Nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật tại vườn quốc gia Ba Vì

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus góp phần nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật thuộc vườn quốc gia ba vì, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Hà Thị Thúy
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Nghĩa Thìn
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Góp phần nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật thuộc Vườn Quốc gia Ba Vì để định hướng cho việc bảo tồn và sử dụng có hiệu quả
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu đa dạng thực vật trên thế giới
• 1.3. Nghiên cứu đa dạng thực vật ở Việt Nam
• 1.4. Những nghiên cứu đa dạng thực vật ở Vườn Quốc gia Ba Vì
• 1.5. Nghiên cứu về các yếu tố địa lý
• 1.6. Nghiên cứu về phổ dạng sống của hệ thực vật
• 2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ – XÃ HỘI
• 2.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa chất và thổ nhưỡng. Cơ cấu đất đai của VQG Ba Vì
• 2.1.3. Trữ lượng các loại rừng
• 2.2. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Lao động và tập quán
• 2.2.2. Tình hình giao thông và cơ sở hạ tầng
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Thu mẫu thập số liệu ở thực địa
• 3.3.2. Xử lý và trình bày mẫu
• 3.3.3. Xác định và kiểm tra tên khoa học
• 3.3.4. Xây dựng bảng danh lục thực vật
• 3.3.5. Đánh giá đa dạng sinh học
• 3.3.5.1. Đánh giá đa dạng của các taxon bậc ngành, họ, chi
• 3.3.5.2. Đánh giá tính đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật
• 3.3.5.3. Đánh giá tính đa dạng về dạng sống
• 3.3.5.4. Đánh giá về giá trị tài nguyên và mức độ đe dọa
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Xác định và xây dựng danh lục loài
• 4.2. Đa dạng phân loại hệ thực vật VQG Ba Vì
• 4.2.1. Đa dạng ở mức độ ngành
• 4.2.2. Các chỉ số đa dạng
• 4.2.3. Tỷ lệ hai lớp trong ngành Mộc lan
• 4.2.4. Đánh giá đa dạng các taxon dưới ngành
• 4.2.5. Đa dạng ở mức độ họ
• 4.2.6. Đa dạng ở mức độ chi
• 4.3. Đa dạng các yếu tố địa lý
• 4.3.1. Yếu tố địa lý của các họ thực vật
• 4.3.2. Yếu tố địa lý của các chi trong hệ thực vật
• 4.3.3. Yếu tố địa lý của các loài trong hệ thực vật
• 4.4. Đa dạng về dạng sống
• 4.4.1. Đa dạng về dạng sống của hệ thực vật VQG Ba Vì khu vực nghiên cứu
• 4.4.2. So sánh dạng sống hệ thực vật Ba Vì với một số hệ thực vật khác
• 4.5. Tài nguyên thực vật
• 4.5.1. Đa dạng về giá trị sử dụng của hệ thực vật
• 4.5.2. Đa dạng các loài quý hiếm
• 4.5.3. Các loài nằm trong danh sách của CITES
• 4.5.4. Các loài nằm trong danh sách của Nghị định 32-2006/CP
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng sinh học hệ thực vật vườn quốc gia Ba Vì

Vườn quốc gia Ba Vì là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của hàng trăm loài thực vật quý hiếm. Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp bảo tồn các loài thực vật mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững môi trường sinh thái. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng, vườn quốc gia Ba Vì có khoảng 1.500 loài thực vật khác nhau, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và y học cao.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái của vườn quốc gia Ba Vì

Vườn quốc gia Ba Vì nằm ở phía Tây Bắc Hà Nội, với độ cao trung bình từ 400 đến 1.296 mét. Địa hình đa dạng với các đỉnh núi, thung lũng và rừng nguyên sinh tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại thực vật. Hệ sinh thái rừng ở đây chủ yếu là rừng nhiệt đới gió mùa, với sự phong phú về loài và đa dạng về hình thái.

1.2. Vai trò của đa dạng sinh học trong bảo tồn môi trường

Đa dạng sinh học đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Các loài thực vật không chỉ cung cấp oxy mà còn là nguồn thức ăn cho động vật và con người. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Vì giúp bảo vệ các hệ sinh thái và duy trì nguồn tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ tương lai.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Vì

Mặc dù vườn quốc gia Ba Vì có nhiều tiềm năng về đa dạng sinh học, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển đô thị hóa, khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật. Việc nhận thức và hành động kịp thời là rất cần thiết để bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

2.1. Tác động của con người đến hệ sinh thái

Hoạt động khai thác rừng, xây dựng cơ sở hạ tầng và du lịch không bền vững đã làm suy giảm diện tích rừng và đa dạng sinh học. Nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ thực vật

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện khí hậu, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của các loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh sản của nhiều loài thực vật.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Vì

Để đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật tại vườn quốc gia Ba Vì, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc thu thập mẫu thực vật, phân tích mẫu và xây dựng danh lục loài là những bước quan trọng trong quá trình nghiên cứu.

3.1. Thu thập và phân tích mẫu thực vật

Quá trình thu thập mẫu được thực hiện tại nhiều khu vực khác nhau trong vườn quốc gia. Các mẫu thực vật sau đó được phân tích để xác định tên khoa học và phân loại theo các tiêu chí sinh thái.

3.2. Xây dựng danh lục loài và đánh giá đa dạng

Danh lục loài được xây dựng dựa trên các mẫu đã thu thập, giúp xác định số lượng và sự phân bố của các loài thực vật. Đánh giá đa dạng sinh học được thực hiện thông qua các chỉ số như chỉ số Shannon và Simpson.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại vườn quốc gia Ba Vì

Kết quả nghiên cứu cho thấy vườn quốc gia Ba Vì có sự phong phú về loài thực vật, với nhiều loài quý hiếm có giá trị bảo tồn cao. Những thông tin này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn có thể ứng dụng trong phát triển du lịch sinh thái và giáo dục môi trường.

4.1. Đánh giá tính đa dạng và giá trị tài nguyên thực vật

Nghiên cứu đã xác định được hơn 1.500 loài thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm nằm trong danh sách đỏ của Việt Nam. Điều này khẳng định giá trị tài nguyên thực vật của vườn quốc gia Ba Vì.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào bảo tồn và phát triển

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững. Việc phát triển du lịch sinh thái dựa trên đa dạng sinh học cũng là một hướng đi tiềm năng cho vườn quốc gia Ba Vì.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu đa dạng sinh học

Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Ba Vì đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển bền vững. Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của hệ thực vật mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của các nhà khoa học mà còn là của toàn xã hội. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của hệ thực vật là rất cần thiết.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và các hoạt động của con người đến hệ thực vật. Đồng thời, cần xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả hơn để bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới. Theo tài liệu thống kê, Việt Nam được xếp thứ 16 về mức độ đa dạng sinh học (chiếm 6,5% số loài có trên thế giới), dự tính có thể có tới 20.000 loài thực vật. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà đa dạng sinh học của các hệ sinh thái nước ta bị suy thoái theo thời gian qua. Ý thức được điều đó, ngay từ năm 1962 việc điều tra khảo sát lựa chọn địa điểm và xây dựng các khu rừng đặc dụng đã được tiến hành.

Vườn quốc gia Cúc Phương là khu bảo tồn thiên nhiên đầu tiên được thành lập vào năm 1962. Đến năm 1998, đã có danh mục 105 khu bảo tồn thiên nhiên, chiếm diện tích 2.466 ha, trong đó có 10 vườn quốc gia, 61 khu dự trữ thiên nhiên, bảo vệ các hệ sinh thái và các loài và 34 khu di tích văn hoá và lịch sử. Đến năm 2008, hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam gồm 164 khu rừng đặc dụng (bao gồm 30 Vườn quốc gia, 69 khu dự trữ thiên nhiên, 45 khu bảo vệ cảnh quan, 20 khu nghiên cứu thực nghiệm khoa học) và 03 khu bảo tồn biển. Đây là những tài sản thiên nhiên quý báu không chỉ có giá trị trước mắt cho thế hệ hôm nay mà còn là di sản của nhân loại mãi mãi về sau.

7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên ở Việt Nam [39]. Từ đầu thế kỉ 20, Ba Vì đã là địa danh nổi tiếng nhờ sự đa dạng của các hệ sinh thái và có phong cảnh đẹp, khí hậu mát mẻ. Vườn quốc gia này nằm trong dãy núi cao chạy dọc theo hướng đông bắc – tây nam với đỉnh Tản Viên cao 1.296m, đỉnh Ngọc Hoa cao 1.

Rừng cấm Quốc gia Ba Vì được thành lập ngày 16/01/1991, theo quyết định số 17/CT của Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng (nay là Chính phủ). Đến ngày 18/12/1991 được đổi tên thành vườn Quốc gia Ba Vì (VQG Ba Vì) theo quyết định số 407/CT. Tháng 5 năm 2003 vườn được Chính phủ quyết định mở rộng sang tỉnh Hoà Bình. Hiện nay, tổng diện tích của Vườn 10.782ha thuộc địa giới hành chính của hai tỉnh thành là Thủ đô Hà Nội và tỉnh Hòa Bình thuộc 16 xã của 5 huyện: huyện Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai thuộc Thành phố Hà Nội; huyện Lương Sơn, Kỳ Sơn thuộc tỉnh Hòa Bình, VQG Ba Vì cách Sơn Tây 15 km, cách thủ đô Hà Nội 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 60 km về hướng tây, theo đường quốc lộ 21A và 87.

Tọa độ địa lý: 20o55' - 21o07' vĩ độ Bắc, 105o18' - 105o30' kinh độ Đông. VQG Ba Vì là một bộ phận quan trọng của môi trường sinh thái, là nhu cầu, là đối tượng hoạt động trong các lĩnh vực kinh tế – xã hội… của nhân dân, các dân tộc sinh sống trong khu vực, đồng thời cũng là một trong những nguồn lực quan trọng cho quá trình tăng trưởng, phát triển kinh tế của tỉnh Hà Tây cũ, cũng như của thủ đô Hà Nội trước mắt và lâu dài. VQG Ba Vì không chỉ được mệnh danh là lá phổi của thủ đô Hà Nội mà còn là nơi sinh sống của hàng trăm loài động, thực vật hoang dã, có rất nhiều loài quý, hiếm có tên trong sách đỏ của Việt Nam. Những nghiên cứu về khu hệ thực vật ở đây đã được tiến hành từ lâu.

Tuy nhiên, với vị thế và tầm quan trọng của VQG duy nhất thủ đô Hà Nội, việc nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học về mặt thực vật ở VQG Ba Vì còn chưa đầy đủ và có hệ thống. Các kết quả chỉ mới đưa ra ở mức độ lập danh lục, hoặc điều tra số lượng các loài có công dụng nào đó, cho nên để góp phần đánh giá tính đa dạng sinh học của VQG, chúng tôi đã thực hiện đề tài “Góp phần nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học của hệ thực vật thuộc Vườn Quốc gia Ba Vì để định hướng cho việc bảo tồn và sử dụng có hiệu quả” vừa giúp cho việc hoàn thành nhiệm vụ học tập của bản thân vừa góp phần cung cấp những dữ liệu mới cho Vườn Quốc gia Ba Vì. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Nghiên cứu về đa dạng sinh học trên thế giới Thế nào là đa dạng sinh học? Tùy theo các trường phái, quan điểm khác nhau mà người ta có các khái niệm khác nhau. Thuật ngữ Đa dạng sinh học (ĐDSH) là một thuật ngữ khá mới mẻ được dùng để chỉ tính phong phú của sự sống trên Trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật, vi sinh vật, là các gen trong các loài và những hệ sinh thái vô cùng phức tạp mà trong đó chúng sống. Có thể coi, thuật ngữ đa dạng sinh học lần đầu tiên được Norse và Mc Manus (1980) định nghĩa, bao hàm hai khái niệm có liên quan với nhau là: đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lượng các loài trong một quần xã sinh vật). Đến nay có trên 25 định nghĩa cho thuật ngữ đa dạng sinh học.

Theo Công ước Đa dạng sinh học, khái niệm đa dạng sinh học (biodiversity, biological diversity) có nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, trong đại dương và các hệ sinh thái thuỷ vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần., thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh thái. Tóm lại, đa dạng sinh học là khoa học nghiên cứu về tính đa dạng của vật sống trong thiên nhiên, từ các sinh vật phân cắt đến các động vật và thực vật (trên cạn cũng như dưới nước) và cả loài người chúng ta, từ mức độ phân tử đến các cơ thể, các loài và các quần xã mà chúng ta sống. Đa đạng sinh học gồm đa dạng về di truyền, đa dạng về loài và đa dạng về hệ sinh thái [18]. Ở Việt Nam, thuật ngữ ĐDSH mới chỉ được đề cập đến trong những năm cuối của thập kỷ 80 của thế kỷ trước song các công trình nghiên cứu về ĐDSH đã 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] được tiến hành từ lâu.

Đó là những công trình nghiên cứu về giới thực vật và động vật, cùng với các giá trị của chúng. Thực chất, những nghiên cứu của con người về ĐDSH đã được tiến hành từ nhiều thế kỷ trước. Tuy nhiên, những nghiên cứu đó không phải dựa trên quan điểm và học thuật ĐDSH như ngày nay. Ngày nay, đa dạng sinh học và bảo tồn đã trở thành vấn đề thu hút sự quan tâm của toàn nhân loại.

Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh vật trên phạm vi toàn cầu. Năm 1948, Hiệp hội quốc tế Bảo vệ thiên nhiên (IUCN) ra đời đưa ra Chiến lược bảo toàn thế giới, với mục tiêu “đạt được sự phát triển bền vững bằng cách bảo vệ tài nguyên sống”. Quỹ quốc tế về Bảo vệ thiên nhiên (WWF) được thành lập ngày 11/09/1961 tại Thụy Sỹ với các mục tiêu mong muốn giảm bớt sự tàn phá thiên nhiên toàn cầu để xây dựng một tương lai mà con người sống hòa hợp cùng thiên nhiên, bảo tồn sự đa dạng sinh học của thế giới, đảm bảo duy trì sử dụng các tài nguyên thiên nhiên có thể tái sinh, xúc tiến việc giảm bớt ô nhiễm môi trường và tiêu thụ lãng phí. Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) được thành lập ngày 15/12/1972 theo Nghị quyết 2997 (XXVII) của Đại hội đồng Liên hợp quốc, đây là tổ chức duy nhất của hệ thống Liên hợp quốc được thành lập nhằm mục đích đưa ra những đường lối có tính chỉ đạo và các chương trình hành động toàn cầu nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống mà không gây tổn hại cho thế hệ tương lai.

Ngoài ra, còn có Viện Tài nguyên di truyền quốc tế (IPGRI) gắn liền với chương trình bảo tồn tài nguyên di truyền thực vật… Một điểm mốc quan trọng nữa đánh dấu sự chung tay của toàn thế giới trong việc bảo tồn đa dạng sinh học đó là Công ước Đa dạng sinh học (Convention on Biological Diversity viết tắt là CBD) được thông qua vào tháng 05/1992 tại Nairobi và được đưa ra để các nước ký kết trong Hội nghị về Môi trường và Phát triển của Liên hợp quốc tại Rio de Janeiro vào ngày 05/06/1992. Công ước bắt đầu có hiệu lực từ ngày 29/12/1992. Mục tiêu chính của công ước là nhằm bảo tồn đa dạng sinh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] học, sử dụng bền vững các thành phần của đa dạng sinh học, chia sẻ công bằng và hợp lý những lợi ích thu được từ việc sử dụng tài nguyên sinh học. Hiểu rõ được tầm quan trọng của Công ước đối với sự tồn tại và phát triển của từng quốc gia cũng như của Trái đất, ngày càng có nhiều quốc gia tham gia vào Công ước Đa dạng sinh học.

Tính đến ngày 20/08/2002 Công ước có 182 thành viên tham gia, đến tháng 05/2009 đã có 191 quốc gia là thành viên của công ước này và đến tháng 11/2010 đã có 193 nước tham gia. Bên cạnh đó, ngày 25/05 hằng năm được Liên hiệp quốc chọn làm ngày Đa dạng sinh học Thế giới. Và ngày 05/6 hàng năm là Ngày môi trường thế giới (ngày 05/6/1972 là ngày khai mạc Hội nghị Stockhom về môi trường). Từ năm 1959, Liên hợp quốc đã bắt đầu công bố lấy năm quốc tế theo những chủ đề khác nhau nhằm kêu gọi sự chú ý của cộng đồng thế giới vào những vấn đề quan trọng, cấp bách.

Chủ đề của những năm gần đây đã và đang xoay quanh các vấn đề về đa dạng sinh học và tài nguyên di truyền sinh vật như: 2002 - năm di sản về núi đồi đồng thời cũng là năm di sản văn hóa quốc tế, 2003 - năm quốc tế về nước sạch, 2004 - năm lúa gạo quốc tế, 2006 - năm sa mạc quốc tế., đặc biệt năm 2010 được chọn là năm Quốc tế về Đa dạng sinh học với chủ đề là “Đa dạng sinh học là sự sống của chúng ta”. Điều này cho thấy cộng đồng thế giới đang ngày càng quan tâm, đầu tư nhiều hơn cho đa dạng sinh học. Hiện nay, có khoảng 300 công ước quốc tế về bảo vệ môi trường.