Nghiên cứu tính đa dạng hệ thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, tỉnh Sơn La

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu tính đa dạng hệ thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên xuân nha tỉnh sơn la, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Hùng Chiến
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng hệ thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Sơn La

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CAC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nhận thức chung về đa dạng sinh học
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu về đa dạng thực vật
• 1.2.1. Nghiên cứu về hệ thực vật
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Công tác chuẩn bị
• 2.4.2. Điều tra ngoại nghiệp
• 2.4.3. Xử lý nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý và ranh giới
• 3.1.2. Địa hình, địa mạo
• 3.1.3. Điều kiện khí hậu, thủy văn
• 3.1.4. Địa chất thổ nhưỡng
• 3.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 3.2.1. Dân số, dân tộc và phân bố dân cư
• 3.2.2. Kinh tế và đời sống
• 3.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 3.2.4. Đánh giá chung về tình hình kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Tính đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha
• 4.1.1. Đa dạng về thành phần loài
• 4.1.2. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 4.1.3. Đa dạng các loài cây quý hiếm đang bị đe dọa
• 4.1.4. Hiện trạng phân bố thực vật quý hiếm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha
• 4.1.5. Đặc điểm phân bố của các loài quý hiếm tại Xuân Nha
• 4.1.6. Hiện trạng phân bố của một số loài thực vật quý hiếm quan trọng tại khu vực
• 4.1.7. Các nguyên nhân gây suy thoái đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha
• 4.1.7.1. Các nguyên nhân trực tiếp
• 4.1.7.2. Các nguyên nhân gián tiếp
• 4.1.8. Các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.8.1. Giải pháp đối với vùng lõi
• 4.1.8.2. Giải pháp đối với vùng đệm ngoài
• KẾT LUẬN - KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại Xuân Nha

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, nằm ở tỉnh Sơn La, là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về tính đa dạng thực vật tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn đóng góp vào công tác bảo tồn thiên nhiên. Khu vực này có nhiều loài thực vật quý hiếm và đặc hữu, tạo nên một bức tranh phong phú về đa dạng sinh học.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái của khu bảo tồn Xuân Nha

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có diện tích lớn với nhiều kiểu thảm thực vật khác nhau. Địa hình hiểm trở và khí hậu đa dạng đã tạo điều kiện cho sự phát triển của nhiều loài thực vật quý hiếm. Nghiên cứu cho thấy khu vực này là nơi cư trú lý tưởng cho nhiều loài động thực vật đang bị đe dọa.

1.2. Tầm quan trọng của đa dạng thực vật trong bảo tồn sinh thái

Đa dạng thực vật không chỉ cung cấp nguồn tài nguyên cho con người mà còn duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái. Việc bảo tồn các loài thực vật quý hiếm tại Xuân Nha là cần thiết để bảo vệ môi trường sống cho các loài động vật hoang dã.

II. Những thách thức trong nghiên cứu và bảo tồn thực vật tại Xuân Nha

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc nghiên cứu và bảo tồn, nhưng khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác gỗ trái phép và sự phát triển kinh tế không bền vững đang đe dọa đến đa dạng sinh học tại đây.

2.1. Tác động của khai thác gỗ đến đa dạng thực vật

Khai thác gỗ trái phép đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng của các loài thực vật quý hiếm. Nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Sự phát triển kinh tế và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Sự phát triển kinh tế tại khu vực xung quanh khu bảo tồn đã tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên thiên nhiên. Việc mở rộng đất nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng đã làm giảm diện tích rừng và đa dạng sinh học.

III. Phương pháp nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại Xuân Nha

Để đánh giá tính đa dạng thực vật, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc điều tra thực địa và phân tích mẫu thực vật là những bước quan trọng trong quá trình nghiên cứu.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Điều tra thực địa giúp thu thập dữ liệu về số lượng và phân bố các loài thực vật. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các kỹ thuật như đánh dấu và theo dõi để xác định sự phong phú của các loài.

3.2. Phân tích mẫu và xử lý dữ liệu

Sau khi thu thập mẫu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích để xác định thành phần loài và đánh giá tình trạng sức khỏe của hệ thực vật. Việc sử dụng phần mềm phân tích sinh học giúp tối ưu hóa quá trình này.

