Nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật tại vườn quốc gia Ba Vì

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus góp phần nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật thuộc vườn quốc gia ba vì, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Hà Thị Thúy
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Nghĩa Thìn
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Góp phần nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật thuộc Vườn Quốc gia Ba Vì để định hướng cho việc bảo tồn và sử dụng có hiệu quả
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu đa dạng thực vật trên thế giới
• 1.3. Nghiên cứu đa dạng thực vật ở Việt Nam
• 1.4. Những nghiên cứu đa dạng thực vật ở Vườn Quốc gia Ba Vì
• 1.5. Nghiên cứu về các yếu tố địa lý
• 1.6. Nghiên cứu về phổ dạng sống của hệ thực vật
• 2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ – XÃ HỘI
• 2.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa chất và thổ nhưỡng. Cơ cấu đất đai của VQG Ba Vì
• 2.1.3. Trữ lượng các loại rừng
• 2.2. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Lao động và tập quán
• 2.2.2. Tình hình giao thông và cơ sở hạ tầng
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Thu mẫu thập số liệu ở thực địa
• 3.3.2. Xử lý và trình bày mẫu
• 3.3.3. Xác định và kiểm tra tên khoa học
• 3.3.4. Xây dựng bảng danh lục thực vật
• 3.3.5. Đánh giá đa dạng sinh học
• 3.3.5.1. Đánh giá đa dạng của các taxon bậc ngành, họ, chi
• 3.3.5.2. Đánh giá tính đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật
• 3.3.5.3. Đánh giá tính đa dạng về dạng sống
• 3.3.5.4. Đánh giá về giá trị tài nguyên và mức độ đe dọa
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Xác định và xây dựng danh lục loài
• 4.2. Đa dạng phân loại hệ thực vật VQG Ba Vì
• 4.2.1. Đa dạng ở mức độ ngành
• 4.2.2. Các chỉ số đa dạng
• 4.2.3. Tỷ lệ hai lớp trong ngành Mộc lan
• 4.2.4. Đánh giá đa dạng các taxon dưới ngành
• 4.2.5. Đa dạng ở mức độ họ
• 4.2.6. Đa dạng ở mức độ chi
• 4.3. Đa dạng các yếu tố địa lý
• 4.3.1. Yếu tố địa lý của các họ thực vật
• 4.3.2. Yếu tố địa lý của các chi trong hệ thực vật
• 4.3.3. Yếu tố địa lý của các loài trong hệ thực vật
• 4.4. Đa dạng về dạng sống
• 4.4.1. Đa dạng về dạng sống của hệ thực vật VQG Ba Vì khu vực nghiên cứu
• 4.4.2. So sánh dạng sống hệ thực vật Ba Vì với một số hệ thực vật khác
• 4.5. Tài nguyên thực vật
• 4.5.1. Đa dạng về giá trị sử dụng của hệ thực vật
• 4.5.2. Đa dạng các loài quý hiếm
• 4.5.3. Các loài nằm trong danh sách của CITES
• 4.5.4. Các loài nằm trong danh sách của Nghị định 32-2006/CP
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng sinh học hệ thực vật vườn quốc gia Ba Vì

Vườn quốc gia Ba Vì là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của hàng trăm loài thực vật quý hiếm. Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp bảo tồn các loài thực vật mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững môi trường sinh thái. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, vườn quốc gia Ba Vì có khoảng 1.500 loài thực vật khác nhau, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và y học cao.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái của vườn quốc gia Ba Vì

Vườn quốc gia Ba Vì nằm ở phía Tây Bắc Hà Nội, với độ cao trung bình từ 400 đến 1.296 mét. Địa hình đa dạng với các đỉnh núi, thung lũng và rừng nguyên sinh tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại thực vật. Hệ sinh thái rừng ở đây chủ yếu là rừng nhiệt đới gió mùa, với sự phong phú về loài và đa dạng về hình thái.

1.2. Vai trò của đa dạng sinh học trong bảo tồn môi trường

Đa dạng sinh học đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Các loài thực vật không chỉ cung cấp oxy mà còn là nguồn thức ăn cho động vật và con người. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Vì giúp bảo vệ các hệ sinh thái và duy trì nguồn tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ tương lai.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Vì

Mặc dù vườn quốc gia Ba Vì có nhiều tiềm năng về đa dạng sinh học, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển đô thị hóa, khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật. Việc nhận thức và hành động kịp thời là rất cần thiết để bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

2.1. Tác động của con người đến hệ sinh thái

Hoạt động khai thác rừng, xây dựng cơ sở hạ tầng và du lịch không bền vững đã làm suy giảm diện tích rừng và đa dạng sinh học. Nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ thực vật

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện khí hậu, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của các loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh sản của nhiều loài thực vật.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Vì

Để đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật tại vườn quốc gia Ba Vì, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc thu thập mẫu thực vật, phân tích mẫu và xây dựng danh lục loài là những bước quan trọng trong quá trình nghiên cứu.

