CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐÁNH GIÁ GIẢNG VIÊN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Hầu hết ở các quốc gia, đánh giá giáo dục ĐH được các trường rất coi trọng, do đó việc đầu tư nhân lực và vật lực cho giáo dục ĐH được quan tâm thường xuyên. Mối quan tâm đến chất lượng là kết quả trực tiếp của sự gia tăng mối quan tâm được các chính phủ biểu lộ với tính cạnh tranh quốc tế trong các nền kinh tế dựa trên sức mạnh của các lĩnh vực KH&CN. Do đó, với quan điểm luôn luôn thích ứng trong đào tạo và nghiên cứu, các trường ĐH thấy được sự cần thiết hình thành các phương pháp có hệ thống và phản hồi thường xuyên về hiệu suất của GV trường ĐH, nguồn lực quan trọng nhất của họ.
Theo các nhà nghiên cứu GDĐH phương Tây, mọi nền văn minh đều cần đến GDĐH nhằm đào tạo lớp người tinh hoa để điều hành nhà nước trong mọi lĩnh vực, nhưng chỉ trong thời kỳ Trung cổ ở châu Âu mới xuất hiện các thực thể với tư cách là trường ĐH: một nhà trường bậc cao kết hợp giảng dạy với học thuật và được đặc trưng bởi quyền tự chủ và tự do học thuật. Ngay ở trong thời kỳ này, các trường ĐH ở châu Âu đã có cách kiểm tra việc giảng dạy của GV thông qua SV. Hiệu trưởng chỉ định một Hội đồng SV, để ghi chép bài xem bài giảng của GV có giảng dạy theo đúng lịch trình quy định của trường không, nếu có sự thay đổi nhỏ nào ngoài quy định chung, Hội đồng này sẽ báo ngay cho Hiệu trưởng. Hiệu trưởng sẽ phạt GV về những vi phạm đó [1]và [191].
Các trường ĐH và cao đẳng ở châu Âu từ thế kỷ XVI và XVII đã tiến hành đánh giá GV bằng hình thức: vào cuối năm học đại diện Hội đồng quản trị và hiệu trưởng dự giờ quan sát việc GV đặt câu hỏi kiểm tra kiến thức cả năm học của SV. Nhược điểm của phương pháp này là không thể đánh giá được kiến thức tích luỹ của SV trong một năm học và cũng không thể đánh giá được hiệu quả giảng dạy, vì theo Smallwood [21, tr.146] các GV chỉ hỏi các câu hỏi dễ dàng hoặc các câu hỏi mang tính gợi ý để SV dễ dàng trả lời [19, tr. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vào đầu thế kỷ XX, việc đánh giá GV ở các trường ĐH châu Âu đã có những bước tiến mạnh mẽ. Vào năm 1927 tại ĐH Purdue, Herman Remmers và đồng nghiệp đã công bố bảng đánh giá chuẩn đã được kiểm nghiệm dùng cho SV đánh giá GV.
Vào những năm 1960, GV các trường ĐH và cao đẳng đã nhận thức rõ mục đích và ý nghĩa của các bảng đánh giá giảng dạy và đã tình nguyện sử dụng bảng đánh giá chuẩn với mục đích cải tiến và điều chỉnh việc giảng dạy của mình trên cơ sở phân tích các kết quả thu được của bảng đánh giá. Vào cuối thập kỷ 70 hầu hết các trường ĐH ở châu Âu và ở Hoa Kỳ đã sử dụng 3 phương pháp đánh giá hiệu quả giảng dạy: đồng nghiệp đánh giá, trưởng khoa đánh giá và SV đánh giá, trong đó các thông tin thu thập được từ bảng đánh giá của SV được cho là quan trọng nhất [20]. Từ những năm cuối thế kỷ thứ XX đến nay, nhiều học giả Âu - Mỹ [19]; [15] và một số học giả khác đã tổng kết là các trường ĐH thường tập trung đánh giá GV theo 3 lĩnh vực chính: - Giảng dạy; - NCKH; - Dịch vụ chuyên môn phục vụ cộng đồng, Đây là 3 lĩnh vực chính về hoạt động của GV được tập trung đánh giá; trọng số của từng lĩnh vực được quy định phụ thuộc vào sứ mạng và đặc thù của từng trường ĐH - trường ĐH nghiên cứu hay trường ĐH đa ngành hoặc chuyên ngành. Tuy nhiên, Braskamp và Ory[16] đã đưa thêm lĩnh vực “Trách nhiệm công dân” vào việc đánh giá tổng thể các hoạt động của GV.
Các trường ĐH trên thế giới, đặc biệt là những trường theo hệ thống tự chủ, có một truyền thống lâu năm và thực hành đánh giá GV thông qua cả cơ chế chính thức và không chính thức. Trước kia sự phát triển nghề nghiệp của GV được xem là trách nhiệm cá nhân, thì hiện nay phát triển nghề nghiệp đang trở thành trách nhiệm có tính quy hoạch của trường ĐH. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở các nước phương Tây trước những năm 1980 việc đánh giá GV thường chỉ dựa vào kết quả học tập và phát triển của SV. Còn từ thập kỷ 90 công tác đánh giá GV đã dần mang tính tổng hợp và toàn diện hơn.
Đánh giá bao gồm cả việc thu thập, phân tích, giải thích và sử dụng các thông tin về con người nói chung. Trong hoạt động đánh giá, thông tin được thu thập, xử lí, phân loại- hay nói cách khác là thu thập các “bằng chứng” một yếu tố có tầm quan trọng hàng đầu. Không có bằng chứng việc đánh giá chỉ là những ý kiến cá nhân chưa đủ căn cứ để có thể đưa ra những kết luận về một vấn đề gì. Hơn nữa công tác đánh giá liên quan tới việc đưa ra nhận xét về những vấn đề quan trọng như giá trị, chất lượng, hiệu quả của hoạt động của GV trong mối tương quan tới số đông SV và các đồng nghiệp khác.