IV. Kết quả nghiên cứu về tính đa dạng thực vật tại Xuân Nha

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có sự đa dạng cao về thành phần loài thực vật. Nhiều loài quý hiếm đã được ghi nhận, góp phần làm phong phú thêm cho hệ sinh thái tại đây.

4.1. Đánh giá số lượng và thành phần loài thực vật

Nghiên cứu đã ghi nhận được hàng trăm loài thực vật khác nhau, trong đó có nhiều loài quý hiếm và có giá trị kinh tế cao. Điều này khẳng định tầm quan trọng của khu bảo tồn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

4.2. Các loài thực vật quý hiếm và giá trị sử dụng

Nhiều loài thực vật tại Xuân Nha không chỉ có giá trị bảo tồn mà còn có giá trị kinh tế. Việc khai thác bền vững các loài này có thể mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương.

V. Giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật tại khu bảo tồn Xuân Nha

Để bảo tồn đa dạng thực vật, cần có các giải pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu tác động từ con người. Các biện pháp bảo vệ và quản lý tài nguyên thiên nhiên là rất cần thiết.

5.1. Tăng cường quản lý và giám sát khu bảo tồn

Cần thiết lập các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để bảo vệ khu bảo tồn khỏi các hoạt động khai thác trái phép. Việc giám sát thường xuyên sẽ giúp phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi vi phạm.

5.2. Giáo dục cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học là rất quan trọng. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho nghiên cứu tại Xuân Nha

Nghiên cứu về tính đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Tuy nhiên, với sự quan tâm và nỗ lực từ các bên liên quan, tương lai của khu bảo tồn có thể được cải thiện.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá sâu hơn về các loài thực vật và tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái. Điều này sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

6.2. Hướng đi bền vững cho khu bảo tồn

Phát triển bền vững là chìa khóa cho sự tồn tại của khu bảo tồn. Cần có các chính sách hỗ trợ cho cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha sở hữu diện tích quy hoạch rừng đặc dụng lên đến 18.200 ha cùng vùng đệm rộng khoảng 35.200 ha, giữ vai trò lá chắn sinh thái quan trọng tại khu vực Tây Bắc Việt Nam. Mặc dù có giá trị sinh học vượt trội, tài nguyên rừng tại đây đang phải đối mặt với nhiều sức ép nghiêm trọng từ tình trạng khai thác gỗ trái phép, đốt nương làm rẫy và áp lực sinh kế của hơn 19.400 người dân sinh sống trong khu vực với tỷ lệ hộ nghèo lên tới 34,3%. Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá toàn diện tính đa dạng về thành phần loài, cấu trúc phân loại, giá trị sử dụng và hiện trạng của 44 loài thực vật quý hiếm bị đe dọa, từ đó cung cấp cơ sở khoa học xác thực nhằm hoạch định chiến lược quản lý và bảo tồn bền vững. Phạm vi không gian nghiên cứu trải dài trên địa bàn 4 xã gồm Tân Xuân, Xuân Nha, Chiềng Xuân thuộc huyện Vân Hồ và xã Chiềng Sơn thuộc huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La, với độ cao dao động từ 500m đến đỉnh núi Pha Luông cao 1.886m trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2015. Kết quả của công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập cơ sở dữ liệu chuẩn hóa cho 1.010 loài thực vật bậc cao có mạch, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu duy trì độ che phủ rừng trên 80% và giảm thiểu 85% các nguy cơ xâm hại tài nguyên sinh vật tại khu bảo tồn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng hệ thống phân loại thực vật học hiện đại của Armen Takhtajan năm 2009 kết hợp với quy luật phân bố thảm thực vật nhiệt đới do Tolmachev đề xuất năm 1974. Theo quy luật này, ở các khu hệ thực vật nhiệt đới gió mùa điển hình, 10 họ thực vật giàu loài nhất thường chiếm từ 30% đến 40% tổng số loài của toàn hệ. Về mặt lý luận, đề tài vận dụng định nghĩa toàn diện về đa dạng sinh học theo Công ước Bảo tồn Đa dạng Sinh học Rio de Janeiro năm 1992, tiếp cận cấu trúc sinh thái qua ba cấp bậc: đa dạng nguồn gen, đa dạng thành phần loài và đa dạng hệ sinh thái. Các tiêu chuẩn phân hạng bảo tồn được đối chiếu chặt chẽ theo Sách đỏ Việt Nam năm 2007, Danh lục Đỏ thế giới IUCN năm 2014 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua phương pháp điều tra theo tuyến và điều tra theo ô tiêu chuẩn định vị bằng GPS. Cỡ mẫu điều tra ngoại nghiệp bao gồm 3 tuyến khảo sát đại diện có tổng chiều dài 15.500m cắt qua các đai cao và sinh cảnh đặc trưng: Tuyến 1 dài 5.000m từ bản Co Phương lên đỉnh Pha Luông; Tuyến 2 dài 6.000m từ bản Khò Hồng lên Pha Luông; Tuyến 3 dài 4.500m từ bản A Lang lên Pha Luông. Trên các sinh cảnh tiêu biểu, tác giả thiết lập hệ thống các ô tiêu chuẩn diện tích 500 m2 với kích thước 20m x 25m để đo đếm tầng cây gỗ có đường kính thân từ 6cm trở lên; đồng thời bố trí 5 ô dạng bản diện tích 25 m2 với kích thước 5m x 5m tại 4 góc và trung tâm mỗi ô tiêu chuẩn để đánh giá cây tái sinh và thảm tươi.

Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) được triển khai thông qua phỏng vấn trực tiếp 60 hộ gia đình tại 3 bản trọng điểm, 2 cán bộ quản lý khu bảo tồn và 4 lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã. Quá trình xử lý nội nghiệp ứng dụng phương pháp so sánh hình thái học đối chiếu mẫu vật tại Trung tâm Đa dạng sinh học thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp và phân tích các chỉ số đa dạng taxon theo phương pháp của Nguyễn Nghĩa Thìn năm 1997. Việc kết hợp giữa điều tra sinh thái học định lượng và xã hội học lâm nghiệp giúp bảo đảm tính khách quan, vừa phản ánh chính xác hiện trạng nguồn tài nguyên vừa làm rõ các động thái nhân sinh tác động lên thảm thực vật rừng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công trình đã thống kê và định danh được 1.010 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 452 chi và 142 họ thuộc 5 ngành thực vật. Hệ thực vật Xuân Nha chiếm khoảng 10,4% tổng số loài, 22,5% tổng số chi và 48,8% tổng số họ của toàn bộ hệ thực vật Việt Nam. Ngành Ngọc lan giữ vị trí ưu thế tuyệt đối với 854 loài chiếm 84,6% tổng số loài, tiếp theo là ngành Dương xỉ với 121 loài chiếm 12,0%, ngành Thông có 15 loài chiếm 1,5%, ngành Thông đất có 18 loài chiếm 1,8% và ngành Cỏ tháp bút có 2 loài chiếm 0,2%. Trong ngành Ngọc lan, lớp Hai lá mầm chiếm tỷ trọng áp đảo với 774 loài chiếm 89,1% và 354 chi chiếm 87,8%, tạo ra tỷ lệ chênh lệch giữa lớp Hai lá mầm và Một lá mầm lên đến 8,06 lần về số loài.

Mười họ đa dạng nhất tập hợp 368 loài, chiếm 36,44% tổng số loài trong khu bảo tồn; trong đó đứng đầu là họ Đậu với 62 loài chiếm 6,14%, họ Thầu dầu với 61 loài chiếm 6,04% và họ Cà phê với 59 loài chiếm 5,84%. Về giá trị sử dụng, nghiên cứu ghi nhận 915 loài cây có ích chiếm 90,5% tổng số loài với 1.562 lượt công dụng, trong đó nhóm cây cho gỗ chiếm ưu thế cao nhất với 806 loài chiếm 79,80%, nhóm cây làm thuốc có 376 loài chiếm 37,23% và nhóm cây cho tinh dầu, nhựa, dầu béo có 99 loài chiếm 9,80%. Đặc biệt, nghiên cứu đã lập danh mục 44 loài thực vật quý hiếm đang bị đe dọa, bao gồm những loài có nguy cơ tuyệt chủng cao như Thông Xuân Nha (phân hạng Cực kỳ nguy cấp - CR), Pơ mu, Bách xanh đá, Sến mật, Đỉnh tùng và Thông đỏ.