3.1. Thu thập và phân tích mẫu thực vật

Quá trình thu thập mẫu được thực hiện tại nhiều khu vực khác nhau trong vườn quốc gia. Các mẫu thực vật sau đó được phân tích để xác định tên khoa học và phân loại theo các tiêu chí sinh thái.

3.2. Xây dựng danh lục loài và đánh giá đa dạng

Danh lục loài được xây dựng dựa trên các mẫu đã thu thập, giúp xác định số lượng và sự phân bố của các loài thực vật. Đánh giá đa dạng sinh học được thực hiện thông qua các chỉ số như chỉ số Shannon và Simpson.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại vườn quốc gia Ba Vì

Kết quả nghiên cứu cho thấy vườn quốc gia Ba Vì có sự phong phú về loài thực vật, với nhiều loài quý hiếm có giá trị bảo tồn cao. Những thông tin này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn có thể ứng dụng trong phát triển du lịch sinh thái và giáo dục môi trường.

4.1. Đánh giá tính đa dạng và giá trị tài nguyên thực vật

Nghiên cứu đã xác định được hơn 1.500 loài thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm nằm trong danh sách đỏ của Việt Nam. Điều này khẳng định giá trị tài nguyên thực vật của vườn quốc gia Ba Vì.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn và phát triển

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững. Việc phát triển du lịch sinh thái dựa trên đa dạng sinh học cũng là một hướng đi tiềm năng cho vườn quốc gia Ba Vì.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu đa dạng sinh học

Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Vì đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển bền vững. Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của hệ thực vật mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của các nhà khoa học mà còn là của toàn xã hội. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của hệ thực vật là rất cần thiết.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và các hoạt động của con người đến hệ thực vật. Đồng thời, cần xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả hơn để bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học trọng điểm của thế giới, xếp vị trí thứ 16 toàn cầu với độ phong phú chiếm khoảng 6,5% tổng số loài sinh vật hiện hữu và ước tính sở hữu tới 20.000 loài thực vật. Nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên di truyền vô giá trước nguy cơ suy thoái, hệ thống rừng đặc dụng nước ta đã không ngừng mở rộng từ khu bảo tồn đầu tiên vào năm 1962 lên 164 khu rừng đặc dụng vào năm 2008. Trong mạng lưới đó, Vườn Quốc gia Ba Vì với tổng diện tích tự nhiên 10.782,7 ha, trải dài trên địa bàn 16 xã thuộc 5 huyện của Thành phố Hà Nội và tỉnh Hòa Bình, giữ vị thế là "lá phổi xanh" phòng hộ môi trường sinh thái độc nhất vô nhị của Thủ đô.

Vấn đề đặt ra là dù khu hệ thực vật Ba Vì đã thu hút sự chú ý của giới khoa học từ đầu thế kỷ 20, phần lớn các công trình trước đây chỉ dừng lại ở mức lập danh mục sơ bộ hoặc khảo sát riêng lẻ một nhóm công dụng cụ thể như cây thuốc dân gian. Công tác đánh giá toàn diện cấu trúc phân loại học, phổ dạng sống và các yếu tố địa lý thực vật theo chuẩn mực sinh thái học hiện đại vẫn chưa được thực hiện đồng bộ.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là tiến hành kiểm kê, hệ thống hóa danh lục thực vật bậc cao có mạch tại sườn đông và sườn tây núi Ba Vì (nơi có địa hình biến thiên từ chân núi lên đỉnh Vua cao 1.296 m), phân tích định lượng các chỉ số đa dạng taxon và phổ sinh thái, đồng thời rà soát mức độ đe dọa theo Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác, phục vụ chiến lược quy hoạch phân khu bảo tồn nghiêm ngặt và quản lý bền vững tài nguyên sinh vật tại khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên các nền tảng lý thuyết và hệ thống phân loại thực vật chuẩn mực:

• Khung lý thuyết Đa dạng sinh học của Công ước Đa dạng sinh học (CBD, 1992): Tiếp cận tính đa dạng sinh học theo ba cấp độ cốt lõi gồm đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái, gắn kết cấu trúc thảm thực vật với chức năng cân bằng môi trường sống.
• Hệ thống phân loại dạng sống của Raunkiaer (1934): Ứng dụng khung phân chia dạng sống thích nghi sinh thái dựa trên vị trí của chồi sinh trưởng so với mặt đất trong điều kiện mùa bất lợi, kết hợp với các hiệu chỉnh phù hợp với thảm thực vật nhiệt đới gió mùa của các nhà sinh thái học Việt Nam.
• Khung phân tích yếu tố địa lý thực vật: Áp dụng hệ thống phân chia các luồng thực vật nhiệt đới, cận nhiệt đới và di cư địa lý của Gagnepain và các mô hình chuẩn hóa của thực vật học Việt Nam nhằm giải mã nguồn gốc phát sinh của khu hệ.

