Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tính đa dạng của hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu bảo tồn thiên nhiên hữu liên tỉnh lạng sơn

Nghiên cứu tính đa dạng hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, Lạng Sơn, góp phần bảo tồn và phát triển sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Ngọc Hải
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Thạc sĩ
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng của hệ thực vật bậc cao có mạch tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2.1. Nghiên cứu hệ thực vật
• 1.2.2. Công tác bảo tồn thực vật rừng ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý, hành chính
• 3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân tộc, dân số, lao động và phân bố dân cư
• 3.2.2. Các hoạt động kinh tế chủ yếu và đời sống nhân dân
• 3.3. Tài nguyên sinh vật
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng hệ thực vật
• 4.1.1. Danh lục thực vật bậc cao có mạch của KBTTN Hữu Liên
• 4.1.2. Đa dạng hệ thực vật ở bậc ngành
• 4.1.3. Đa dạng ở bậc dưới ngành
• 4.1.4. Đa dạng về dạng sống
• 4.1.5. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 4.1.6. Đa dạng về giá trị bảo tồn
• 4.1.7. Tình trạng bảo tồn của loài Hoàng đàn tại KBTTN Hữu Liên
• 4.2. Giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật tại KBTTN Hữu Liên
• 4.3. Thực trạng rừng và đất lâm nghiệp
• 4.4. Nguyên nhân gây suy giảm đa dạng thực vật
• 4.5. Đề xuất giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật tại KBTTN Hữu Liên
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật bậc cao tại Hữu Liên

Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn, là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ thực vật mà còn đóng góp vào công tác bảo tồn. Hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu vực này rất phong phú, với nhiều loài đặc hữu và quý hiếm. Việc nghiên cứu này sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên

Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên có hệ sinh thái rừng tự nhiên đa dạng, bao gồm rừng núi đất và rừng núi đá. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật bậc cao. Hệ sinh thái này không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn có ý nghĩa lớn trong việc bảo vệ môi trường.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu đa dạng thực vật

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại Hữu Liên giúp xác định các loài thực vật quý hiếm, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Điều này không chỉ bảo vệ nguồn gen thực vật mà còn góp phần vào việc phát triển kinh tế địa phương thông qua du lịch sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn thực vật tại Hữu Liên

Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong công tác bảo tồn thực vật bậc cao. Các hành vi xâm lấn đất, khai thác lâm sản trái phép và nhận thức hạn chế của người dân địa phương là những vấn đề chính. Những thách thức này đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật quý hiếm.

2.1. Tình trạng xâm lấn và khai thác trái phép

Nhiều khu vực trong Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên bị xâm lấn để canh tác nông nghiệp. Việc khai thác lâm sản trái phép, đặc biệt là các loài như Hoàng đàn, đang diễn ra phổ biến, gây áp lực lớn lên hệ sinh thái.

2.2. Nhận thức của cộng đồng về bảo tồn

Nhận thức của người dân địa phương về tầm quan trọng của bảo tồn thực vật còn hạn chế. Điều này dẫn đến việc họ không thấy được giá trị của việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, từ đó tiếp tục các hành vi gây hại cho môi trường.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật tại Hữu Liên

Để nghiên cứu đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, các phương pháp điều tra hiện đại đã được áp dụng. Việc thu thập mẫu vật và phân tích dữ liệu là rất quan trọng để đánh giá chính xác tình trạng đa dạng thực vật tại đây.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu vật

Mẫu vật được thu thập từ nhiều khu vực khác nhau trong Khu bảo tồn, đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ hệ thực vật. Các mẫu vật này sẽ được bảo quản và phân tích để xác định các loài thực vật có mặt.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phần mềm chuyên dụng để đánh giá mức độ đa dạng và tình trạng bảo tồn của các loài thực vật. Điều này giúp đưa ra các khuyến nghị cho công tác bảo tồn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Hữu Liên

Kết quả nghiên cứu về đa dạng thực vật bậc cao tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên đã chỉ ra sự phong phú của hệ thực vật tại đây. Nhiều loài thực vật quý hiếm đã được ghi nhận, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn cụ thể.