Thảo luận kết quả

Sự phong phú vượt trội của hệ thực vật Xuân Nha bắt nguồn từ sự phân hóa địa hình sâu sắc với 10 kiểu địa mạo đặc trưng trải dài từ độ cao 500m lên đến 1.886m của khối núi Pha Luông. Điều kiện này kết hợp cùng nền khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng cao, lượng mưa bình quân đạt khoảng 1.800 mm mỗi năm và sự hiện diện của 6 loại đất chính đã hình thành nên các dải sinh cảnh biệt lập, tạo nơi trú ẩn an toàn cho các loài thực vật bản địa cổ xưa. Khi so sánh với các vùng bảo tồn lân cận, hệ thực vật Xuân Nha (1.010 loài) có mức độ phong phú cao hơn hẳn so với Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa (733 loài), Sốp Cộp (640 loài) và Copia (492 loài), khẳng định vị thế trung tâm đa dạng sinh thái của tỉnh Sơn La.

Về phương thức trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu cấu trúc taxon họ và chi có thể được biểu diễn hiệu quả thông qua biểu đồ hình tròn nhằm làm nổi bật ưu thế của lớp Hai lá mầm và ngành Ngọc lan. Đồng thời, biểu đồ dạng cột so sánh tương quan số lượng loài theo 9 nhóm công dụng kinh tế và bảng ma trận đánh giá hiện trạng phân bố theo 3 đai độ cao (dưới 700m, từ 700m đến 1.600m, trên 1.600m) sẽ giúp các nhà quản lý nhanh chóng nhận diện những điểm nóng cần ưu tiên bảo tồn nguồn gen.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tuần tra, kiểm soát nghiêm ngặt vùng lõi: Thiết lập hệ thống 12 trạm chốt bảo vệ rừng cố định và cơ động tại các tiểu khu trọng điểm như 1001B, 1006 và 1010; ứng dụng công nghệ định vị GPS và ảnh viễn thám để theo dõi diễn biến rừng, phấn đấu giảm 85% số vụ vi phạm khai thác gỗ Pơ mu, Nghiến và thực vật dược liệu quý trong giai đoạn 2026 - 2028. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Vân Hồ.
2. Triển khai chương trình bảo tồn chuyển chỗ và nhân giống loài nguy cấp: Xây dựng vườn thực vật bảo tồn nguồn gen rộng 5 ha nhằm nhân giống và di thực thành công ít nhất 5.000 cá thể của các loài cực kỳ nguy cấp như Thông Xuân Nha, Bách xanh đá và Lan kim tuyến trước năm 2029. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý khu bảo tồn chủ trì, phối hợp với Trung tâm Đa dạng sinh học - Đại học Lâm nghiệp.
3. Mở rộng giao khoán bảo vệ rừng gắn với phát triển sinh kế vùng đệm: Duy trì và mở rộng diện tích giao khoán khoanh nuôi bảo vệ rừng lên trên 15.000 ha cho các cộng đồng thôn bản tại 4 xã vùng đệm; hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật trồng thâm canh các loài cây dược liệu có giá trị kinh tế dưới tán rừng như Sa nhân tím, Giảo cổ lam và Hà thủ ô đỏ, đặt mục tiêu tăng 25% thu nhập bình quân và hạ tỷ lệ hộ nghèo tại xã Chiềng Xuân xuống dưới 30% vào năm 2030. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Vân Hồ, Ủy ban nhân dân huyện Mộc Châu và Ban quản lý khu bảo tồn.
4. Nâng cao nhận thức bảo tồn và hoàn thiện quy chế phối hợp liên ngành: Tổ chức định kỳ 20 khóa tập huấn tuyên truyền giáo dục môi trường cho trên 3.000 lượt người dân bản địa hàng năm; xây dựng cơ chế phối hợp tuần tra biên giới liên ngành nhằm triệt phá triệt để các đường dây thu mua, vận chuyển lâm sản trái phép qua biên giới Việt - Lào. Chủ thể thực hiện: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Sơn La kết hợp với Bộ đội Biên phòng và chính quyền các xã sở tại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn: Cung cấp tài liệu tra cứu kỹ thuật về danh lục loài, phân bố sinh cảnh và hướng dẫn thiết lập hệ thống giám sát đa dạng sinh học trong các phương án quản lý rừng đặc dụng giai đoạn 5 năm.
2. Các nhà nghiên cứu thực vật học, sinh thái học và lâm sinh: Đóng vai trò là nguồn dữ liệu chuẩn về cấu trúc hệ thực vật nhiệt đới núi cao, cung cấp dẫn liệu so sánh phục vụ các đề tài đánh giá biến động nguồn gen thực vật dưới tác động của biến đổi khí hậu khu vực Tây Bắc.
3. Chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ phát triển cộng đồng: Ứng dụng số liệu kinh tế - xã hội và tập quán canh tác của 4 xã vùng đệm để thiết kế các dự án phát triển sinh kế bền vững, mở rộng chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ và thúc đẩy du lịch sinh thái gắn với đỉnh Pha Luông.
4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp và Quản lý tài nguyên môi trường: Tham khảo khung phương pháp luận điều tra thực địa theo tuyến, phương pháp thiết lập ô tiêu chuẩn tầng cây gỗ và thảm tái sinh cùng kỹ thuật phân loại thực vật học Takhtajan ứng dụng trong nghiên cứu khoa học chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thực vật Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có đặc trưng gì nổi bật nhất? Hệ thực vật Xuân Nha có mức độ đa dạng sinh học rất cao với 1.010 loài thuộc 452 chi và 142 họ, chiếm 48,8% tổng số họ của toàn hệ thực vật Việt Nam. Thảm thực vật tại đây mang đậm tính chất nhiệt đới núi cao với ưu thế vượt trội của ngành Ngọc lan và sự hiện diện của loài đặc hữu Thông Xuân Nha.