Các khái niệm chính được vận hành xuyên suốt bao gồm: chỉ số đa dạng taxon (tỷ lệ loài/chi, loài/họ, chi/họ), tỷ số giữa hai lớp Mộc lan và lớp Hành (Magnoliopsida/Liliopsida) phản ánh tính chất nhiệt đới nguyên sinh hay mức độ xáo trộn sinh cảnh, và phổ dạng sống (gồm cây chồi trên, cây chồi sát đất, cây chồi nửa ẩn, cây chồi ẩn và cây một năm).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp kế thừa tư liệu chuyên gia và điều tra thực địa theo tuyến sinh thái:

• Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu: Điều tra thực địa được thiết lập theo hệ thống tuyến phân bố từ chân núi lên đỉnh núi dọc sườn đông và sườn tây. Tuyến khảo sát gồm các tuyến chính chạy dọc địa hình kết hợp các tuyến phụ dạng xương cá mở sang hai phía (mật độ trung bình 1,5 km chiều dài tuyến chính bố trí 2 tuyến phụ). Phạm vi ghi nhận mở rộng 10 m sang mỗi bên mép tuyến. Với mỗi loài bắt gặp, đội ngũ nghiên cứu thu thập từ 3 đến 5 mẫu tiêu bản hoàn chỉnh có hoa, quả hoặc cơ quan sinh sản đặc trưng.
• Xử lý và bảo quản mẫu vật: Tiêu bản thực địa được ép định hình, ngâm tẩm cồn xử lý ướt, chuyển về phòng thí nghiệm sấy liên tục trong tủ sấy nhiệt độ chuẩn suốt 7 ngày với chu kỳ thay giấy hút ẩm 2 ngày một lần. Mẫu sau sấy khô được ngâm tẩm dung dịch cồn chứa 3% đến 5% HgCl2 để diệt khuẩn, chống nấm mốc và côn trùng gây hại trước khi khâu đính cố định lên bìa giấy cứng kích thước tiêu chuẩn 28 x 42 cm tại Bảo tàng Sinh vật thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên.
• Phương pháp định danh và phân tích: Tên khoa học của các loài được giám định bằng phương pháp so sánh hình thái học truyền thống, đối chiếu với bộ Thực vật chí Đông Dương, Cây cỏ Việt Nam và trọn bộ 3 tập Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2001 - 2005). Hệ thống họ và chi được chuẩn hóa theo hệ thống phân loại của Brummitt (1992).

[Khảo sát tuyến thực địa (Sườn Đông/Tây)] 
[Thu thập mẫu (3-5 tiêu bản/loài, dải 10m)]
[Xử lý phòng thí nghiệm (Sấy 7 ngày, tẩm 3-5% HgCl2)]
[Định danh hình thái & Chuẩn hóa theo Brummitt (1992)]
[Phân tích định lượng chỉ số đa dạng, dạng sống & bảo tồn]

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp kết quả điều tra thực địa và giám định tiêu bản đã xác lập danh lục thực vật khu vực nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Ba Vì gồm 715 loài, thuộc 417 chi và 142 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch:

Ngành thực vật	Số loài	Tỷ lệ loài (%)	Số chi	Tỷ lệ chi (%)	Số họ	Tỷ lệ họ (%)
Thông đất (Lycopodiophyta)	4	0,56	3	0,71	2	1,41
Cỏ tháp bút (Equisetophyta)	1	0,14	1	0,24	1	0,71
Dương xỉ (Polypodiophyta)	45	6,30	27	6,43	15	10,56
Thông (Pinophyta)	6	0,84	5	1,19	5	3,52
Mộc lan (Magnoliophyta)	659	92,16	381	91,43	119	83,80
Tổng cộng	715	100,00	417	100,00	142	100,00

Cấu trúc phân loại cho thấy ngành Mộc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với 92,16% tổng số loài và 91,43% tổng số chi. Ngành Dương xỉ đứng thứ hai với 45 loài (chiếm 6,30%), trong khi các ngành Thông đất, Cỏ tháp bút và Thông chiếm tỷ trọng rất nhỏ dưới 1% mỗi ngành. Ngành Khuyết lá thông (Psilotophyta) không ghi nhận sự xuất hiện của loài nào trong đợt khảo sát.