Hiện nay, các trường ĐH tiếp nhận thực hiện đánh giá công việc giảng dạy và phát triển cán bộ một cách khác nhau, ví dụ như một số GV chống đối rất mạnh việc SV nhận xét công việc giảng dạy của mình. Tuy nhiên, một điều hiển nhiên là ở nơi nào mà có liên hệ giữa hệ thống đánh giá, phát triển và khuyến khích, như Ô-xtrây-lia, Canada, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ, thì ở nơi đó đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc đánh giá GV. Tuy nhiên, trong các trường ĐH của Việt Nam một số cơ sở, thậm chí một số cá nhân GV đã bắt đầu sử dụng đánh giá như một phương tiện để học hỏi, để tiến bộ. Các phương thức tiến hành đánh giá khuyến khích SV thông báo cho GV những gì họ học được, những khó khăn họ phải trải qua trong suốt quá trình học, và điều đó giúp GV liên hệ tốt hơn việc dạy với việc học.
Đó chính là những dấu hiệu đáng mừng chứng tỏ rằng các GV đang sử dụng việc đánh giá công việc của họ cho sự tiến bộ của chính bản thân họ.Năm 2006, đề tài trọng điểm cấp ĐH Quốc Gia Hà Nội mã số: QGTĐ.06: “Nghiên cứu xây dựng các tiêu chí đánh giá hoạt động giảng dạy ĐH và NCKH của GV trong ĐH Quốc gia” do GS-TS. Nguyễn Đức Chính và PGS- TS. Nguyễn Phương Nga chủ trì đã được nghiệm thu. Đề tài nghiên cứu đã thực hiện được những nội dung chính sau đây: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Xem xét và phân tích đúc kết các kinh nghiệm về đánh giá hoạt động giảng dạy và NCKH của một số trường ĐH trên thế giới; - Phân tích hiện trạng đánh giá hoạt động giảng dạy và NCKH của GV ĐH Quốc gia Hà Nội trong những năm gần đây; - Xây dựng mô hình đánh giá phù hợp với thực tiễn ĐH Quốc gia Hà Nội có tính đến xu thế hội nhập toàn cầu trong giáo dục ĐH; - Xây dựng các tiêu chí đánh giá hoạt động giảng dạy và NCKH của GV.
Đây là nghiên cứu do các chuyên gia trong lĩnh vực đo lường và đánh giá trong giáo dục và các cán bộ quản lí giáo dục thực hiện, nên kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đưa khoa học đánh giá vào các trường ĐH của Việt Nam, đồng thời cũng là tiền đề cho các nghiên cứu ứng dụng đánh giá GV của các trường ĐH trong bối cảnh hiện nay. Giáo dục Việt Nam nói chung và giáo dục ĐH nói riêng, hoạt động của GV trong nhà trường cũng thường được đánh giá thể hiện qua các đợt sơ kết học kỳ, tổng kết năm học và để đánh dấu những mốc đó các nhà quản lí dùng các danh hiệu như: Lao động tiên tiến, Chiến sĩ thi đua các cấp, GV giỏi v. với các tiêu chí định tính hoặc định lượng tuỳ theo mỗi giai đoạn. Tuy nhiên các kiểu đánh giá này cũng chỉ mang tính “tổng kết” và đôi khi cũng để lại những dấu ấn tiêu cực như sự không hài lòng về tính khách quan của sự đánh giá, sự thờ ơ với các danh hiệu thi đua khen thưởng.
Tuy nhiên, trong các trường ĐH của Việt Nam một số cơ sở, thậm chí một số cá nhân GV đã bắt đầu sử dụng đánh giá như một phương tiện để học hỏi, để tiến bộ. Các phương thức tiến hành đánh giá khuyến khích SV thông báo cho GV những gì họ học được, những khó khăn họ phải trải qua trong suốt quá trình học, và điều đó giúp GV liên hệ tốt hơn việc dạy với việc học. Đó chính là những dấu hiệu đáng mừng chứng tỏ rằng các GV đang sử dụng việc đánh giá công việc của họ cho sự tiến bộ của chính bản thân họ. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạt động của GV trong trường ĐH cũng như bất kỳ một công việc chuyên môn nào khác, chịu áp lực của hai loại lợi ích: lợi ích cá nhân và lợi ích của tập thể.
GV ĐH là những người có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao, được xã hội, nhà trường, SV tôn vinh và kính trọng, đồng thời họ được tạo mọi điều kiện để học tập, tu dưỡng và thăng tiến trong sự nghiệp của mình. Mặt khác, xã hội, nhà trường, SV cũng đòi hỏi GV có tinh thần trách nhiệm cao, toàn tâm toàn ý với công việc của họ. Chính vì vậy việc đánh giá GV cũng phải nhằm ủng hộ, thúc đẩy cho sự phát triển của cá nhân họ, đồng thời cũng phải giúp cho sự tiến bộ của nhà trường. Đánh giá trong giáo dục về cơ bản là một hoạt động mang tính xã hội, có tầm quan trọng hàng đầu đối với vấn đề chất lượng.
Nhiều nghiên cứu đã thừa nhận rằng việc đánh giá thường xuyên có tác động tích cực tới việc nâng cao không ngừng chất lượng của quá trình dạy và học. Do chất lượng là trách nhiệm của tất cả mọi người, đặc biệt là những người có liên quan trực tiếp tới hoạt động giảng dạy, GV trở thành những người đóng vai trò chủ chốt trong việc đánh giá công việc của chính họ.