Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lược sử nghiên cứu trên thế giới Lịch sử phát triển, tiến hoá của loài người gắn liền với quá trình sử dụng ngày một hoàn thiện các nguồn tài nguyên thiên nhiên trên Trái đất. Ngay từ thời cổ xưa, trong quá trình săn bắt và hái lượm, con người đã biết lựa chọn những cái gì ăn được, nuôi sống họ thì dần dần được coi là nguồn lương thực, thực phẩm, những cái gì có độc thì tránh. Kiến thức về cây cỏ được được ghi chép và lưu lại sớm nhất có lẽ là tác phẩm của Aristole (384-322 trước công nguyên), tiếp đó là tác phẩm “Lịch sử thực vật” của Theophraste (khoảng năm 340 trước Công nguyên), trong đó tác giả đã mô tả, giới thiệu gần 500 loài cây cỏ với các chỉ dẫn về nơi mọc và công dụng.
Trong quá trình phát triển của nhân loại và khoa học, đã có rất nhiều nghiên cứu về các loài cây cỏ có giá trị lương thực, thực phẩm nhưng phần lớn các tác giả chỉ nghiên cứu một số loài cây có giá trị kinh tế cao và các loài cây nông nghiệp. Gần đây có những nghiên cứu về các cây dại ăn được, các cuốn sách và cẩm nang tra cứu ở châu Mỹ. Nghiên cứu về cây tự nhiên ăn được ở Đông Dương có thể kể đến Chevalier (1900) đã ghi nhận những sản phẩm chủ yếu ở Đông Dương trong đó có đề cập đến một số loài ăn được. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Trong một số công trình nghiên cứu về Tài nguyên thực vật nói chung bao gồm cả các cây tự nhiên, cây công nghiệp, cây nông nghiệp và cây trồng, nhóm cây ăn được được xếp vào nhiều nhóm khác nhau và nhược điểm chung là khó tách các cây tự nhiên và cây trồng.
Đáng chú ý nhất ở Đông Nam Á là bộ sách “Plant Resources of South- East Asia” đề cập đến tài nguyên thực vật ở Đông Nam Á, trong đó cây ăn được gồm các nhóm: cây đậu ăn hạt, cây ăn quả, cây làm rau ăn, cây ngũ cốc, cây chứa carbohydrat, cây làm gia vị … cách phân chia này dựa trên giá trị sử dụng chính và các sản phẩm thực vật cung cấp. Trong bộ sách này, các loài cây được mô tả, đề cập đến gây trồng, thu hoạch và năng suất đạt được. Tuy nhiên, các bộ sách này cũng bao gồm cả các cây trồng (cây công nghiệp, cây nông nghiệp …. Ngoài ra còn có những nghiên cứu về lâm sản ngoài gỗ (Non timber forest products) ở các nước lân cận như Trung Quốc, Lào ….
trong đó cũng có nhưng đề cập đến các cây ăn được và được xếp ở các nhóm khác nhau. Trong các tài liệu khác nghiên cứu chung về các loài thực vật như thực vật chí, danh lục thực vật … của các nước trên thế giới và các nước lân cận Việt Nam qua nhiều giai đoạn, giá trị sử dụng cũng được đề cập đến nhưng mới chỉ dừng ở ghi nhận chung. Lược sử nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, theo các tài liệu đã công bố, Việt Nam có khoảng 17000 loài thực vật, trong đó ngành Tảo có 2200 loài, ngành Rêu 480 loài, ngành Khuyết lá thông 1 loài, ngành Thông đất 55 loài, ngành Cỏ tháp bút 2 loài, ngành Dương xỉ 700 loài, ngành Hạt trần 70 loài và ngành Hạt kín 13000 loài. Trong số các loài cây này, nhân dân ta đã sử dụng hàng ngàn loài cho các nhu cầu khác nhau của cuộc sống.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Hiện nay, tuy mức sống của nhân dân đã được nâng lên, nhưng nhu cầu sử dụng cây cỏ trong đời sống vẫn rất lớn. Theo thống kê của UNESCO năm 1992 thì ở vùng nông thôn các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, các sản phẩm lương thực – thực phẩm có nguồn gốc từ rừng chiếm tỷ lệ 90-93%. Cùng với những nghiên cứu về các loài thực vật nói chung, trong các công trình công bố về các loài thực vật, các tác giả cũng đã ghi nhận những công dụng, giá trị của các loài thực vật có nguồn gốc từ rừng, trong đó cũng có đề cập đến công dụng ăn được của một số loài cây. Những nghiên cứu cụ thể về tài nguyên thực vật nói chung ở Việt Nam có thể kể đến Phan Kế Lộc, 1969 đã sắp xếp các nhóm cây tài nguyên trong đó các cây ăn được được xếp vào nhóm “để phục vụ bản thân con người và những động vật có ích khác” [16].
Trần Đình Lý [15] đã giới thiệu 1900 loài cây có ích ở Việt Nam trong đó có các cây ăn được, nhưng công trình này chưa nêu công dụng cụ thể và bộ phận sử dụng của các cây này. Nguyễn Tiến Bân, Bùi Minh Đức đã mô tả, vẽ hình và cách sử dụng cũng như bộ phận sử dụng của một số cây rau dại ăn được ở Việt Nam [2]. Võ Văn Chi, Trần Hợp đề cập đến các loài cây có ích ở Việt Nam, trong đó các cây ăn được được chia cụ thể thành các nhóm: Nhóm cây lương thực, cây cho bột đường; nhóm cây làm thực phẩm: cây cho củ, cây làm rau ăn, cây cho quả và nhóm cây cho gia vị, nước uống [6], cách phân chia này tương đối rõ ràng và các tác giả cũng đã đề cập phần nào đến bộ phận sử dụng của các cây này. Lưu Đàm Cư (2001), khi nghiên cứu về Thực vật dân tộc học, đã giới thiệu cách phân nhóm các cây có ích của các cộng đồng, trong đó nhóm các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 cây ăn được được phân thành các nhóm chính: Cây làm lương thực, các cây rau, thực phẩm (đậu, đỗ …) và chế biến thực phẩm, các cây ăn quả, các cây làm gia vị, các cây để uống (uống tươi hoặc đun uống, không chứa cồn) [9].