Phân tích chỉ số đa dạng taxon cho thấy:

• Chỉ số đa dạng họ đạt 5,04 loài/họ.
• Chỉ số đa dạng chi đạt 1,71 loài/chi.
• Số chi trung bình trong một họ đạt 2,95 chi/họ.
• Chỉ số đa dạng phân loại tổng hợp của hệ thực vật đạt mức 9,70.

Trong ngành Mộc lan, phân tích tương quan giữa hai lớp ghi nhận lớp Mộc lan (Magnoliopsida) có 551 loài (chiếm 83,61%), 320 chi (83,99%) và 98 họ (82,35%); lớp Hành (Liliopsida) có 108 loài (16,39%), 61 chi (16,01%) và 21 họ (17,65%). Tỷ số loài giữa lớp Mộc lan và lớp Hành đạt 5,10:1.

Đánh giá mức độ tập trung taxon dưới ngành cho thấy có 21 họ giàu loài nhất (chứa từ 10 loài trở lên). Dù chỉ chiếm 14,79% tổng số họ, nhóm này tập hợp tới 352 loài (chiếm 49,23% tổng số loài) và 184 chi (chiếm 44,12% tổng số chi). Riêng 10 họ đa dạng nhất tập trung 213 loài (29,79%), dẫn đầu là họ Thầu dầu Euphorbiaceae (31 loài), họ Cà phê Rubiaceae (31 loài), họ Long não Lauraceae (29 loài), họ Dâu tằm Moraceae (22 loài) và họ Gừng Zingiberaceae (21 loài). Về cấp chi, ghi nhận 11 chi đa dạng nhất (từ 6 loài trở lên), chiếm 13,15% tổng số loài của toàn hệ thực vật.

Tỷ lệ phân bố số loài theo các họ đa dạng hàng đầu:
Euphorbiaceae  [4.34%] ████████████ (31 loài)
Rubiaceae      [4.34%] ████████████ (31 loài)
Lauraceae      [4.06%] ███████████ (29 loài)
Moraceae       [3.08%] ████████ (22 loài)
Zingiberaceae  [2.94%] ████████ (21 loài)
Araceae        [2.52%] ███████ (18 loài)
Urticaceae     [2.52%] ███████ (18 loài)
135 họ khác    [76.2%] ████████████████████████████████████████████████ (545 loài)

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa sâu sắc của cấu trúc phân loại tại Vườn Quốc gia Ba Vì bắt nguồn từ sự tương tác phức tạp giữa điều kiện địa chất tạo sơn lâu đời, sườn núi dốc trung bình 25° đến 35° và biên độ khí hậu phân tầng theo đai cao. Vùng núi cao trên 1.000 m duy trì nền nhiệt độ trung bình năm chỉ 16°C và độ ẩm quanh năm đạt trên 92%, tạo điều kiện hình thành các vi sinh cảnh sương mù ẩm ướt thích hợp cho các loài Dương xỉ, cây bì sinh và họ Lan phát triển.

Khi so sánh chỉ số đa dạng phân loại (9,70) của khu vực nghiên cứu với các khu bảo tồn thiên nhiên khác trên toàn quốc, chỉ số này thấp hơn so với Vườn Quốc gia Hoàng Liên (18,64), Pù Mát (19,64), Cúc Phương (16,60) và Bạch Mã (15,26). Nguyên nhân cốt lõi là do nghiên cứu chỉ giới hạn phạm vi khảo sát thực địa ở hai sườn chính của núi Ba Vì trên tổng diện tích có rừng 8.192,5 ha, chưa bao trùm toàn bộ diện tích 10.782,7 ha sau khi sáp nhập mở rộng sang tỉnh Hòa Bình. Mặc dù vậy, mật độ 715 loài trên một phạm vi diện tích thu hẹp đã khẳng định mức độ tập trung sinh học vượt trội của khu vực.

Tỷ lệ số loài giữa lớp Mộc lan và lớp Hành đạt 5,10:1 (cao hơn nhiều so với tỷ lệ chuẩn 3:1 của các hệ thực vật nhiệt đới thông thường). Tỷ lệ này minh chứng thảm thực vật Ba Vì vẫn bảo lưu trọn vẹn đặc trưng nhiệt đới nguyên sinh điển hình, tán rừng duy trì độ khép kín tương đối tốt, hạn chế sự xâm nhập ồ ạt của các loài cỏ ưa sáng thuộc lớp Hành.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng đa dạng sinh học và các nguy cơ từ sinh kế dân cư vùng đệm, các giải pháp quản lý và bảo tồn được đề xuất cụ thể như sau:

• Thiết lập ranh giới bảo tồn nghiêm ngặt các loài nguy cấp: Khoanh vùng bảo vệ tuyệt đối 4.200,5 ha rừng tự nhiên hiện có, đặc biệt tại các đai cao trên 400 m nơi tập trung các loài quý hiếm thuộc Danh mục CITES, Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Sách Đỏ Việt Nam. Ban Quản lý Vườn Quốc gia Ba Vì chủ trì cắm mốc ranh giới và triển khai tuần tra định kỳ trong khung thời gian 12 tháng.
• Xây dựng vườn thực vật bảo tồn nguồn gen cây thuốc: Quy hoạch khu vực bảo tồn ngoại vi (ex-situ) với diện tích 5 ha nhằm thu thập, nhân giống và lưu trữ tối thiểu 150 loài cây dược liệu nguy cấp bị khai thác quá mức. Đơn vị thực hiện là Trung tâm Cứu hộ và Phát triển Sinh vật phối hợp cùng Viện Dược liệu trong thời hạn 24 tháng.
• Ứng dụng công nghệ GIS số hóa dữ liệu thực vật: Chuyển đổi toàn bộ cơ sở dữ liệu 715 loài thực vật và mạng lưới tọa độ tiêu bản thu thập được sang hệ thống thông tin địa lý (GIS). Hoạt động này phục vụ công tác theo dõi diễn thế thảm thực vật và cảnh báo cháy rừng với tần suất cập nhật dữ liệu 6 tháng một lần do Hạt Kiểm lâm VQG Ba Vì phụ trách.
• Chuyển đổi sinh kế cộng đồng dân tộc thiểu số vùng đệm: Triển khai các dự án khuyến nông, chuyển giao kỹ thuật gây trồng cây thuốc dưới tán rừng trồng (quy mô 3.992 ha) cho đồng bào Dao và Mường tại 16 xã vùng đệm. Mục tiêu hạ tỷ lệ hộ nghèo từ 10,3% xuống dưới 5% trong vòng 3 năm, do UBND 5 huyện (Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai, Lương Sơn, Kỳ Sơn) phối hợp quản lý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Thực vật học, Lâm nghiệp: Tài liệu tham khảo chuẩn mực để tra cứu danh lục phân loại 715 loài, tiếp cận quy trình xử lý tiêu bản thực vật và phương pháp tính toán các chỉ số đa dạng taxon học.
• Ban Quản lý các Vườn Quốc gia và Khu Bảo tồn Thiên nhiên: Cung cấp khung phương pháp luận điều tra tuyến xương cá và mô hình đánh giá tương quan sinh thái phục vụ công tác xây dựng báo cáo quy hoạch phân khu chức năng rừng đặc dụng.
• Các nhà khoa học dược liệu và chuyên gia bảo tồn gen: Nguồn dữ liệu quan trọng về phân bố của các họ giàu hoạt chất dược liệu (Zingiberaceae, Menispermaceae, Araliaceae) nhằm định hướng nghiên cứu chiết xuất hoạt chất và bảo tồn tri thức bản địa.
• Cán bộ quản lý môi trường và hoạch định chính sách cấp địa phương: Căn cứ dữ liệu khoa học về cấu trúc 8.192,5 ha diện tích đất có rừng và đặc thù kinh tế - xã hội của 89.928 cư dân vùng đệm để xây dựng quy hoạch phát triển du lịch sinh thái gắn liền với bảo vệ tài nguyên rừng.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật Vườn Quốc gia Ba Vì khu vực nghiên cứu gồm bao nhiêu loài và phân bố ra sao?

Khu vực nghiên cứu tại sườn đông và sườn tây núi Ba Vì ghi nhận 715 loài thuộc 417 chi và 142 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Mộc lan chiếm tỷ trọng vượt trội với 659 loài (92,16%), tiếp đến là ngành Dương xỉ với 45 loài (6,30%), ngành Thông 6 loài, Thông đất 4 loài và Cỏ tháp bút 1 loài.

Tỷ lệ giữa lớp Mộc lan và lớp Hành có ý nghĩa sinh thái như thế nào?

Tỷ lệ loài giữa lớp Mộc lan và lớp Hành đạt mức 5,10:1 (551 loài so với 108 loài). Tỷ số này vượt xa mức trung bình 3:1 của các hệ thực vật nhiệt đới, chứng minh thảm rừng Ba Vì mang bản chất nhiệt đới gió mùa điển hình, tán rừng có độ che phủ tốt và mức độ xáo trộn sinh thái do con người chưa làm mất đi cấu trúc rừng nguyên sinh.

Những họ thực vật nào nắm giữ vai trò ưu thế về thành phần loài tại đây?