2. Những loài thực vật quý hiếm nào tại khu vực đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao nhất? Nghiên cứu đã ghi nhận 44 loài thực vật quý hiếm, nổi bật nhất là Thông Xuân Nha được xếp ở phân hạng Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục Đỏ IUCN. Bên cạnh đó, các loài như Bách xanh đá, Pơ mu, Thông đỏ, Sến mật và Đỉnh tùng cũng đang chịu nguy cơ đe dọa nghiêm trọng do bị khai thác trái phép.

3. Nguồn tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn Xuân Nha có tiềm năng kinh tế như thế nào? Khu bảo tồn sở hữu 376 loài cây làm thuốc chiếm 37,23% tổng số loài thực vật, bao gồm nhiều dược liệu có giá trị thương phẩm cao như Hà thủ ô đỏ, Lan kim tuyến, Giảo cổ lam, Cốt toái bổ và Đẳng sâm. Đây là tiềm năng lớn để phát triển mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng nhằm nâng cao sinh kế vùng đệm.

4. Yếu tố nhân sinh nào gây ảnh hưởng nghiêm trọng nhất đến tính đa dạng thực vật tại đây? Tình trạng phá rừng làm nương rẫy, khai thác trộm các loài gỗ quý có giá trị cao và việc thu hái lâm sản ngoài gỗ quá mức của các hộ dân vùng cao là những nguyên nhân trực tiếp làm suy thoái thảm thực vật nguyên sinh và làm chia cắt sinh cảnh của các loài nguy cấp.

5. Cấu trúc ô tiêu chuẩn phục vụ điều tra tầng cây gỗ và thảm tươi được thiết kế ra sao? Mỗi ô tiêu chuẩn có diện tích 500 m2 (20m x 25m) dùng để đo đếm tầng cây gỗ có đường kính thân từ 6cm trở lên. Bên trong mỗi ô tiêu chuẩn, tác giả bố trí 5 ô dạng bản có kích thước 5m x 5m (diện tích 25 m2) ở 4 góc và vị trí trung tâm để điều tra mật độ cây tái sinh và độ che phủ thảm tươi.

