đề răng miệng trƣớc can thiệp ở nhóm sâu răng . So sánh tình trạng sâu răng sau can thiệp ở hai nhóm sâu răng đã đƣợc điều trị . So sánh vấn đề răng miệng sau can thiệp ở nhóm sâu răng . Chỉ số hiệu quả và hiệu quả can thiệp ở nhóm sâu răng . Tình trạng lợi răng . Tình trạng cao răng . Tình trạng mảng bám . Vấn đề răng miệng trƣớc can thiệp. Điểm kiến thức và thực hành chăm sóc răng miệng. Kiến thức và thực hành chăm sóc răng miệng . Thực hành chăm sóc răng miệng liên quan đến hiệu quả phòng bệnh sâu răng . Một số yếu tố ảnh hƣởng đến hiệu quả phòng bệnh sâu răng . Các yếu tố liên quan đến hiệu quả phòng bệnh sâu răng. Điểm kiến thức và thực hành chăm sóc răng miệng liên quan đến hiệu quả phòng viêm lợi . Thực hành liên quan đến hiệu quả phòng viêm lợi . Một số yếu tố khác ảnh hƣởng đến hiệu quả phòng viêm lợi. Điểm kiến thức và thực hành chăm sóc bệnh răng miệng liên quan đến hiệu quả phòng cao răng . Thực hành chăm sóc răng miệng liên quan đến hiệu quả phòng cao răng . Một số yếu tố khác ảnh hƣởng đến hiệu quả phòng cao răng . Điểm kiến thức và thực hành chăm sóc răng miệng liên quan đến hiệu quả phòng mảng bám . Thực hành chăm sóc răng miệng liên quan đến hiệu quả phòng mảng bám. Một số yếu tố khác ảnh hƣởng đến hiệu quả phòng mảng bám . 102 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH Sơ đồ 2. Mối liên quan giữa 3 thiết kế nghiên cứu và mục đích của từng thiết kế . Ba giai đoạn thiết kế của nghiên cứu: Cắt ngang - Bệnh chứng - Can thiệp (có kết hợp giữa nghiên cứu định lƣợng và định tính) . Phân bổ cỡ mẫu cho từng giai đoạn nghiên cứu . Các trƣờng tiểu học tham gia nghiên cứu . Mô hình can thiệp trên đối tƣợng nghiên cứu . Sơ đồ đánh giá hiệu quả của sự can thiệp thông qua Chỉ số hiệu quả . Cấu trúc răng . Khái niệm về quá trình sâu răng của Pitts NB . Sơ đồ Keyes– Sự phối hợp cả 3 yếu tố gây sâu răng. Liên quan giữa các yếu tố bệnh căn-lớp lắng vi khuẩn và răng và các thành phần sinh học(vòng tròn bên trong) và các yếu tố hành vi và kinh tế -xã hội (vòng tròn ngoài) .15 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh sâu răng là bệnh khá phổ biến, gây hậu quả ở nhiều mức độ về sức khoẻ răng miệng và sức khoẻ chung. Bệnh sâu răng được Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization) xếp vào loại tai họa thứ ba của loài người sau bệnh ung thư và tim mạch [171]. Tháng 5 năm 2007, tại hội nghị sức khỏe răng miệng thế giới l n thứ 60, các nước thành viên của Tổ chức Y tế Thế giới đ th ng qua nghị quyết, đưa x c tiến và ph ng ng a bệnh sâu răng vào quy hoạch ph ng ng a và điều trị tổng hợp bệnh m n t nh [138]. Hiện nay, sức khỏe răng miệng là một trong 10 tiêu chu n lớn về sức khỏe theo s xác định của Tổ chức Y tế Thế giới. V vậy, việc chăm s c, d ph ng bệnh sâu răng là một vấn đề lớn được ch nh phủ các nước quan tâm [101], [121].