Có 21 họ giàu loài nhất (chứa từ 10 loài trở lên), chiếm 49,23% tổng số loài toàn khu vực. Hai họ đa dạng nhất là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) và họ Cà phê (Rubiaceae) với 31 loài mỗi họ, kế tiếp là họ Long não (Lauraceae) với 29 loài, họ Dâu tằm (Moraceae) với 22 loài và họ Gừng (Zingiberaceae) với 21 loài.

Tại sao chỉ số đa dạng phân loại chung của khu vực nghiên cứu đạt 9,70?

Chỉ số 9,70 phản ánh mức độ tập trung loài trên các đơn vị phân loại (trung bình mỗi họ có 5,04 loài và mỗi chi có 1,71 loài). Mặc dù chỉ số này thấp hơn khi so sánh với một số vườn quốc gia có diện tích hàng chục nghìn hecta như Pù Mát hay Hoàng Liên, nó thể hiện tính đa dạng rất cao trên một phạm vi khảo sát cục bộ hẹp ở hai sườn núi.

Mẫu vật thực vật trong nghiên cứu được xử lý và lưu trữ theo quy chuẩn nào?

Toàn bộ mẫu thực địa sau khi thu thập (từ 3 đến 5 mẫu mỗi loài) được tẩm cồn xử lý ướt, sấy liên tục trong 7 ngày với chu kỳ đổi giấy hút ẩm 2 ngày/lần. Sau đó, mẫu được ngâm tẩm hóa chất bảo quản bằng dung dịch cồn chứa 3% đến 5% HgCl2 chống nấm mốc rồi gắn trên bìa tiêu bản kích thước 28 x 42 cm lưu trữ tại Bảo tàng Sinh vật Đại học Quốc gia Hà Nội.

Kết luận

• Hệ thực vật sườn đông và sườn tây Vườn Quốc gia Ba Vì ghi nhận 715 loài, thuộc 417 chi, 142 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch.
• Ngành Mộc lan giữ vị thế thống phối toàn diện (chiếm 92,16% tổng số loài), tỷ lệ lớp Mộc lan/lớp Hành đạt 5,10:1 khẳng định cấu trúc nhiệt đới ẩm nguyên sinh.
• Cấu trúc phân loại có độ tập trung cao với 21 họ đa dạng nhất chiếm gần một nửa thành phần loài (49,23%) của toàn bộ hệ thực vật khảo sát.
• Phân tầng khí hậu theo độ cao (từ chân núi lên 1.296 m) cùng độ dốc 25° đến 35° đóng vai trò là động lực sinh thái chính chi phối sự phân bố taxon.
• Luận văn cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để phân định ranh giới bảo tồn 4.200,5 ha rừng tự nhiên và định hướng khai thác bền vững nguồn dược liệu vùng đệm.

Đóng góp lớn nhất của công trình là chuẩn hóa danh lục phân loại học và số liệu định lượng về các chỉ số đa dạng sinh học cho hệ thực vật Vườn Quốc gia Ba Vì theo các thang phân loại quốc tế. Các nhà quản lý bảo tồn, nhà khoa học và cơ quan quản lý tài nguyên môi trường nên khai thác nguồn dữ liệu này để hoạch định các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng đặc dụng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới. Theo tài liệu thống kê, Việt Nam được xếp thứ 16 về mức độ đa dạng sinh học (chiếm 6,5% số loài có trên thế giới), dự tính có thể có tới 20.000 loài thực vật. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà đa dạng sinh học của các hệ sinh thái nước ta bị suy thoái theo thời gian qua. Ý thức được điều đó, ngay từ năm 1962 việc điều tra khảo sát lựa chọn địa điểm và xây dựng các khu rừng đặc dụng đã được tiến hành.

Vườn quốc gia Cúc Phương là khu bảo tồn thiên nhiên đầu tiên được thành lập vào năm 1962. Đến năm 1998, đã có danh mục 105 khu bảo tồn thiên nhiên, chiếm diện tích 2.466 ha, trong đó có 10 vườn quốc gia, 61 khu dự trữ thiên nhiên, bảo vệ các hệ sinh thái và các loài và 34 khu di tích văn hoá và lịch sử. Đến năm 2008, hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam gồm 164 khu rừng đặc dụng (bao gồm 30 Vườn quốc gia, 69 khu dự trữ thiên nhiên, 45 khu bảo vệ cảnh quan, 20 khu nghiên cứu thực nghiệm khoa học) và 03 khu bảo tồn biển. Đây là những tài sản thiên nhiên quý báu không chỉ có giá trị trước mắt cho thế hệ hôm nay mà còn là di sản của nhân loại mãi mãi về sau.

7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên ở Việt Nam [39]. Từ đầu thế kỉ 20, Ba Vì đã là địa danh nổi tiếng nhờ sự đa dạng của các hệ sinh thái và có phong cảnh đẹp, khí hậu mát mẻ. Vườn quốc gia này nằm trong dãy núi cao chạy dọc theo hướng đông bắc – tây nam với đỉnh Tản Viên cao 1.296m, đỉnh Ngọc Hoa cao 1.

Rừng cấm Quốc gia Ba Vì được thành lập ngày 16/01/1991, theo quyết định số 17/CT của Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng (nay là Chính phủ). Đến ngày 18/12/1991 được đổi tên thành vườn Quốc gia Ba Vì (VQG Ba Vì) theo quyết định số 407/CT. Tháng 5 năm 2003 vườn được Chính phủ quyết định mở rộng sang tỉnh Hoà Bình. Hiện nay, tổng diện tích của Vườn 10.782ha thuộc địa giới hành chính của hai tỉnh thành là Thủ đô Hà Nội và tỉnh Hòa Bình thuộc 16 xã của 5 huyện: huyện Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai thuộc Thành phố Hà Nội; huyện Lương Sơn, Kỳ Sơn thuộc tỉnh Hòa Bình, VQG Ba Vì cách Sơn Tây 15 km, cách thủ đô Hà Nội 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 60 km về hướng tây, theo đường quốc lộ 21A và 87.

Tọa độ địa lý: 20o55' - 21o07' vĩ độ Bắc, 105o18' - 105o30' kinh độ Đông. VQG Ba Vì là một bộ phận quan trọng của môi trường sinh thái, là nhu cầu, là đối tượng hoạt động trong các lĩnh vực kinh tế – xã hội… của nhân dân, các dân tộc sinh sống trong khu vực, đồng thời cũng là một trong những nguồn lực quan trọng cho quá trình tăng trưởng, phát triển kinh tế của tỉnh Hà Tây cũ, cũng như của thủ đô Hà Nội trước mắt và lâu dài. VQG Ba Vì không chỉ được mệnh danh là lá phổi của thủ đô Hà Nội mà còn là nơi sinh sống của hàng trăm loài động, thực vật hoang dã, có rất nhiều loài quý, hiếm có tên trong sách đỏ của Việt Nam. Những nghiên cứu về khu hệ thực vật ở đây đã được tiến hành từ lâu.

Tuy nhiên, với vị thế và tầm quan trọng của VQG duy nhất thủ đô Hà Nội, việc nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học về mặt thực vật ở VQG Ba Vì còn chưa đầy đủ và có hệ thống. Các kết quả chỉ mới đưa ra ở mức độ lập danh lục, hoặc điều tra số lượng các loài có công dụng nào đó, cho nên để góp phần đánh giá tính đa dạng sinh học của VQG, chúng tôi đã thực hiện đề tài “Góp phần nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật thuộc Vườn Quốc gia Ba Vì để định hướng cho việc bảo tồn và sử dụng có hiệu quả” vừa giúp cho việc hoàn thành nhiệm vụ học tập của bản thân vừa góp phần cung cấp những dữ liệu mới cho Vườn Quốc gia Ba Vì. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới Thế nào là đa dạng sinh học? Tùy theo các trường phái, quan điểm khác nhau mà người ta có các khái niệm khác nhau. Thuật ngữ Đa dạng sinh học (ĐDSH) là một thuật ngữ khá mới mẻ được dùng để chỉ tính phong phú của sự sống trên Trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật, vi sinh vật, là các gen trong các loài và những hệ sinh thái vô cùng phức tạp mà trong đó chúng sống. Có thể coi, thuật ngữ đa dạng sinh học lần đầu tiên được Norse và Mc Manus (1980) định nghĩa, bao hàm hai khái niệm có liên quan với nhau là: đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lượng các loài trong một quần xã sinh vật). Đến nay có trên 25 định nghĩa cho thuật ngữ đa dạng sinh học.

Theo Công ước Đa dạng sinh học, khái niệm đa dạng sinh học (biodiversity, biological diversity) có nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, trong đại dương và các hệ sinh thái thuỷ vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần., thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái. Tóm lại, đa dạng sinh học là khoa học nghiên cứu về tính đa dạng của vật sống trong thiên nhiên, từ các sinh vật phân cắt đến các động vật và thực vật (trên cạn cũng như dưới nước) và cả loài người chúng ta, từ mức độ phân tử đến các cơ thể, các loài và các quần xã mà chúng ta sống. Đa đạng sinh học gồm đa dạng về di truyền, đa dạng về loài và đa dạng về hệ sinh thái [18]. Ở Việt Nam, thuật ngữ ĐDSH mới chỉ được đề cập đến trong những năm cuối của thập kỷ 80 của thế kỷ trước song các công trình nghiên cứu về ĐDSH đã 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] được tiến hành từ lâu.

Đó là những công trình nghiên cứu về giới thực vật và động vật, cùng với các giá trị của chúng. Thực chất, những nghiên cứu của con người về ĐDSH đã được tiến hành từ nhiều thế kỷ trước. Tuy nhiên, những nghiên cứu đó không phải dựa trên quan điểm và học thuật ĐDSH như ngày nay. Ngày nay, đa dạng sinh học và bảo tồn đã trở thành vấn đề thu hút sự quan tâm của toàn nhân loại.

Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh vật trên phạm vi toàn cầu. Năm 1948, Hiệp hội quốc tế Bảo vệ thiên nhiên (IUCN) ra đời đưa ra Chiến lược bảo toàn thế giới, với mục tiêu “đạt được sự phát triển bền vững bằng cách bảo vệ tài nguyên sống”. Quỹ quốc tế về Bảo vệ thiên nhiên (WWF) được thành lập ngày 11/09/1961 tại Thụy Sỹ với các mục tiêu mong muốn giảm bớt sự tàn phá thiên nhiên toàn cầu để xây dựng một tương lai mà con người sống hòa hợp cùng thiên nhiên, bảo tồn sự đa dạng sinh học của thế giới, đảm bảo duy trì sử dụng các tài nguyên thiên nhiên có thể tái sinh, xúc tiến việc giảm bớt ô nhiễm môi trường và tiêu thụ lãng phí. Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) được thành lập ngày 15/12/1972 theo Nghị quyết 2997 (XXVII) của Đại hội đồng Liên hợp quốc, đây là tổ chức duy nhất của hệ thống Liên hợp quốc được thành lập nhằm mục đích đưa ra những đường lối có tính chỉ đạo và các chương trình hành động toàn cầu nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống mà không gây tổn hại cho thế hệ tương lai.

Ngoài ra, còn có Viện Tài nguyên di truyền quốc tế (IPGRI) gắn liền với chương trình bảo tồn tài nguyên di truyền thực vật… Một điểm mốc quan trọng nữa đánh dấu sự chung tay của toàn thế giới trong việc bảo tồn đa dạng sinh học đó là Công ước Đa dạng sinh học (Convention on Biological Diversity viết tắt là CBD) được thông qua vào tháng 05/1992 tại Nairobi và được đưa ra để các nước ký kết trong Hội nghị về Môi trường và Phát triển của Liên hợp quốc tại Rio de Janeiro vào ngày 05/06/1992. Công ước bắt đầu có hiệu lực từ ngày 29/12/1992. Mục tiêu chính của công ước là nhằm bảo tồn đa dạng sinh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] học, sử dụng bền vững các thành phần của đa dạng sinh học, chia sẻ công bằng và hợp lý những lợi ích thu được từ việc sử dụng tài nguyên sinh học. Hiểu rõ được tầm quan trọng của Công ước đối với sự tồn tại và phát triển của từng quốc gia cũng như của Trái đất, ngày càng có nhiều quốc gia tham gia vào Công ước Đa dạng sinh học.

Tính đến ngày 20/08/2002 Công ước có 182 thành viên tham gia, đến tháng 05/2009 đã có 191 quốc gia là thành viên của công ước này và đến tháng 11/2010 đã có 193 nước tham gia. Bên cạnh đó, ngày 25/05 hằng năm được Liên hiệp quốc chọn làm ngày Đa dạng sinh học Thế giới. Và ngày 05/6 hàng năm là Ngày môi trường thế giới (ngày 05/6/1972 là ngày khai mạc Hội nghị Stockhom về môi trường). Từ năm 1959, Liên hợp quốc đã bắt đầu công bố lấy năm quốc tế theo những chủ đề khác nhau nhằm kêu gọi sự chú ý của cộng đồng thế giới vào những vấn đề quan trọng, cấp bách.

Chủ đề của những năm gần đây đã và đang xoay quanh các vấn đề về đa dạng sinh học và tài nguyên di truyền sinh vật như: 2002 - năm di sản về núi đồi đồng thời cũng là năm di sản văn hóa quốc tế, 2003 - năm quốc tế về nước sạch, 2004 - năm lúa gạo quốc tế, 2006 - năm sa mạc quốc tế., đặc biệt năm 2010 được chọn là năm Quốc tế về Đa dạng sinh học với chủ đề là “Đa dạng sinh học là sự sống của chúng ta”. Điều này cho thấy cộng đồng thế giới đang ngày càng quan tâm, đầu tư nhiều hơn cho đa dạng sinh học. Hiện nay, có khoảng 300 công ước quốc tế về bảo vệ môi trường.