Kết luận

• Xác lập hệ thống danh mục đầy đủ gồm 1.010 loài thực vật có mạch thuộc 452 chi và 142 họ của 5 ngành thực vật bậc cao tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha.
• Khẳng định tính chất nhiệt đới gió mùa của khu hệ với 10 họ giàu loài nhất chiếm 36,44% tổng số loài, hoàn toàn phù hợp với quy luật sinh thái học Tolmachev.
• Đánh giá giá trị thực tiễn của 915 loài cây có ích theo 9 nhóm công dụng, trong đó nhóm cây cho gỗ (806 loài) và cây làm thuốc (376 loài) chiếm tỷ trọng lớn nhất.
• Lập danh lục và mô tả chi tiết hiện trạng phân bố của 44 loài thực vật quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược kết hợp giữa quản lý bảo vệ vùng lõi, nhân giống nguồn gen và hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững cho đồng bào 4 xã vùng đệm.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện và có độ tin cậy cao về tài nguyên thực vật rừng Tây Bắc. Về lộ trình tiếp theo, các cơ quan chức năng cần triển khai ngay công tác số hóa bản đồ phân bố các loài thực vật nguy cấp trong vòng 12 tháng tới và định kỳ thực hiện kiểm kê đa dạng sinh học theo chu kỳ 5 năm một lần. Ban quản lý khu bảo tồn, các viện nghiên cứu và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để huy động tối đa nguồn vốn đầu tư cho các dự án bảo tồn nguồn gen và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững tại Xuân Nha.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. Các nhà sinh vật học Nga tập trung nghiên cứu vào việc xác định diện tích biểu hiện tối thiểu để có thể kiểm kê đầy đủ nhất số loài của từng hệ thực vật cụ thể. Takhtajan, Viện sỹ thực vật, Acmenia, đã đóng góp lớn cho khoa học phân loại thực vật, trong cuốn “Diversity and Classification of Flowering Plant” (1997), đã thống kê và phân chia toàn bộ thực vật hạt kín trên thế giới khoảng 260.000 loài vào khoảng 13.500 chi, 591 họ, 232 bộ, thuộc 16 phân lớp và 2 lớp. Trong đó lớp Hai lá mầm (Dicotyledoneae) bao gồm 11 phân lớp, 175 bộ, 458 họ, 10.500 chi không dưới 195.000 loài và lớp Một lá mầm (Monocotyledoneae) gồm 6 phân lớp, 57 bộ, 133 họ, trên 3.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu ở Việt Nam Nghiên cứu về hệ thực vật ở Việt Nam đã có từ lâu. Song việc điều tra nghiên cứu thực vật có tính quy mô lớn ở nước ta mới chỉ bắt đầu vào thời Pháp thuộc. Các công trình nghiên cứu về thực vật có giá trị đều do các tác giả nước ngoài thực hiện như: “Thực vật chí Nam Bộ” của Loureiro (1790), “Thực vật rừng Nam Bộ” của Pierre (1879-1907).

Các nghiên cứu này cũng chỉ dừng lại ở việc thống kê và mô tả số lượng loài thực vật ở Việt Nam. Nổi bật hơn cả là công trình “Thực vật chí đại cương Đông Dương”, gồm 7 tập chính và 1 tập bổ sung, đã được công bố từ năm 1907 tới 1952 bởi nhà thực vật người Pháp Lecomte chủ biên cùng cộng sự. Trong công trình này, các tác giả đã thống kê, mô tả cho 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch của Đông Dương trong đó có Việt Nam. Đây là bộ sách có ý nghĩa lớn đối với các nhà thực vật học, hiện nay bộ sách này vẫn còn có giá trị với những người nghiên cứu thực vật Đông Dương nói chung và hệ thực vật Việt Nam nói riêng.

Tiếp theo phải kể đến là bộ “Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam” do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960-2001) cùng với nhiều tác giả khác. Đến nay đã công bố 31 tập nhỏ gồm 75 họ cây có mạch, nghĩa là chưa đầy 21% tổng số họ đã có. Tuy nhiên con số này còn ít so với số loài thực vật có ở 3 nước Đông Dương. Trên cơ sở bộ thực vật chí đại cương Đông Dương, Thái Văn Trừng (1978) trong công trình “Thảm thực vật rừng Việt Nam” đã thống kê ở khu hệ thực vật Việt Nam có 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1.850 chi và 289 họ.