4.1. Danh lục thực vật bậc cao có mạch

Danh lục thực vật bậc cao có mạch tại Hữu Liên đã được xây dựng, bao gồm nhiều loài quý hiếm. Việc này không chỉ giúp bảo tồn mà còn tạo cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp bảo tồn đã được đề xuất, bao gồm việc tăng cường quản lý khu bảo tồn và nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn thực vật.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu đa dạng thực vật tại Hữu Liên

Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn cao. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của hợp tác trong bảo tồn

Hợp tác giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương là rất cần thiết để bảo tồn đa dạng thực vật. Sự tham gia của cộng đồng sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến hệ thực vật tại Hữu Liên. Điều này sẽ giúp đưa ra các biện pháp ứng phó kịp thời và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên thuộc tỉnh Lạng Sơn sở hữu tổng diện tích tự nhiên 8.293,4 ha, chỉ chiếm khoảng 0,34% tổng diện tích hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam (khoảng 2,4 triệu ha). Mặc dù có quy mô diện tích khiêm tốn, khu vực này lại lưu giữ một giá trị sinh thái đặc biệt khi ghi nhận tới 842 loài thực vật bậc cao có mạch, chiếm tới 9,61% tổng số loài của toàn bộ hệ thực vật Việt Nam. Địa hình núi đá vôi Karst chiếm trên 90% diện tích tạo ra các sinh cảnh độc đáo nhưng vô cùng nhạy cảm trước các tác động ngoại cảnh. Hiện nay, sức ép mưu sinh từ cộng đồng 4.092 nhân khẩu sinh sống tại 12 thôn bản vùng đệm cùng tình trạng khai thác gỗ quý trái phép (đặc biệt là loài Hoàng đàn Cupressus tonkinensis, Nghiến, Trai lý) đang đe dọa nghiêm trọng đến tính toàn vẹn của thảm thực vật.

Mục tiêu cụ thể của công trình nghiên cứu là tiến hành điều tra, lập danh lục phân loại học cập nhật cho hệ thực vật bậc cao có mạch, phân tích cấu trúc taxon, phổ dạng sống, giá trị kinh tế và tình trạng bảo tồn nguồn gen nguy cấp; từ đó xác định nguyên nhân suy giảm và thiết lập cơ sở khoa học để đề xuất các biện pháp quản lý bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 8.293,4 ha rừng đặc dụng Hữu Liên trong mốc thời gian thực địa liên tục từ ngày 01 tháng 04 năm 2017 đến ngày 01 tháng 10 năm 2017. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn khi bổ sung thêm 67 loài mới cho danh lục thực vật địa phương, cung cấp tọa độ phân bố chính xác của các quần thể thực vật nguy cấp nhằm phục vụ công tác quy hoạch lâm nghiệp giai đoạn 2020-2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết phân loại thực vật học và phương pháp đánh giá tính đa dạng sinh học theo tiêu chuẩn của Nguyễn Nghĩa Thìn (năm 1997, 2008). Hệ thống phân tích phổ dạng sống được áp dụng theo mô hình phân loại sinh thái học của Raunkiaer (năm 1934) đã được Thái Văn Trừng (năm 1999) hiệu chỉnh để phù hợp với thảm thực vật rừng nhiệt đới gió mùa tại Việt Nam. Về mặt kinh tế tài nguyên, thang phân loại nhóm công dụng thực vật thân gỗ và lâm sản ngoài gỗ được kế thừa từ nguyên lý của Trần Hợp (năm 2002) kết hợp với tài liệu chuyên khảo của Triệu Văn Hùng (năm 2007). Nhằm phân tích các tác động sinh kế đến tài nguyên, đề tài vận dụng công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) kết hợp phương pháp phân tích nguyên nhân gốc rễ 5-Whys của Rudolf Batllner (năm 2000).

Các khái niệm học thuật then chốt được làm sáng tỏ trong luận văn bao gồm:

• Thực vật bậc cao có mạch: Nhóm thực vật tiến hóa sở hữu hệ thống mô dẫn hóa gỗ để truyền dẫn nước, khoáng chất và sản phẩm quang hợp trong cơ thể.
• Chỉ số đa dạng taxon: Tỷ lệ số lượng loài trung bình trên một chi (chỉ số chi) và số lượng loài trung bình trên một họ (chỉ số họ), phản ánh mức độ phân hóa tiến hóa của khu hệ.
• Phổ dạng sống sinh thái: Tỷ lệ phần trăm phân bố các nhóm dạng sống theo vị trí chồi dinh dưỡng, biểu thị khả năng thích nghi của thực vật với điều kiện khắc nghiệt của môi trường đá vôi.
• Tầng cây tái sinh: Lớp cây con có nguồn gốc từ hạt hoặc chồi dưới tán rừng, chỉ thị khả năng tự phục hồi và duy trì tính ổn định của quần thể rừng tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp chặt chẽ giữa tài liệu kế thừa (luận chứng kinh tế kỹ thuật năm 1992, quy hoạch bảo tồn giai đoạn 2014-2020) và dữ liệu điều tra thực địa sơ cấp. Cỡ mẫu thực địa được bố trí khoa học qua phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo sinh cảnh và đai độ cao. Tác giả đã thiết lập 4 tuyến khảo sát thực địa với tổng chiều dài 25 km (tuyến số 1 dài 5.200 m, cùng các tuyến số 2, số 3 và số 4) cắt ngang qua các trạng thái rừng núi đá vôi và rừng núi đất đặc trưng. Trên các tuyến điều tra, 8 ô tiêu chuẩn định lượng diện tích 500 m2 (kích thước 20m x 25m) được lập để thu thập thông tin tầng cây gỗ, cây bụi và dây leo; đồng thời bố trí 40 ô dạng bản diện tích 25 m2 (5 ô trên mỗi ô tiêu chuẩn) tại 4 góc và vị trí trung tâm để điều tra mật độ, nguồn gốc và chiều cao của cây tái sinh.

Để thu thập dữ liệu xã hội học, nghiên cứu phỏng vấn bán cấu trúc 45 hộ gia đình tại 9 thôn bản (5 hộ trên mỗi thôn, đại diện đầy đủ các nhóm giới tính, độ tuổi và mức sống), phỏng vấn chuyên sâu 10 thợ rừng giàu kinh nghiệm cùng 10 cán bộ quản lý thuộc Ban quản lý khu bảo tồn và chính quyền địa phương. Lý do lựa chọn sự kết hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính đại diện thống kê về mặt phân loại sinh thái học, đồng thời bóc tách tường tận các xung đột lợi ích giữa nhu cầu sinh kế của người dân và mục tiêu bảo tồn nguồn gen trong suốt timeline từ tháng 04 năm 2017 đến tháng 10 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và lập danh lục hoàn chỉnh cho 842 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 558 chi, 162 họ của 5 ngành thực vật khác nhau tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên. So sánh với công trình công bố gần nhất của Trần Ngọc Hải và cộng sự vào năm 2009 (776 loài, 532 chi, 161 họ), luận văn đã bổ sung mới 67 loài (tăng 8,63%), 61 chi và 40 họ cho khu hệ thực vật nơi đây.

Về mặt cấu trúc phân loại học, ngành Mộc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 804 loài (đạt 95,48% tổng số loài), 532 chi (95,34%) và 142 họ (87,65%). Các ngành còn lại chiếm tỷ trọng nhỏ: ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 27 loài (3,21%), ngành Thông (Pinophyta) có 7 loài (0,83%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 3 loài (0,36%) và ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 1 loài (0,12%). Tỷ số loài giữa lớp Mộc lan (Magnoliopsida với 651 loài) so với lớp Hành (Liliopsida với 153 loài) đạt 4,25 lần, minh chứng cho tính chất nhiệt đới gió mùa điển hình.

Phổ dạng sống của hệ thực vật Hữu Liên được xác lập theo công thức: SB = 74,94% Ph + 4,04% Ch + 5,11% Hm + 7,36% Cr + 8,55% Th. Trong nhóm cây chồi trên (Ph) chiếm 631 loài (74,94%), nhóm cây chồi trên nhỏ và cây chồi trên lùn chiếm tỷ lệ cao nhất (cùng đạt 16,27%), tiếp đến là cây dây leo gỗ (13,66%) và cây gỗ vừa (13,42%).

Về giá trị sử dụng, 842 loài thực vật cung cấp 1.194 lượt công dụng thực tiễn. Trong đó, nhóm cây làm dược liệu chiếm ưu thế lớn nhất với 539 loài (chiếm 45,14%), nhóm cây làm thực phẩm có 206 loài (17,25%), nhóm cây lấy gỗ có 160 loài (13,40%), nhóm cây làm cảnh và bóng mát có 118 loài (9,88%). Toàn hệ có 537 loài mang một giá trị sử dụng (63,78%), 260 loài mang hai giá trị sử dụng (30,88%) và 45 loài mang đa công dụng (5,34%).