Trong “Tài liệu kỹ thuật gây trồng, nuôi một số loài Lâm sản ngoài gỗ”, tác giả Trần Ngọc Hải đã trình bày tỉ mỉ kỹ thuật vườn ươm cho 6 loài cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG), kỹ thuật trồng 24 loài cây LSNG và kỹ thuật nuôi 2 loài LSNG. Trong tài liệu “Bảo tồn Lâm sản ngoài gỗ” (2006) tác giả Trần Ngọc Hải đã khẳng định nước ta là nơi quy tụ nhiều hệ sinh thái: hệ sinh thái trên cạn, hệ sinh thái đất ngập mặn, đây là những hệ sinh thái có tính đa dạng sinh học cao và là cơ sở để phát triển lâm sản ngoài gỗ, là nguồn tài nguyên quan trọng để bảo tồn. Tài liệu cũng đã đề cập tới nội dung đề án Quốc gia về bảo tồn và phát triển LSNG giai đoạn 2006 – 2020, trong đó có những định hướng phát triển cho nhiều vùng trong cả nước với nhiều loài lâm sản ngoài gỗ trong các nhóm tre trúc, song mây, cây dược liệu, cây cho nhựa, cây ăn được [11]. Triệu Văn Hùng (2007) đã giới thiệu các loài lâm sản ngoài gỗ, trong đó cây lương thực thực phẩm (LTTP) gồm 30 loài đã được mô tả và có giới thiệu cả kỹ thuật nhân giống, gây trồng.
Trần Minh Hợi, Nguyễn Xuân Đặng nghiên cứu tại Vườn Quốc gia (VQG) Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ đã ghi nhận 123 loài thực vật ăn được gồm các nhóm: rau ăn, cho quả ăn được và các bộ phận ăn được, cách phân chia LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 này chưa thật rõ ràng về bộ phận sử dụng và công dụng [13], các tác giả cũng không nghiên cứu chi tiết về bộ phận sử dụng, sinh cảnh sống cũng như phương thức sử dụng của người dân. Nguyễn Quốc Đạt, Lưu Hồng Trường (2009) đã có những nghiên cứu, đánh giá nhanh về tài nguyên thực vật rừng ăn được và các vấn đề liên quan ở Khu BTTN Takóu [10], trong đánh giá nhanh này, ngoài tính đa dạng các tác giả cũng đã nêu được giá trị thương phẩm của một số loài và cách sử dụng của một số loài. Một số công trình nghiên cứu, luận văn, chuyên đề tốt nghiệp khác nghiên cứu về cây rau ăn được, tìm hiểu thành phần, dạng sống, bộ phận sử dụng và kinh nghiệm sử dụng cây bản địa làm rau ăn và biện pháp nhân giống, bảo tồn một số loài rau ăn ở một số địa phương như Lào Cai, Nghệ An, Điện Biên, Yên Bái, Lâm Đồng … 1. Lược sử nghiên cứu tại khu BTTN Xuân Nha Ở khu BTTN Xuân Nha, Sơn La cũng đã có chuyên đề tốt nghiệp nghiên cứu thành phần, dạng sống, bộ phận sử dụng của các loài cây bản địa tự nhiên làm rau ăn của đồng bào dân tộc Thái.
Tuy nhiên giới hạn của chuyên đề mới chỉ dừng ở nhóm làm rau ăn và của một dân tộc. Ngoài ra, còn có những nghiên cứu về một số các loài tự nhiên như cây ăn quả, làm rau ăn, cho tinh bột, đồ uống, gia vị … nói chung hay những nghiên cứu ở một số khu BTTN và VQG, tuy nhiên những công trình này chỉ đề cập đến một số nhóm cây ăn được hoặc chỉ tập trung nghiên cứu những cây cụ thể. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Chương 2 MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu nghiên cứu 2.
Mục tiêu tổng quát Đánh giá tính đa dạng các loài cây LTTP cũng như kinh nghiệm bản địa của người dân địa phương trong việc sử dụng tài nguyên có ích này nhằm góp phần bảo tồn và phát triển bền vững một số loài có giá trị tại khu vực nghiên cứu. Mục tiêu cụ thể: - Xây dựng danh lục và đánh giá được tính đa dạng các loài cây có khả năng cung cấp LTTP tại khu BTTN - Tìm hiểu được thực trạng quản lý, sử dụng các loài cây có khả năng cung cấp LTTP tại khu BTTN. - Tìm hiểu được một số đặc điểm sinh học của một số loài cây có giá trị về LTTP. - Đề xuất được các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững một số loài cây LTTP tại khu vực nghiên cứu.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: - Đối tượng: Thực vật bậc cao có mạch tự nhiên hoặc được hoang dại hóa có giá trị LTTP phân bố tại khu BTTN Xuân Nha, tỉnh Sơn La. - Phạm vi nghiên cứu: + Các loài cây có giá trị LTTP + Địa điểm nghiên cứu: Khu BTTN Xuân Nha, tỉnh Sơn La. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nội dung nghiên cứu 2.1 Xây dựng danh lục các loài cây LTTP tại khu BTTN Xuân Nha, tỉnh Sơn La.
Thành phần các loài cây LTTP tại khu vực nghiên cứu. - Thành phần các loài cây LTTP theo ngành thực vật.