Ngành Hạt trần có 39 loài (0,56%), 18 chi (0,97%), 8 họ (2,77%) và còn lại là nhóm Quyết thực vật. Trong ngành Hạt kín thì lớp Hai lá mầm có 4.346 chi (77,94%), 198 họ (82,85%) và lớp Một lá mầm có 1. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Gần đây, đáng chú ý phải kể đến bộ “Cây cỏ Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ (1991-1993) xuất bản tại Canada, bao gồm 3 tập (6 quyển), đã thống kê, mô tả được 10.419 loài thực vật bậc cao có mạch ở Việt Nam. Trong 5 năm gần đây (1999-2003), tác giả đã chỉnh lý, bổ sung và tái bản tại Việt Nam.

Bộ sách gồm 3 quyển, đã thống kê mô tả 11.179 chi, 295 họ và 6 ngành. Phan Kế Lộc (1973) “Bước đầu thống kê số loài cây đã biết ở miền Bắc Việt Nam”. Tác giả đã thống kê được 5.660 chi và 240 họ (Lê Trần Chấn, 1999). Năm 1984, Nguyễn Tiến Bân, Trần Đình Đại, Phan Kế Lộc cùng tập thể các tác giả đã xuất bản tập “Danh lục Thực vật Tây Nguyên” công bố 3.754 loài thực vật bậc cao có mạch (Nguyễn Nghĩa Thìn, 2004).

Trong công trình “Thực vật ở đảo Phú Quốc” năm 1985, tác giả Phạm Hoàng Hộ đã thống kê được 929 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có 112 loài cây trồng, 817 loài có phân bố tự nhiên và ghi nhận thêm 19 loài mới cho Việt Nam, không kể nấm. Năm 1997, Nguyễn Nghĩa Thìn cho xuất bản cuốn “Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật”. Tác giả đã khái quát thành các phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật nói chung cho các vùng và cung cấp một số thông tin về tình hình đa dạng sinh học trên thế giới và Việt Nam. Ngoài ra, tác giả đã thống kê được ở Việt Nam có 10.580 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 2.342 chi, 334 họ, 6 ngành.

Trong đó, ngành Hạt kín có 9.175 chi và 296 họ. Năm 1998, Nguyễn Nghĩa Thìn và Nguyễn Thị Thời cho xuất bản cuốn “Đa dạng thực vật vùng núi cao Sa Pa - Phan Si Pan”, đã thống kê được 2.024 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 771 chi, 200 họ và 6 ngành. Năm 1999, trong cuốn “Một số đặc điểm cơ bản của hệ thực vật Việt Nam”, Lê Trần Chấn đã thống kê được ở Việt Nam có 10.298 chi và 285 họ thuộc 7 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Khuyết LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 lá thông (Psilotophyta) có 1 loài, 1 chi, 1 họ; ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 54 loài, 4 chi, 2 họ; ngành Thuỷ phỉ (Isoetophyta) có 1 loài, 1 chi, 1 họ; ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 2 loài, 1 chi, 1 họ; ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 632 loài, 138 chi, 28 họ; ngành Hạt trần (Gymnospermae) có 52 loài, 22 chi, 8 họ; ngành Hạt kín có 9.

Gần đây (2001-2005), tập thể các tác giả thuộc Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường - Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trên cơ sở tập hợp các mẫu tiêu bản thực vật cùng với các tài liệu đã có, đã xuất bản bộ “Danh lục các loài thực vật Việt Nam” gồm 3 tập. Bộ sách đã thống kê được đầy đủ nhất các loài thực vật có ở Việt Nam với tên khoa học cập nhật nhất. Trong tài liệu này, đã công bố 11.238 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 2. Trong đó, ngành Khuyết lá thông (Psilotophyta) có 1 loài, 1 chi, 1 họ; ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 53 loài, 5 chi, 3 họ; ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 2 loài, 1 chi, 1 họ; ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 696 loài, 136 chi, 29 họ; ngành Hạt trần (Gymnospermae) có 69 loài, 22 chi, 9 họ; ngành Hạt kín (Angiospermae) có 10.