Thảo luận kết quả

Sự phong phú vượt bậc của hệ thực vật bắt nguồn từ cấu trúc địa hình núi đá vôi Karst hiểm trở với độ dốc trung bình 35 đến 50 độ, tạo ra nhiều vi khí hậu và hang hốc ẩm ướt giúp lưu giữ nguồn gen cổ. Tỷ trọng số loài thực vật tại Hữu Liên chiếm tới 9,61% tổng số loài thực vật của cả nước (842 trên 10.578 loài), dù diện tích rừng chỉ chiếm 0,34% hệ thống rừng đặc dụng quốc gia. Mức độ giàu có này vượt trội hơn hẳn so với giai đoạn điều tra năm 1992 (chỉ ghi nhận 300 loài) và năm 2002 (ghi nhận 554 loài).

Trong các báo cáo phân tích, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua Biểu đồ cơ cấu ngành thực vật (Pie chart) nhằm làm nổi bật ưu thế 95,48% của ngành Mộc lan, kết hợp với Biểu đồ cột ngang (Bar chart) thể hiện 10 họ thực vật đa dạng nhất (dẫn đầu là họ Thầu dầu Euphorbiaceae với 51 loài và họ Hòa thảo Poaceae với 45 loài, chiếm 34,92% tổng số loài toàn hệ). Bên cạnh đó, Bảng tổng hợp phổ dạng sống Raunkiaer giúp theo dõi phản ứng thích nghi của tầng thảm mục trước điều kiện thiếu nước định kỳ trên vách đá. Đáng chú ý, các loài cây gỗ quý như Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis), Nghiến, Trai lý đang suy giảm số lượng cá thể nghiêm trọng ngoài tự nhiên do áp lực khai thác tinh dầu và gỗ thương phẩm, đặt ra yêu cầu cấp bách phải bảo vệ nghiêm ngặt quần thể mẹ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập hệ thống tuần tra thông minh và khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 4.334,5 ha phân khu nguyên sinh, tập trung vào các đỉnh núi đá vôi có phân bố tự nhiên của loài Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis). Mục tiêu: giảm 100% tình trạng khai thác gỗ quý và lấn chiếm đất rừng trái phép; mốc thời gian thực hiện: giai đoạn 2018-2020; chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên chủ trì, phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Hữu Lũng.
2. Xây dựng vườn ươm chuyên đề và trung tâm cứu hộ nguồn gen thực vật để phục hồi sinh thái 3.855,0 ha rừng nghèo kiệt bằng các giống cây bản địa. Mục tiêu: sản xuất từ 15.000 đến 20.000 cây giống Hoàng đàn, Nghiến, Trai lý và Rau sắng mỗi năm, đảm bảo tỷ lệ cây sống sau khi trồng rừng đạt trên 85%; mốc thời gian: giai đoạn 2018-2022; chủ thể thực hiện: Phòng Kỹ thuật thuộc Ban Quản lý phối hợp cùng Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam.
3. Triển khai các mô hình phát triển sinh kế dưới tán rừng dựa trên chuỗi giá trị cây dược liệu và cây thực phẩm (Bò khai, Rau sắng, Gừng gió) cho 800 hộ gia đình thuộc 12 thôn bản. Mục tiêu: nâng tỷ trọng thu nhập từ kinh tế lâm nghiệp lên 25% đến 30%, hạ tỷ lệ hộ nghèo trong vùng xuống dưới 8%; mốc thời gian: giai đoạn 2018-2025; chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Hữu Lũng phối hợp với Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lạng Sơn.
4. Đẩy mạnh số hóa cơ sở dữ liệu thực vật và tích hợp công nghệ GIS, định vị GPS vào công tác quản trị lâm nghiệp. Mục tiêu: hoàn thành số hóa 100% bản đồ phân bố của 842 loài thực vật có mạch và thiết lập hệ thống cảnh báo sớm suy thoái sinh cảnh theo thời gian thực; mốc thời gian: giai đoạn 2019-2021; chủ thể thực hiện: Tổ Công nghệ thông tin Ban Quản lý Khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên vùng núi đá vôi: Cán bộ quản lý có thể khai thác danh lục 842 loài và quy trình điều tra 4 tuyến, 8 ô tiêu chuẩn để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững và thiết lập kế hoạch bảo tồn đa dạng sinh học cấp tỉnh giai đoạn 2020-2030.
2. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Thực vật học: Cung cấp cơ sở dữ liệu tin cậy về 10 họ đa dạng nhất (chiếm 34,92% số loài) cùng phổ dạng sống thích nghi trên Karst để làm tài liệu tham khảo chuyên sâu trong giảng dạy và nghiên cứu so sánh sinh thái học rừng nhiệt đới.
3. Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên trong nước và quốc tế (IUCN, WWF, quỹ bảo tồn quốc tế): Dữ liệu định lượng thực địa về mức độ đe dọa của loài Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis) là cơ sở khoa học then chốt để các tổ chức xây dựng hồ sơ tài trợ và triển khai các dự án bảo tồn nguồn gen tại chỗ (in-situ).
4. Chính quyền địa phương và cán bộ khuyến nông - khuyến lâm tỉnh Lạng Sơn: Có thể ứng dụng danh mục 539 loài cây thuốc và 206 loài cây thực phẩm để định hướng quy hoạch phát triển nông lâm kết hợp, mở rộng vùng trồng rau đặc sản và nâng cao thu nhập cho 4.092 người dân bản địa.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đã có đóng góp mới nào về mặt danh mục thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên? Nghiên cứu đã bổ sung mới 67 loài, 61 chi và 40 họ thực vật bậc cao có mạch, nâng tổng số loài được định danh chính thức tại khu bảo tồn từ 776 loài (năm 2009) lên 842 loài (năm 2017) thuộc 558 chi và 162 họ, làm dày thêm nguồn tư liệu kiểm kê đa dạng sinh thái học.

2. Tại sao ngành Mộc lan lại chiếm tỷ trọng áp đảo trong cấu trúc hệ thực vật tại đây? Ngành Mộc lan ghi nhận 804 loài, chiếm tới 95,48% tổng số loài toàn hệ với tỷ số giữa lớp Mộc lan và lớp Hành đạt 4,25 lần. Theo các tiêu chuẩn thực vật học, tỷ lệ này luôn lớn hơn 3 ở các hệ sinh thái nhiệt đới, khẳng định tính chất nguyên sinh của rừng mưa nhiệt đới núi thấp trên đá vôi.

3. Giá trị sử dụng thực tiễn nổi bật nhất của nguồn tài nguyên thực vật Hữu Liên là gì? Trong tổng số 1.194 lượt công dụng được thống kê, nhóm cây làm dược liệu chiếm ưu thế vượt trội với 539 loài (đạt 45,14%), theo sau là nhóm cây làm thực phẩm với 206 loài (17,25%) và cây lấy gỗ với 160 loài (13,40%), tạo tiềm năng lớn cho phát triển kinh tế lâm sản ngoài gỗ.

4. Quy mô và phương pháp điều tra thực địa của nghiên cứu được tiến hành như thế nào? Tác giả đã triển khai điều tra trên 4 tuyến khảo sát dài tổng cộng 25 km, lập 8 ô tiêu chuẩn định lượng 500 m2 và 40 ô dạng bản 25 m2 để khảo sát thảm thực vật; đồng thời thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc 45 hộ dân tại 9 thôn bản để đánh giá nguyên nhân suy thoái sinh học.

5. Tình trạng bảo tồn loài Hoàng đàn tự nhiên tại khu vực hiện nay ra sao? Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis) là loài đặc hữu nguy cấp quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng rất cao ngoài tự nhiên do bị khai thác tinh dầu quá mức. Số lượng cá thể trưởng thành còn rất ít, đòi hỏi phải thực hiện nghiêm ngặt giải pháp bảo tồn nguyên vị trên vách đá kết hợp nhân giống nhân tạo tại vườn ươm.

Kết luận

• Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên là trung tâm đa dạng thực vật quan trọng của vùng Đông Bắc khi lưu giữ 842 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 558 chi, 162 họ và 5 ngành thực vật, chiếm 9,61% tổng số loài của Việt Nam trên diện tích chỉ chiếm 0,34% rừng đặc dụng cả nước.
• Công trình đã bổ sung mới 67 loài, 61 chi và 40 họ cho danh lục khu bảo tồn, cập nhật toàn diện cơ sở dữ liệu phân loại học thực vật.
• Xác lập đặc trưng sinh thái nhiệt đới điển hình thông qua phổ dạng sống với 74,94% nhóm cây chồi trên (Ph) và tỷ lệ lớp Mộc lan trên lớp Hành đạt 4,25 lần.
• Chứng minh giá trị kinh tế tài nguyên phong phú với 1.194 lượt công dụng, nổi bật là 539 loài cây thuốc (45,14%) và 206 loài cây thực phẩm (17,25%).
• Hoàn thiện khung 4 nhóm giải pháp quản trị đồng bộ, kết hợp bảo vệ nghiêm ngặt 4.334,5 ha vùng lõi với phục hồi sinh thái 3.855,0 ha và ứng dụng GIS quản lý số.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học thực địa chuẩn xác, làm nền tảng cho việc triển khai các đề án bảo tồn nguồn gen nguy cấp và phát triển kinh tế lâm nghiệp giai đoạn 2020-2025. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền địa phương cần khẩn trương phối hợp đưa các khuyến nghị này vào quy hoạch thực tế nhằm gìn giữ vẹn nguyên tài nguyên sinh học quý giá tại Hữu Liên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Năm 1992 tại Rio de Janairo Liên hợp quốc tổ chức hội thảo về môi trƣờng và phát triển, đây đƣợc coi là “Cuộc họp thƣợng đỉnh của trái đất”, đã công bố Công ƣớc đa dạng sinh học (ĐDSH). Hơn 160 nƣớc đã ký vào công ƣớc nhận trách nhiệm bảo tồn đa dạng sinh học, sử dụng tài nguyên sinh học một cách bền vững và cùng chia sẻ công bằng lợi ích thu đƣợc từ đó. Thực vật rừng là một nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý gía của mỗi quốc gia. Việt Nam nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nên có một hệ thực vật vô cùng phong phú và đa dạng.

Nghiên cứu về hệ thực vật rừng là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu cho công tác nghiên cứu bảo tồn đa dạng sinh học. Việc nghiên cứu về hệ thực vật giúp chúng ta hiểu rõ về thành phần, tính chất các hệ thực vật ở từng nơi, nhằm xây dựng mô hình về quản lý, bảo vệ, phát triển và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên thực vật. Nằm trong hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam, Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Hữu Liên là khu rừng đặc dụng duy nhất của tỉnh Lạng Sơn, đã đƣợc đƣa vào danh lục hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam theo Quyết định số 194/CT ngày 09/08/1986 của Hội đồng Bộ trƣởng (nay là Chính phủ). Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên là khu vực có các hệ sinh thái rừng tự nhiên mang tính điển hình của vùng núi phía Bắc nƣớc ta với hai kiểu rừng là rừng núi đất và rừng núi đá.

Trong đó, diện tích rừng trên núi đá vôi chiếm trên 90% diện tích của cả Khu bảo tồn, còn lại khoảng 10% là rừng thƣờng xanh trên núi đất. Trong giai đoạn đầu từ khi thành lập do chƣa ổn định về tổ chức, nguồn nhân lực thiếu thốn, kinh phí đầu tƣ không có nên các hoạt động điều tra, đánh giá đa dạng sinh học và bảo tồn còn nhiều hạn chế. Công tác lƣu trữ mẫu vật, tài liệu vì thế cũng chƣa đƣợc quan tâm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Cũng nhƣ các khu rừng đặc dụng khác Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên cũng thƣờng xuyên phải đối diện với các hành vi xâm lấn đất để canh tác nƣơng rẫy; khai thác lâm sản trái phép, đặc biệt là các loài quý hiếm nhƣ: Hoàng đàn, Nghiến, Trai lý.

Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng này là do địa hình rừng núi sâu, xa; điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn; nhận thức về bảo tồn tài nguyên thiên nhiên còn hạn chế; nghèo đói, phong tục tập quán lạc hậu đã dẫn đến một bộ phận không nhỏ ngƣời dân địa phƣơng vào rừng để mƣu sinh và đang đe dọa trực tiếp đến nguồn tài nguyên thực vật rừng trong khu vực. Để có cơ sở khoa học cho việc bảo tồn có hiệu quả, cần thiết phải điều tra, thu thập, thống kê và phát hiện đƣợc hết thảy các loài thực vật hiện có. Là cán bộ hiện đang công tác tại Khu bảo tồn, bản thân tôi luôn tâm huyết với nghề nghiệp do đó tôi lựa chọn đề tài “Nghiên cứu tính đa dạng của hệ thực vật bậc cao có mạch tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn” làm luận văn thạc sĩ. Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ có ý nghĩa khoa học và thực tiễn: - Cung cấp bổ sung, cập nhật dữ liệu về tính đa dạng của hệ thực vật Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên; - Đề xuất giải pháp cho quản lý bảo tồn đa dạng thực vật đặc biệt là một số loài nguy cấp ở Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu trên thế giới Vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học nói chung cũng nhƣ bảo tồn tài nguyên thực vật nói riêng hiện nay đã trở thành một chiến lƣợc quan trọng hàng đầu trên thế giới. Đã có nhiều tổ chức đƣợc thành lập để triển khai thực hiện, cũng nhƣ giúp đỡ việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học trên thế giới. Hiệp hội quốc tế bảo vệ thiên nhiên (IUCN), Chƣơng trình môi trƣờng liên hợp quốc (UNEP), Viện tài nguyên di truyền quốc tế (IPGRI),… Từ Hội nghị thƣợng đỉnh bàn về môi trƣờng và đa dạng sinh vật đã đƣợc tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6/1992 và 150 quốc gia đã ký vào Công ƣớc về Đa dạng sinh vật và bảo vệ chúng.

Năm 1990, Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) xuất bản sách về tầm quan trọng của đa dạng sinh vật; IUCN, UNEF và WWF xuất bản cuốn Bảo tồn đa dạng sinh vật thế giới; IUCN và UNEP xuất bản sách Chiến lƣợc đa dạng sinh vật và chƣơng trình hành động;. Tất cả các công trình đó nhằm hƣớng dẫn và đề xuất phƣơng pháp để bảo tồn đa dạng sinh vật, làm nền tảng cho công tác bảo tồn và phát triển trong tƣơng lai đánh giá đa dạng sinh vật toàn cầu, cung cấp tƣ liệu về đa dạng sinh vật của các nhóm sinh vật khác nhau, ở các vùng khác nhau trên toàn thế giới làm cơ sở cho việc bảo tồn có hiệu quả. Phêđôrốp đã dự đoán trên thế giới có khoảng 300.000 loài thực vật hạt kín; 5.000 loài thực vật hạt trần; 6.000 loài quyết thực vật; 14.000 loài nấm và các loài thực vật bậc thấp khác. Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về hệ thực vật trên thế giới những công trình có giá trị nhƣ: Thực vật chí Hồng Kông 1861; Thực vật LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 chí vùng tây bắc và trung tâm Ấn độ, 1784; Thực vật chí Ấn Độ, gồm 7 tập (1872-1897); Thực vật chí Miến Điện, 1877; Thực vật chí Malaisia, 1892- 1925; Thực vật chí Hải Nam, 1972-1977; Thực vật chí Vân Nam, 1977.

Đối với các nƣớc Âu, Mỹ hầu hết các vật mẫu đã đƣợc thu thập và lƣu trữ tại các phòng mẫu khô (herbarium) nổi tiếng thế giới nhƣ Kew (Anh quốc), Bảo tàng lịch sử tự nhiên Paris (Pháp), New York (Hoa Kỳ), Xanh Pê-téc-bua (Nga). Đối với các nƣớc khu vực Đông Nam Á đã có bộ Thực vật chí khá hoàn chỉnh nhƣ Trung Hoa, Thái Lan, Indonexia, Malaysia. Nghiên cứu ở Việt Nam 1. Nghiên cứu hệ thực vật “Hệ thực vật là tập hợp các loại thực vật sống trong cùng một vùng hoặc một giai đoạn nhất định, thƣờng là chúng xuất hiện tự nhiên hay các loài thực vật bản địa”.

“Thực vật bậc cao có mạch là các nhóm thực vật có mô hóa gỗ để truyền dẫn nƣớc, khoáng chất và các sản phẩm quang hợp trong cơ thể”. (nguồn Bách khoa toàn thư - Wikipedia) Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, Việt Nam có hệ thực vật phong phú và đa dạng là một trong những trung tâm đa dạng sinh vật có tính đa dạng sinh học cao của thế giới có nhiều giống loài đặc hữu, nguồn gen quý hiếm có giá trị cao về kinh tế, khoa học. Theo các tài liệu công bố Việt Nam có khoảng 17000 loài thực vật, trong đó: Ngành Tảo có 2200 loài; ngành Rêu 480 loài; ngành Khuyết lá Thông 1 loài; ngành Thông đất 55 loài; ngành Cỏ tháp bút 2 loài; ngành Dƣơng xỉ 700 loài; ngành Hạt trần 70 loài và ngành Hạt kín 13000 loài. Việc nghiên cứu, điều tra, đánh giá về đa dạng thực vật ở Việt Nam đƣợc tiến hành từ thế kỷ XVIII cho tới nay.

Nhƣng các công trình mới chỉ đƣợc công bố nhiều ở khoảng 50 năm trở lại đây. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Thế kỷ XVIII Việt Nam đã có công trình nghiên cứu về thực vật của nhà thực vật học ngƣời Pháp J. Tiếp đến là tác giả J. Đến thế kỷ XIX có công trình “Thực vật chí rừng Nam bộ” của tác giả Pierre L.

(1879 - 1907) và đến đầu thế kỷ XX bộ Thực vật chí đại cương Đông Dương gồm 7 tập hơn 7000 loài do H. Lecomte (1907 - 1952) cùng các tác giả biên soạn. Đây là công trình có thể coi là nền tảng cho việc đánh giá đa dạng thực vật cho đến tận ngày nay. Từ năm 1960 đến nay, bộ sách này đã và đang đƣợc một số nhà thực vật Pháp và Việt Nam biên soạn lại dƣới tên Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam với 74 họ thực vật có mạch.

Trong khoảng thời gian cuối thế kỷ XX nhiều các tác giả trong và ngoài nƣớc có các công trình nghiên cứu có giá trị đánh giá, điều tra đa dạng về thực vật Việt Nam. Phan Kế Lộc (1969) đã thống kê và có bổ sung nâng số loài ở miền Bắc lên 5.660 chi và 140 họ. Thực vật chí đại cƣơng Đông dƣơng và các tập bổ sung tiếp theo đã ghi nhận và mô tả có khoảng 240 họ với khoảng 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch. Thái Văn Trừng đã thống kê thực vật Việt Nam, gồm 7.004 loài, 1850 chi, 289 họ.

Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) đã chỉ ra hệ thực vật Việt Nam hiện biết 11. Năm 1999 trong khi tổng kết các công trình về hệ thực vật ở Việt Nam đã ghi nhận có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 11.373 loài thực vật bậc cao thuộc 2. Phan Kế Lộc (1998) đã tổng kết hệ thực vật Việt Nam có 9.628 loài cây hoang dại có mạch, 2. Lê Trần Chấn nghiên cứu hệ thực vật Việt Nam đã ghi nhận 10.298 chi, 285 họ của 6 ngành thực vật.

Phạm Hoàng Hộ (1991-1992) trong công trình cây cỏ Việt Nam đã thống kê đƣợc số loài hiện có của hệ thực vật Việt Nam tới 10. Nguyễn Tiến Bân (2005) đã thống kê hệ thực vật Việt Nam hiện biết LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.603 loài, trong đó ngành Ngọc lan với 10. Trần Đình Lý và cộng sự, (1993) 1900 cây có ích ở Việt Nam. Lê Khả Kế và cộng sự (1969-1976) công bố bộ Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam gồm 6 tập.

Viện điều tra quy hoạch rừng công bố Cây gỗ rừng Việt Nam (1971 - 1988) gồm 7 tập và cuốn Những loài thực vật rừng quý hiếm cần bảo vệ ở Việt Nam. Phạm Hoàng Hộ (1970-1972) nghiên cứu các loài thực vật ở miền Nam Việt Nam với 5326 loài [16]. Cũng tác giả này (1991-1993, 1999-2000) có công trình nghiên cứu thực vật cả nƣớc với thông tin số lƣợng loài khá đầy đủ phục vụ tốt việc nghiên cứu đa dạng thực vật Việt Nam cho đến tận ngày nay [17], [18]. Trong 2 số tạp chí chuyên đề của Tạp chí Sinh học (1994-1995) nhiều tác giả đã công bố kết quả nghiên cứu thực vật các taxon với hàng trăm loài [29].