Nghiên cứu về tính đa dạng thực vật tại các Vườn Quốc gia (VQG), Khu Bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam cho đến đến nay đã có nhiều công trình. Điển hình phải kể tới các nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Thìn - Nguyễn Bá Thụ ở VQG Cúc Phương (1995), Nguyễn Nghĩa Thìn - Nguyễn Thanh Nhàn ở VQG Pù Mát (2004), Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự ở VQG Bạch Mã (2003), Lê Thị Huyên ở VQG Cát Bà (1998), Trần Minh Hợi ở VQG Xuân Sơn (2005). Năm 1995, trong Luận án Phó tiến sỹ khoa học nông nghiệp với đề tài “Nghiên cứu tính đa dạng thực vật ở Vườn Quốc gia Cúc Phương” tác giả Nguyễn Bá Thụ đã thống kê được trên diện tích 222 km2 có LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.944 loài thực vật bậc cao thuộc 912 chi, 219 họ, 86 bộ của 7 ngành thực vật bậc cao và đã bổ sung thêm 270 loài thực vật cho hệ thực vật Cúc Phương so với danh lục thực vật năm 1971. Trong số đó có 127 loài, 74 chi, 31 họ thuộc ngành Rêu (Bryophyta).

Đồng thời tác giả đã phân tích khá đầy đủ sự đa dạng về dạng sống, yếu tố địa lý, thành phần cũng như cấu trúc rừng. Nghiên cứu thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha Các nghiên cứu về thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha còn rất ít. Năm 2003, Trung tâm Thực nghiệm và Phát triển rừng thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp đã tiến hành nghiên cứu khả thi lập dự án điều chỉnh, bổ sung đầu tư xây dựng Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha tỉnh Sơn La. Tác giả Nguyễn Văn Huy - Trường Đại học Lâm nghiệp đã đưa ra báo cáo chuyên đề “Đặc điểm tài nguyên thực vật Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La”.

Báo cáo chỉ ra 6 kiểu thảm thực vật trong Khu bảo tồn gồm: - Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp gồm: Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp bị tác động nhẹ trên sườn và đỉnh núi thấp; rừng kín thường xanh bị tác động nhẹ trên sườn đỉnh núi đá vôi; rừng thưa trên sườn, đỉnh núi đá; rừng thứ sinh phục hồi sau cháy rừng và nương rẫy; rừng thứ sinh nghèo kiệt sau khai thác. - Kiểu rừng kín hỗn hợp cây lá rộng, lá kim á nhiệt đới núi thấp. Trong đó có kiểu phụ rừng kín cây lá rộng, lá kim ẩm ôn đới núi vừa (ở độ cao 1. - Kiểu rừng trồng: Chủ yếu là các loài Tre luồng và cây ăn quả.

- Kiểu trảng cây bụi, cỏ cao gồm: trảng cây bụi nguyên sinh trên núi đá và trảng cây bụi thứ sinh trên núi đá, núi đất. - Kiểu trảng cỏ cây bụi thấp. - Kiểu cây trồng nương rẫy, đồng ruộng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 Năm 2012, được sự hỗ trợ của Dự án Phát triển Lâm nghiệp Hòa Bình, Sơn La (KFW7), Trung tâm Đa dạng và An toàn sinh học đã thực hiện điều tra đánh giá đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn Xuân Nha.

Tác giả Lê Trần Chấn đã đưa ra kết quả như sau: - Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha có các kiểu thảm thực vật phân bố trên 3 vành đai độ cao: + Vành đai nhiệt đới <700m có các kiểu rừng thứ sinh nhân tác phục hồi sau nương rẫy, trảng cây bụi, tre nứa, trảng cỏ. + Vành đai á nhiệt đới độ cao từ 700-1.600m có các kiểu thảm rừng kín lá rộng thường xanh, rừng kín lá rộng thường xanh á nhiệt đới ẩm bị tác động ít hoặc nhiều, trảng cây bụi, tre nứa, trảng cỏ. + Vành đai ôn đới từ 1.600m trở lên có các kiểu thảm rừng kín hỗn giao cây lá rộng lá kim thường xanh ôn đới ẩm, trảng cây bụi, tre nứa, trảng cỏ. Ngoài ra, còn có thảm cây trồng nông nghiệp, cây công nghiệp (dài và ngắn ngày), cây trồng lâm nghiệp, cây ăn quả… LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Hệ thực vật bậc cao tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, tỉnh Sơn La. - Nguyên nhân gây suy giảm tính đa dạng thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha.