Luận án nghiên cứu đa dạng thực vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu, tỉnh Tuyên Quang

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu, Tuyên Quang, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Phạm Thị Oanh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trung Thành
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Chạm Chu, Tỉnh Tuyên Quang Làm Cơ Sở Cho Công Tác Bảo Tồn
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THỰC VẬT
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu đa dạng hệ thực vật
• 1.2.1.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu thảm thực vật
• 1.2.2.1. Trên thế giới
• 1.3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI KHU BTTN CHẠM CHU
• 1.3.1. Vị trí địa lý
• 1.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.3.2.1. Lao động, tập quán và kinh tế
• 1.3.2.2. Cơ sở hạ tầng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa
• 2.3.2. Phương pháp chuyên gia
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu hệ thực vật
• 2.3.3.1. Thu mẫu và xử lý
• 2.3.3.2. Xác định tên khoa học
• 2.3.3.3. Xây dựng bảng danh lục thực vật
• 2.3.3.4. Phương pháp đánh giá đa dạng sinh học
• 2.3.3.4.1. Đánh giá đa dạng của các taxon bậc ngành, họ, chi
• 2.3.3.4.2. Đánh giá tính đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật
• 2.3.3.4.3. Đánh giá tính đa dạng về dạng sống
• 2.3.3.5. Phương pháp nghiên cứu thảm thực vật
• 2.3.3.6. Phương pháp điều tra nguyên nhân suy giảm đa dạng thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. ĐA DẠNG HỆ THỰC VẬT KHU BTTN CHẠM CHU, TỈNH TUYÊN QUANG
• 3.1.1. Xác định loài và xây dựng danh lục thực vật
• 3.1.2. Đa dạng về phân loại hệ thực vật
• 3.1.2.1. Đa dạng ở mức độ ngành
• 3.1.2.2. Đa dạng ở mức độ họ
• 3.1.2.3. Đa dạng ở mức độ chi
• 3.1.3. Đa dạng về các yếu tố địa lý cấu thành hệ thực vật
• 3.1.3.1. Đa dạng các yếu tố địa lý của các chi
• 3.1.3.2. Đa dạng các yếu tố địa lý của các loài
• 3.1.4. Đa dạng về dạng sống của hệ thực vật
• 3.1.5. Đa dạng về giá trị tài nguyên của hệ thực vật
• 3.1.5.1. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 3.1.5.2. Đa dạng về các loài nguy cấp, quý, hiếm
• 3.2. ĐA DẠNG CÁC KIỂU THẢM THỰC VẬT KHU BTTN CHẠM CHU, TỈNH TUYÊN QUANG
• 3.2.1. Hệ thống các kiểu thảm thực vật
• 3.2.2. Mô tả các đơn vị phân loại trong hệ thống thảm thực vật
• 3.2.3. Các kiểu thảm thực vật ở độ cao trên 700m
• 3.2.4. Các kiểu thảm thực vật ở độ cao dưới 700m
• 3.3. NGUYÊN NHÂN GÂY SUY GIẢM ĐA DẠNG THỰC VẬT Ở KHU BTTN CHẠM CHU, TỈNH TUYÊN QUANG
• 3.4. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP BẢO TỒN ĐA DẠNG THỰC VẬT TẠI KHU BTTN CHẠM CHU, TỈNH TUYÊN QUANG
• 3.4.1. Nhóm giải pháp về cơ chế chính sách
• 3.4.1.1. Chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội cho người dân vùng đệm, vùng lõi
• 3.4.1.2. Chính sách về quản lý đất đai
• 3.4.1.3. Cho thuê môi trường rừng
• 3.4.1.4. Chính sách đầu tư và tín dụng
• 3.4.2. Giải pháp về bảo vệ rừng và phòng cháy, chữa cháy rừng
• 3.4.3. Giải pháp cho công tác bảo tồn
• 3.4.3.1. Nâng cao nhận thức về công tác bảo tồn
• 3.4.3.2. Nâng cao đời sống cộng đồng
• 3.4.3.3. Xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ công tác bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật tại Chạm Chu

Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu, tỉnh Tuyên Quang, là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu đa dạng thực vật tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn đóng góp vào công tác bảo tồn. Đặc biệt, khu vực này chứa đựng nhiều loài thực vật quý hiếm, có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Việc nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật tại Chạm Chu là cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái và địa lý của khu bảo tồn Chạm Chu

Khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu nằm ở vùng Đông Bắc Việt Nam, với địa hình đa dạng và khí hậu thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại thực vật. Khu vực này có độ cao từ 200 đến 1.500 mét so với mực nước biển, tạo điều kiện cho sự hình thành nhiều kiểu thảm thực vật khác nhau. Đặc biệt, khu vực này có nhiều loài thực vật quý hiếm, góp phần làm phong phú thêm hệ sinh thái.

1.2. Tình trạng đa dạng thực vật tại khu bảo tồn

Theo các nghiên cứu trước đây, khu bảo tồn Chạm Chu đã ghi nhận gần 500 loài thực vật khác nhau. Tuy nhiên, tình trạng bảo tồn hiện tại vẫn còn nhiều thách thức, bao gồm sự suy giảm diện tích rừng và sự xâm lấn của các loài ngoại lai. Việc đánh giá và bảo tồn đa dạng thực vật tại đây là rất cần thiết để bảo vệ các loài quý hiếm và duy trì hệ sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn đa dạng thực vật

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu có nhiều tiềm năng về đa dạng thực vật, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển kinh tế, khai thác tài nguyên rừng và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là rất quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học.

2.1. Tác động của con người đến đa dạng thực vật

Hoạt động khai thác rừng, canh tác nông nghiệp và đô thị hóa đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên tại khu bảo tồn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự sống của các loài thực vật mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống của chúng.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ thực vật

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện khí hậu và môi trường sống của các loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm thay đổi sự phân bố và sinh trưởng của nhiều loài thực vật tại khu bảo tồn.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật hiệu quả

Để nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật tại khu bảo tồn Chạm Chu, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc thu thập mẫu, xác định loài và đánh giá tính đa dạng sinh học là những bước quan trọng trong quá trình này.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu và xác định loài

Việc thu thập mẫu thực vật cần được thực hiện theo các quy trình nghiêm ngặt để đảm bảo tính chính xác. Các mẫu vật sẽ được xác định tên khoa học và phân loại theo các tiêu chí sinh học hiện đại.

3.2. Đánh giá tính đa dạng sinh học

Đánh giá tính đa dạng sinh học có thể được thực hiện thông qua các chỉ số như chỉ số Shannon-Wiener và Simpson. Những chỉ số này giúp đánh giá mức độ phong phú và đồng đều của các loài thực vật trong khu vực nghiên cứu.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu đa dạng thực vật

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn Chạm Chu không chỉ có giá trị khoa học mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong công tác bảo tồn, phát triển bền vững và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Đề xuất giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật

Các giải pháp bảo tồn cần được xây dựng dựa trên các kết quả nghiên cứu. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng thực vật và phát triển các chính sách hỗ trợ là rất cần thiết.

4.2. Tăng cường hợp tác trong nghiên cứu và bảo tồn

Hợp tác giữa các tổ chức nghiên cứu, chính quyền địa phương và cộng đồng là yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng thực vật. Các chương trình giáo dục và truyền thông cũng cần được triển khai để nâng cao nhận thức về giá trị của đa dạng sinh học.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu là một nhiệm vụ quan trọng trong công tác bảo tồn. Các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn đóng góp vào việc xây dựng các chính sách bảo tồn hiệu quả. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự quan tâm và đầu tư từ các cấp chính quyền và cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng thực vật

Bảo tồn đa dạng thực vật không chỉ giúp duy trì sự cân bằng sinh thái mà còn bảo vệ các nguồn tài nguyên quý giá cho thế hệ tương lai. Việc bảo tồn này cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

5.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu và bảo tồn

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp bảo tồn mới, ứng dụng công nghệ sinh học và tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đa dạng sinh học tại các hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh suy giảm sinh cảnh và biến đổi khí hậu toàn cầu. Việt Nam được xếp hạng thứ 16 trên thế giới về mức độ đa dạng tài nguyên sinh vật và là một trong những điểm nóng bảo tồn ưu tiên của thế giới. Tại vùng Đông Bắc Việt Nam, tỉnh Tuyên Quang sở hữu hệ sinh thái rừng trên núi đất và núi đá vôi có tính đa dạng sinh học cao nhưng từng chịu áp lực suy thoái nghiêm trọng qua các giai đoạn lịch sử (độ che phủ rừng giảm từ 68% vào thập niên 1970 xuống còn 32% năm 1986 và chạm mức 28% vào năm 1991, trước khi phục hồi đạt quy hoạch hướng tới trên 64,8% vào năm 2025). Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Chạm Chu (nằm trên tọa độ 22°04’16’’ đến 22°21’30’’ vĩ độ Bắc và 104°53’27’’ đến 105°14’16’’ kinh độ Đông, diện tích quy hoạch 15.837 ha thuộc hai huyện Hàm Yên và Chiêm Hóa) là sinh cảnh chứa đựng các giá trị cảnh quan và nguồn gen độc đáo nằm kẹp giữa lưu vực sông Lô và sông Gâm.

Mặc dù đoàn điều tra của Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (năm 2000) từng ghi nhận sơ bộ gần 500 loài thực vật bậc cao tại đây, nhưng cơ sở dữ liệu học thuật trước đây hoàn toàn dừng lại ở mức khảo sát sơ giản, thiếu vắng danh lục chuẩn hóa phân loại học, chưa phân tích cấu trúc phổ dạng sống, đặc trưng địa lý thực vật và động thái thảm thực vật theo đai cao làm nền tảng khoa học cho công tác quản lý bảo tồn bền vững. Luận án tiến sĩ Sinh học (chuyên ngành Thực vật học, mã số 62420111) của nghiên cứu sinh Phạm Thị Oanh dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Trung Thành và TS. Đỗ Thị Xuyến tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội đã giải quyết triệt để khoảng trống nghiên cứu này.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

1. RQ1: Thành phần taxon và tính đa dạng phân loại của hệ thực vật (HTV) bậc cao có mạch tại Khu BTTN Chạm Chu có cấu trúc và tỷ trọng như thế nào so với hệ thực vật Việt Nam?
   • H1: Khu BTTN Chạm Chu sở hữu mức độ đa dạng taxon cao với sự chiếm ưu thế tuyệt đối của ngành Hạt kín (Magnoliophyta), phản ánh tính chất điển hình của hệ thực vật nhiệt đới Đông Bắc Bộ.
2. RQ2: Đặc trưng phổ dạng sống của hệ thực vật phản ánh sự thích nghi sinh thái với chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm vùng núi như thế nào?
   • H2: Phổ dạng sống của khu hệ có tỷ lệ vượt trội của nhóm cây chồi trên (Phanerophytes), minh chứng cho cấu trúc rừng mưa nhiệt đới thường xanh ẩm nguyên sinh và thứ sinh ưu thế.
3. RQ3: Các yếu tố địa lý cấu thành hệ thực vật phản ánh nguồn gốc phát sinh và mối liên hệ sinh địa lý học khu vực ra sao?
   • H3: Hệ thực vật Chạm Chu là điểm giao thoa giữa luồng thực vật bản địa Bắc Việt Nam - Nam Trung Hoa và luồng di cư nhiệt đới Malesia - Ấn Độ - Myanmar.
4. RQ4: Các kiểu thảm thực vật và sức ép kinh tế - xã hội đan xen định hình hiện trạng bảo tồn như thế nào?
   • H4: Sự phân hóa đai cao kết hợp nền địa chất đá vôi/biến chất tạo nên các kiểu quần xã đặc trưng, song đang chịu sức ép nghiêm trọng từ chuyển đổi đất nông nghiệp và tập quán canh tác của cộng đồng bản địa.

Nghiên cứu được triển khai toàn diện trên phạm vi 15.837 ha thuộc 5 xã (Phù Lưu, Yên Thuận, Trung Hà, Hà Lang, Hòa Phú) trong khung thời gian 2014 - 2017 với 24 tuyến khảo sát thực địa chuyên sâu, phân tích và xử lý tiêu bản chuẩn mực tại Bảo tàng Sinh vật (HNU), định hình đóng góp học thuật mang tính đột phá cho ngành thực vật học Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu phân loại thực vật học thế giới đã chuyển dịch qua ba giai đoạn tiến hóa nhận thức luận: từ phân loại nhân tạo (Theophrastus, 370-285 TCN; Linnaeus, 1753), hệ thống phân loại tự nhiên (Jussieu, 1789; Bentham & Hooker, 1862-1883) đến hệ thống phân loại phát sinh chủng loại (Phylogenetic systems) thế kỷ 20-21 với Takhtajan (1966, 1997, 2009), Cronquist (1981), Thorne (2000) và hệ thống APG I-IV (Angiosperm Phylogeny Group, 1998, 2003, 2009, 2016) dựa trên giải trình tự DNA phân tử. Song song đó, các nghiên cứu định lượng dạng sống từ Humboldt (1806), Warming (1884) đến hệ thống phổ sinh học chuẩn mực của Raunkiaer (1934) và Mueller-Dombois & Ellenberg (1974) đã thiết lập nền tảng phân tích cấu trúc thích nghi sinh thái của thảm thực vật.

Trong lĩnh vực sinh thái thảm thực vật, các trường phái lý thuyết đã trải qua cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa quan điểm "Đơn đỉnh cực" (Monoclimax Theory) của Clements (1916, 1936) coi khí hậu là nhân tố duy nhất chi phối diễn thế cực đỉnh, đối lập với quan điểm "Đa đỉnh cực" (Polyclimax Theory) và đặc biệt là hệ thống "Sinh thái phát sinh quần thể thực vật" của Thái Văn Trừng (1978, 1999) tại Việt Nam. Thái Văn Trừng đã chứng minh rằng cấu trúc rừng nhiệt đới là kết quả tổng hòa của 5 nhóm nhân tố sinh thái phát sinh: khí hậu, địa hình, thổ nhưỡng, hệ thực vật và nhân tác.

Tại Việt Nam, các công trình kinh điển từ thời kỳ Pháp thuộc như Flore Générale de l’Indo-Chine (Lecomte et al., 1907-1951), Gagnepain (1926, 1944), đến các công trình hiện đại của Phạm Hoàng Hộ (Cây cỏ Việt Nam, 1999-2000 với 11.600 loài), Phan Kế Lộc (1998), Lê Trần Chấn (1999), Nguyễn Nghĩa Thìn (2004a, 2005, 2007) và bộ sách Thực vật chí Việt Nam (21 tập, 2000-2017) đã xác lập bức tranh tổng thể về tài nguyên thực vật quốc gia. Tuy nhiên, các dữ liệu kiểm kê cấp độ sinh cảnh karst vùng núi cao Đông Bắc vẫn tồn tại những "khoảng trắng" thực địa.

Khi so sánh với các công trình quốc tế quy mô lớn trong khu vực như Flora of China (Wu & Raven et al., 1994-2013, 25 tập), Flora of Peninsular Malaysia (Kiew et al., 2010-2016) hay Flora of Thailand (Larsen et al., 1970-2014), nghiên cứu tại Khu BTTN Chạm Chu định vị vững chắc luận điểm: Vùng chuyển tiếp sinh thái giữa lục địa Đông Á và Đông Nam Á nhiệt đới lưu giữ những loài thực vật cổ và loài đặc hữu hẹp chưa từng được định danh, đóng vai trò "mắt xích phân loại" then chốt trong chuỗi tiến hóa khu vực.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng trực tiếp ba lý thuyết sinh thái học kinh điển trong bối cảnh thực địa nhiệt đới gió mùa:

1. Lý thuyết Phổ sinh học Raunkiaer (1934): Luận án đã kiểm chứng thực nghiệm mô hình phổ sinh học chuẩn ($S_N = 46\text{Ph} + 9\text{Ch} + 26\text{Hm} + 6\text{Cr} + 13\text{Th}$) trong điều kiện rừng nhiệt đới núi đá vôi ẩm Đông Bắc Việt Nam, chứng minh sự thiên lệch cấu trúc có tính quy luật của nhóm cây chồi trên ($\text{Ph} > 70%$) và tỷ lệ cây một năm ($\text{Th}$) thấp dưới tác động của tán rừng kín.
2. Lý thuyết Sinh thái phát sinh thảm thực vật của Thái Văn Trừng (1999): Xác lập mối tương quan nhân - quả giữa 5 nhân tố sinh thái phát sinh với sự phân hóa đai cao (đai dưới 700 m và đai trên 700 m) trên nền đá mẹ biến chất và karst hóa.
3. Thuyết Sinh địa lý học quần đảo và vùng phân bố (MacArthur & Wilson, 1967; Wegener, 1912): Khẳng định tính liên tục sinh cảnh và tính phân mảnh do nhân tác làm thay đổi tỷ lệ thành phần các luồng thực vật bản địa, di cư và đặc hữu.

Mô hình lý thuyết đề xuất bao gồm 3 mệnh đề (Propositions):

• Mệnh đề P1: Mức độ phong phú taxon thực vật tỷ lệ thuận với tính không đồng nhất vi địa hình (microtopographic heterogeneity) của cảnh quan karst chia cắt.
• Mệnh đề P2: Tỷ trọng các dạng sống thích nghi (bì sinh Ep, dây leo Lp, chồi lớn Mg) phản ánh mức độ ổn định và tính nguyên sinh của sinh cảnh rừng mưa nhiệt đới ẩm.
• Mệnh đề P3: Cấu trúc yếu tố địa lý của hệ thực vật Chạm Chu tuân theo quy luật phân bố hội tụ của vùng tiếp giáp Đông Dương - Nam Trung Hoa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 4 trụ cột phân loại học và sinh thái học thực vật:

• Trụ cột 1: Phân loại hình thái - phát sinh chủng loại kết hợp tra cứu thực vật chí chuẩn quốc tế (Flore du Cambodge, du Laos et du Vietnam; Flora of China; Thực vật chí Việt Nam).
• Trụ cột 2: Phân tích phổ dạng sống theo hệ thống Raunkiaer hiệu chỉnh bởi Mueller-Dombois & Ellenberg (1974).
• Trụ cột 3: Phân tích địa lý thực vật theo thang phân loại 8 nhóm yếu tố của Nguyễn Nghĩa Thìn (2004b, 2005) kế thừa từ Pócs Tamás (1965).
• Trụ cột 4: Phân loại thảm thực vật theo nguyên tắc ngoại mạo - sinh thái kết hợp khung phân loại UNESCO (1973) và Thái Văn Trừng (1999).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Nghiên cứu áp dụng cho hệ thực vật bậc cao có mạch tại vùng núi nhiệt đới gió mùa Đông Bắc Việt Nam trong khoảng độ cao tuyệt đối từ chân núi đến đỉnh Chạm Chu (1.587 m), không mở rộng sang nhóm thực vật bậc thấp (Rêu, Tảo) và không đo lường động thái sinh thái theo thời gian thực nhiều thập kỷ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tiếp cận theo lập trường nhận thức luận thực chứng thực nghiệm (Positivism/Empiricism) kết hợp quan sát sinh thái học thực địa. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được cấu trúc theo 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích toàn diện cấu trúc thảm thực vật và phân hóa cảnh quan theo đai cao (< 700 m và > 700 m) dựa trên bản đồ địa hình và ảnh viễn thám GIS.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích thành phần hệ thực vật, họ, chi, phổ dạng sống và yếu tố địa lý thực vật trên 24 tuyến khảo sát phân bố đều qua 5 xã.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Giải phẫu hình thái chi tiết các cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản của từng cá thể mẫu vật tại phòng thí nghiệm để giám định loài chuẩn xác.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình điều tra thực địa tuân thủ nghiêm ngặt phương pháp nghiên cứu hệ thực vật của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) với mạng lưới 24 tuyến khảo sát đại diện (tổng chiều dài điều tra vượt trên 130 km):

• Xã Yên Thuận (Tuyến 1 đến Tuyến 10): Điển hình với các tuyến từ thôn Cao Đường đi đỉnh Đá Trắng (2,5 km; $N: 22^\circ17'37,8'' - E: 104^\circ59'18,5''$), Bãi Nghiến (4,5 km), Bãi Chò (5,5 km), Bãi Trang (4,7 km), Vũng Gấu (2,5 km), Lũng Trang (2,5 km).
• Xã Phù Lưu (Tuyến 11 đến Tuyến 15): Điển hình với các tuyến từ Nặm Lương đi Gốc Đinh (6,5 km), Khuổi Nọi đi Vằng Kheo (5,2 km), Thôm Tấu đi Bãi Bằng (7,5 km) và Thôm Tấu đi đỉnh Chạm Chu (4,8 km; điểm cuối $N: 22^\circ11'59,6'' - E: 105^\circ05'42,9''$).
• Xã Trung Hà (Tuyến 16 đến Tuyến 19): Tuyến Khuôn Pồng 2 đi Trà Lẩu (7,8 km), Khuổi Hỏi (3,1 km), Khau Vuồng (2,5 km), Thác Khuôn Nhòa (4,1 km).
• Xã Hà Lang (Tuyến 20 và 21): Tuyến Hiệp Hà đi Khuồi Muồi (4,0 km), Phia Xeng đi Suối Đỏ (13,0 km).
• Xã Hòa Phú (Tuyến 22 đến Tuyến 24): Tuyến Thác Ca đi Thác Lụa (7,9 km), Khuổi Pục (5,5 km), Khuổi Moong (4,9 km).

Giao thức thu mẫu (Sampling protocol): Mỗi loài thực vật thu từ 3 đến 10 mẫu tiêu chuẩn có đầy đủ cơ quan sinh dưỡng và sinh sản (hoa, quả, hạt, bào tử). Mẫu được ép định hình thực địa bằng cồn 70-90% trong túi polyetylen chuyên dụng trước khi sấy khô và xử lý tiêu bản theo quy chuẩn quốc tế tại Bảo tàng Sinh vật (HNU), Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội.

Độ tin cậy và tính hợp lệ (Validity & Triangulation): Luận án sử dụng phương pháp đối chiếu hình thái giải phẫu học với mẫu chuẩn (Type specimens/Isotypes) lưu trữ tại các bảo tàng thực vật quốc gia và quốc tế, kết hợp phương pháp chuyên gia đầu ngành thực vật học, tham chiếu chéo với hệ thống phân loại APG IV và cơ sở dữ liệu IPNI (International Plant Names Index).

Data và phân tích

• Phân tích đa dạng taxon: Xác định tỷ số loài/chi ($S/G$) và loài/họ ($S/F$), xây dựng bảng phổ tỷ trọng 10 họ giàu loài nhất và 10 chi giàu loài nhất.
• Đánh giá phổ dạng sống ($S_B$): Phân loại theo Raunkiaer gồm 5 nhóm chính: Chồi trên (Phanerophytes - Ph: phân chia thành Mg, Me, Mi, Na, Lp, Ep, PhH, Suc), Chồi sát đất (Chamaephytes - Ch), Chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes - Hm), Chồi ẩn (Cryptophytes - Cr), và Cây một năm (Therophytes - Th).
• Đánh giá yếu tố địa lý: Phân bố loài và chi vào 8 nhóm yếu tố địa lý chuẩn mực của Nguyễn Nghĩa Thìn.
• Đánh giá hiện trạng bảo tồn: Phân hạng nguy cấp dựa trên Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN phiên bản 3.1 (2018-1), Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Công ước CITES.
• Phân tích xã hội học: Khảo sát 83 thôn bản với 6.832 hộ gia đình (29.703 nhân khẩu) thuộc 8 nhóm dân tộc để định lượng áp lực nhân sinh lên tài nguyên rừng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu phân tích thực chứng mang lại những phát hiện đột phá:

1. Kiểm kê toàn diện hệ thực vật: Đã ghi nhận và lập danh lục chính xác 1.083 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 596 chi, 160 họ của 6 ngành:

   "Xây dựng được danh lục gồm 1.083 loài, 596 chi trong 160 họ thuộc 6 ngành thực vật bậc cao có mạch (Psilotophyta, Lycopodiophyta, Equisetophyta, Polypodiophyta, Pinophyta, Magnoliophyta)." Ngành Hạt kín (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 1.018 loài (chiếm 94,00%), 559 chi (93,79%), 134 họ (83,75%); trong đó lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm 809 loài, lớp Một lá mầm (Liliopsida) chiếm 209 loài.

2. Phát hiện và công bố các taxon mới mang tầm quốc tế:

   "Góp phần công bố 1 loài mới cho khoa học là Rung khôi - Rungia khoii D. Deng & Joongku Lee (họ Ô rô - Acanthaceae). Bổ sung 2 loài mới cho HTV Việt Nam là loài Mộc hương - Aristolochia chlamydophylla C. Y. Wu ex S. M. Hwang (họ Mộc hương - Aristolochiaceae) và loài Sung vảy - Ficus squamosa Roxb. (họ Dâu tằm - Moraceae). Ghi nhận vùng phân bố ở Việt Nam cho 1 loài có mặt trên lãnh thổ Việt Nam là loài Chàm lông - Strobilanthes hossei C. B. Clarke (họ Ô rô - Acanthaceae)."

3. Cấu trúc phân loại học vượt trội: 10 họ giàu loài nhất (chiếm 39,24% tổng số loài của toàn hệ) lần lượt là: Orchidaceae (Lan), Euphorbiaceae (Thầu dầu), Fabaceae (Đậu), Rubiaceae (Cà phê), Lauraceae (Long não), Asteraceae (Cúc), Moraceae (Dâu tằm), Poaceae (Hòa thảo), Acanthaceae (Ô rô), Polypodiaceae (Dương xỉ). Các chi đa dạng nhất bao gồm Ficus (Dâu tằm), Ardisia (Đơn nem), Dendrobium (Hoàng thảo), Polygonum (Rau răm).

4. Đặc trưng phổ sinh học điển hình nhiệt đới: Phổ dạng sống của Khu BTTN Chạm Chu được xác lập với sự chiếm ưu thế áp đảo của nhóm cây chồi trên ($\text{Ph} = 73,12%$), theo sau là cây chồi sát đất ($\text{Ch} = 10,62%$), cây chồi nửa ẩn ($\text{Hm} = 5,17%$), cây chồi ẩn ($\text{Cr} = 6,83%$), và cây một năm ($\text{Th} = 4,26%$). Công thức phổ sinh học: $$S_B = 73,12\text{Ph} + 10,62\text{Ch} + 5,17\text{Hm} + 6,83\text{Cr} + 4,26\text{Th}$$ Tỷ lệ này phản ánh đặc tính rừng nhiệt đới mưa mùa thường xanh núi thấp và núi trung bình còn giữ được cấu trúc tầng tán dày đặc.

5. Tính đa dạng yếu tố địa lý và giá trị tài nguyên: Yếu tố nhiệt đới chiếm tỷ lệ áp đảo ($> 70%$), trong đó yếu tố Nhiệt đới châu Á (Indo-Malesia) chiếm 32,5% ở bậc chi; yếu tố Nam Trung Hoa chiếm 14,8%; yếu tố bản địa đặc hữu Việt Nam chiếm tỷ lệ đáng kể. Về giá trị sử dụng, nghiên cứu ghi nhận 843 loài cây có ích (77,84% tổng số loài), bao gồm 627 loài cây làm thuốc, 260 loài cây cho gỗ, 154 loài cây ăn được, 116 loài cây làm cảnh. Về mặt bảo tồn, ghi nhận hàng chục loài nguy cấp có tên trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (như Nghiến - Excentrodendron tonkinense, Trai lý - Garcinia fagraeoides, Đinh bì - Markhamia stipulata, Pơ mu - Fokienia hodginsii) và Danh lục Đỏ IUCN.

6. Phân tích áp lực kinh tế - xã hội định lượng:

   "Dân số sống trong khu bảo tồn là 29.703 nhân khẩu, sinh sống tại 6.832 hộ gia đình, trên địa bàn 83 thôn bản. Có 8 dân tộc cùng sinh sống gồm: Dân tộc Tày với 15.522 người (chiếm 52,3%), dân tộc Dao với 7.343 người (chiếm 24,7%), dân tộc Kinh 4.749 người (chiếm 16,0%), các dân tộc khác là 2.089 người (chiếm 7,0%)." Sức ép nghiêm trọng bắt nguồn từ việc có 235,8 ha đất sản xuất nông nghiệp nằm sâu trong vùng lõi (trung bình chỉ 0,195 ha đất lương thực/người), thúc đẩy hiện tượng xâm canh trồng Cam sành Hàm Yên, chè và keo lấn sâu vào phân khu phục hồi sinh thái.

Implications đa chiều

• Lý thuyết: Bổ sung dẫn liệu giải phẫu và hình thái học cho phân loại học họ Acanthaceae, Aristolochiaceae, Moraceae; củng cố học thuyết sinh thái phát sinh rừng nhiệt đới gió mùa Đông Nam Á.
• Phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình điều tra thực vật học tích hợp đo đạc GPS vi địa hình, định lượng phổ sinh học và đối chiếu đa hệ thống bảo tồn.
• Thực tiễn & Chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp để Ban Quản lý Khu BTTN Chạm Chu điều chỉnh quy hoạch phân khu chức năng (phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái và vùng đệm); đề xuất chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES), quy hoạch ổn định chỉ dẫn địa lý vùng cam sành, và thực thi mô hình đồng quản lý rừng với cộng đồng dân tộc Tày, Dao.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu nội tại:

1. Hạn chế về công cụ phân tử: Việc định danh 1.083 loài chủ yếu dựa trên phương pháp so sánh hình thái giải phẫu học truyền thống; chưa thực hiện giải trình tự DNA Barcoding (gen rbcL, matK, ITS) toàn diện cho toàn bộ danh lục.
2. Hạn chế quan trắc vi khí hậu liên tục: Các chỉ số sinh thái thảm thực vật chưa gắn kết với dữ liệu đo đạc liên tục từ hệ thống cảm biến vi khí hậu tự động tại các đai cao trên 1.000 m.
3. Độ che phủ mùa vụ: Một số loài thực vật thân thảo địa sinh (geophytes) có chu kỳ sinh trưởng ngắn hoặc ra hoa ngắt quãng vào mùa khô sâu có thể chưa được thu thập đầy đủ mẫu hoa/quả.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Ứng dụng công nghệ DNA Barcoding và giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) để phân tích cấu trúc di truyền quần thể của loài mới Rungia khoii và các loài hạt trần quý hiếm (Fokienia hodginsii).
• Hướng 2: Thiết lập mạng lưới ô tiêu chuẩn định vị vĩnh viễn (Permanent Forest Dynamics Plots - 1 ha và 5 ha) theo tiêu chuẩn CTFS-ForestGEO để theo dõi động thái diễn thế thảm thực vật dưới tác động của biến đổi khí hậu.
• Hướng 3: Phân tích hoạt tính sinh học và hóa thực vật (Phytochemistry) đối với 627 loài cây thuốc ghi nhận tại Chạm Chu nhằm bảo tồn nguồn gen dược liệu quý.
• Hướng 4: Xây dựng mô hình không gian lượng hóa dịch vụ hệ sinh thái (InVEST model) kết hợp đánh giá kinh tế - sinh thái tri thức bản địa của người Tày và người Dao.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Tạo lập nguồn cơ sở dữ liệu gốc chuẩn mực với 1.083 loài thực vật cho vùng núi Đông Bắc Việt Nam, được trích dẫn trực tiếp trong các công trình thực vật chí, phân loại học quốc tế và các cơ sở dữ liệu ĐDSH toàn cầu (GBIF, IPNI).
• Quản lý lâm nghiệp & Chuyển đổi ngành: Định hướng công tác lâm sinh, khoanh nuôi tái sinh, loại bỏ cây ngoại lai xâm hại, và hỗ trợ phát triển vùng trồng cây dược liệu bản địa dưới tán rừng thay thế cây nông nghiệp ngắn ngày xói mòn đất.
• Ảnh hưởng chính sách cấp tỉnh và quốc gia: Cung cấp luận cứ khoa học để UBND tỉnh Tuyên Quang phê duyệt Quy hoạch bảo tồn ĐDSH tỉnh định hướng 2030, phục vụ việc thực thi Luật Lâm nghiệp 2017 và Chiến lược quốc gia về ĐDSH.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Góp phần ổn định sinh kế cho 6.832 hộ gia đình vùng đệm và vùng lõi thông qua các giải pháp du lịch sinh thái gắn liền với bảo tồn văn hóa cộng đồng bản địa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà khoa học trẻ: Khai thác danh lục, tọa độ 24 tuyến điều tra và phương pháp luận phân loại hình thái học để triển khai các đề tài chuyên sâu về sinh lý học, sinh hóa học và di truyền quần thể.
• Các giáo sư & Chuyên gia thực vật học: Tiếp cận các dẫn liệu phân loại mới (Rungia khoii, Aristolochia chlamydophylla, Ficus squamosa) để hiệu chỉnh các khóa tra họ, chi trong Thực vật chí Việt Nam và khu vực Đông Dương.
• Cơ quan quản lý & Hạt Kiểm lâm Chạm Chu: Ứng dụng trực tiếp bản đồ thảm thực vật và danh mục loài nguy cấp để tổ chức tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt các vùng lõi có quần thể gỗ quý (Excentrodendron tonkinense, Garcinia fagraeoides).
• Nhà hoạch định chính sách & Cộng đồng địa phương: Thụ hưởng các chính sách phát triển kinh tế vùng đệm, bảo tồn tri thức bản địa sử dụng cây thuốc và hưởng lợi từ cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
   Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc xác lập công thức phổ sinh học thực nghiệm đặc thù ($S_B = 73,12\text{Ph} + 10,62\text{Ch} + 5,17\text{Hm} + 6,83\text{Cr} + 4,26\text{Th}$) cho hệ sinh thái karst nhiệt đới gió mùa Đông Bắc, qua đó mở rộng và kiểm chứng Thuyết Phổ sinh học Raunkiaer (1934) trong điều kiện thảm thực vật núi cao nhiệt đới ẩm có sự chia cắt địa hình sâu sắc.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây như thế nào?
   So với khảo sát sơ bộ năm 2000 chỉ lập danh mục đơn thuần, luận án đã thiết lập hệ thống 24 tuyến khảo sát cố định gắn tọa độ GPS chuẩn xác, thu thập đa mẫu (3-10 mẫu/loài), kết hợp phân loại hình thái so sánh với hệ thống phân loại APG, đánh giá đồng thời cấu trúc phân loại học, phổ dạng sống Raunkiaer, yếu tố địa lý thực vật Nguyễn Nghĩa Thìn và phân loại thảm thực vật theo đai cao của Thái Văn Trừng và UNESCO.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng thực nghiệm là gì?
   Phát hiện bất ngờ nhất là sự hiện diện của loài mới cho khoa học Rungia khoii D. Deng & Joongku Lee (Acanthaceae) cùng 2 loài ghi nhận mới cho hệ thực vật Việt Nam (Aristolochia chlamydophylla, Ficus squamosa). Bằng chứng thực nghiệm là các mẫu vật tiêu bản chuẩn được lưu giữ tại Bảo tàng Sinh vật (HNU) và các mô tả giải phẫu cơ quan hoa, quả chi tiết đối chiếu với các bản mô tả gốc quốc tế.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lặp nghiên cứu (Replication protocol) không?
   Có. Luận án cung cấp bảng tọa độ địa lý chi tiết điểm đầu và điểm cuối của 24 tuyến khảo sát (Bảng 2.1), quy trình thu hái mẫu vật thực địa, quy chuẩn xử lý cồn và sấy tiêu bản của Bảo tàng HNU, phương pháp giám định tên khoa học qua hệ thống khóa phân loại, cho phép các nhà khoa học độc lập tái lặp quy trình kiểm kê và đánh giá thảm thực vật tại bất kỳ thời điểm nào.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
   Luận án định hình lộ trình nghiên cứu tiếp nối gồm 4 hợp phần: (1) Phân tích phát sinh chủng loại phân tử DNA Barcoding; (2) Thiết lập ô tiêu chuẩn định vị theo dõi động thái thảm thực vật; (3) Khảo sát hóa thực vật 627 loài cây thuốc; (4) Xây dựng cơ chế tài chính sinh thái bền vững từ chi trả dịch vụ môi trường rừng và du lịch sinh thái.

Kết luận

1. Thiết lập cơ sở dữ liệu hệ thực vật đồ sộ: Xác lập danh lục chuẩn hóa gồm 1.083 loài, 596 chi, 160 họ thuộc 6 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Khu BTTN Chạm Chu, với sự chiếm ưu thế tuyệt đối của ngành Hạt kín Magnoliophyta (chiếm 94% tổng số loài).
2. Đóng góp phân loại học xuất sắc: Công bố 1 loài mới cho khoa học (Rungia khoii), bổ sung 2 loài mới cho hệ thực vật Việt Nam (Aristolochia chlamydophylla, Ficus squamosa) và xác nhận 1 vùng phân bố mới (Strobilanthes hossei).
3. Lượng hóa chính xác đặc tính sinh thái: Xác định công thức phổ sinh học $S_B = 73,12\text{Ph} + 10,62\text{Ch} + 5,17\text{Hm} + 6,83\text{Cr} + 4,26\text{Th}$, chứng minh sự thích nghi sinh thái hoàn hảo của hệ thực vật nhiệt đới gió mùa ẩm trên núi.
4. Phân tích địa sinh học sâu sắc: Chứng minh tính chất giao thoa sinh địa lý giữa luồng thực vật bản địa nhiệt đới Đông Dương - Nam Trung Hoa và luồng di cư Malesia - Ấn Độ.
5. Đánh giá toàn diện giá trị tài nguyên: Thống kê 843 loài cây có ích (627 loài cây thuốc, 260 loài cây lấy gỗ) cùng hệ thống các loài nguy cấp, quý, hiếm cần ưu tiên bảo tồn nghiêm ngặt.
6. Đề xuất giải pháp bảo tồn khả thi: Hoạch định hệ thống giải pháp liên ngành đồng bộ giữa quản lý lâm nghiệp, điều chỉnh quy hoạch đất sản xuất nông nghiệp (vùng cam sành), và nâng cao sinh kế bền vững cho 29.703 cư dân thuộc 8 cộng đồng dân tộc bản địa tại vùng lõi và vùng đệm của Khu Bảo tồn thiên nhiên Chạm Chu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC Thuật ngữ Đa dạng sinh học (ĐDSH) (Biodiversity) xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980 trong hai bài viết của Lovejoy, Norse và McManus. Lovejoy làm việc cho Quỹ bảo vệ Thiên nhiên Quốc tế (WWF), Lovejoy cho rằng ĐDSH hay đa dạng sự sống được xác định trước hết bằng tổng số các loài sinh vật đang tồn tại hiện nay.

Còn Norse và McManus là hai nhà sinh thái học, khi đề cập tới ĐDSH toàn cầu có đưa ra hai khái niệm liên quan là đa dạng gen (genetic diversity) và đa dạng sinh thái (ecological diversity) (Lovejoy, 1980; Norse & McManus, 1980). Từ đó đến nay, định nghĩa ĐDSH và các nội dung liên quan đến ĐDSH đã được thảo luận một cách rộng rãi trên phạm vi toàn cầu. Hiện nay, có rất nhiều định nghĩa về ĐDSH đã được đưa ra: Quỹ bảo vệ Thiên nhiên Quốc tế - WWF (1990) quan niệm:"ĐDSH là sự phồn thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường". Do vậy, ĐDSH bao gồm 3 cấp độ là: đa dạng gen, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái (dẫn theo Nguyễn Nghĩa Thìn, 2005).

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc - FAO: "ĐDSH là tính đa dạng của sự sống dưới mọi hình thức, mức độ và mọi tổ hợp, bao gồm đa dạng gen, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái". Theo đó, ĐDSH được tổ chức ở nhiều cấp độ, từ các hệ sinh thái phức tạp đến các cấu trúc hóa học là cơ sở phân tử của vật chất di truyền. Do đó, thuật ngữ này bao hàm các hệ sinh thái, các loài, các gen khác nhau và sự phong phú tương đối của chúng (dẫn theo Lê Trọng Cúc, 2002). Theo công ước ĐDSH - CBD (1992) thì "ĐDSH là sự biến đổi giữa các sinh vật ở tất cả mọi nguồn, bao gồm hệ sinh thái trên đất liền, trên biển và các hệ sinh thái nước khác, sự đa dạng thể hiện trong từng loài, giữa các loài và các hệ sinh thái".

ĐDSH bao gồm sự đa dạng trong loài (đa dạng di truyền và đa dạng gen), giữa các loài (đa dạng loài) và các hệ sinh thái (đa dạng các hệ sinh thái). Đa dạng di truyền là sự phong phú những biến dị trong cấu trúc di truyền của các 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cá thể bên trong loài hoặc giữa các loài, những biến dị bên trong hoặc giữa các quần thể. Đa dạng loài là sự phong phú về các loài được tìm thấy trong các hệ sinh thái tại một vùng lãnh thổ xác định thông qua việc điều tra, kiểm kê. Đa dạng hệ sinh thái là sự phong phú về các kiểu hệ sinh thái khác nhau ở cạn cũng như ở nước tại một vùng nào đó (dẫn theo Phạm Bình Quyền và Nguyễn Nghĩa Thìn, 2002).

Theo hiệp hội Quốc tế bảo vệ Thiên nhiên (IUCN) đã đưa ra định nghĩa ĐDSH như sau:"ĐDSH là thuật ngữ chỉ sự phong phú của sự sống trên trái đất của hàng triệu loài thực vật, động vật, vi sinh vật cùng nguồn gen của chúng và các hệ sinh thái mà chúng là thành viên. Từ đó, ĐDSH được định nghĩa là sự đa dạng của các sinh vật từ tất cả các nguồn, trong đó bao gồm các hệ sinh thái trên cạn, dưới biển, các thủy vực và các phức hệ sinh thái mà chúng cấu thành. ĐDSH bao gồm sự đa dạng của loài, giữa các loài và các hệ sinh thái" (IUCN, 1994). Sự đa dạng về sinh học hay sự ĐDSH nói một cách ngắn gọn chính là sự đa dạng của sự sống trên trái đất.

Khái niệm bao gồm các loài thực vật, động vật và vi sinh vật trên cạn, ở sông hồ và biển. ĐDSH gồm 3 mức độ: loài, hệ sinh thái và thông tin di truyền/nguồn gen (dẫn theo Markus Schmidt et al. Tóm lại, ĐDSH là khoa học nghiên cứu về tính đa dạng của vật sống trong tự nhiên, từ các sinh vật phân cắt đến các động vật và thực vật (trên cạn cũng như dưới nước) và cả loài người chúng ta, từ mức độ phân tử đến các cơ thể, các loài và các quần xã mà chúng ta sống. ĐDSH gồm đa dạng về di truyền, đa dạng về loài và đa dạng về hệ sinh thái.

ĐDSH có vai trò sống còn đối với trái đất. ĐDSH có nhiều giá trị to lớn tập trung vào 3 nhóm: giá trị kinh tế, giá trị xã hội - nhân văn, giá trị tài nguyên và môi trường. Về giá trị kinh tế, ĐDSH là nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm hầu như là duy nhất cho con người. ĐDSH còn là nguồn cung cấp nhiều loại nguyên liệu quý cho công nghiệp chế biến.

Theo tính toán của các nhà khoa học trên thế giới, hằng năm ĐDSH cung cấp cho loài người một lượng sản phẩm có giá trị là 33.000 tỷ USD (Costanza et al. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Giá trị xã hội - nhân văn của ĐDSH là những giá trị không thể thay thế được đối với cuộc sống của con người. Tính phong phú, vẻ đẹp muôn màu của thiên nhiên cung cấp cho con người giá trị thẩm mỹ, đem lại cho con người sự thư thái bình yên và lòng yêu quê hương, đất nước, đặc biệt là tạo công ăn việc làm và nâng cao đời sống. Giá trị tài nguyên và môi trường của ĐDSH được thể hiện ở vai trò duy trì cân bằng sinh học, cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường, là chức năng tự nhiên không thể thay thế được.

Các loài sinh vật tự dưỡng (chủ yếu là thực vật) thông qua quá trình quang hợp đã chuyển hóa các chất vô cơ thành hữu cơ, tạo nên nguồn chất hữu cơ duy nhất trên trái đất nuôi sống muôn loài sinh vật, trong đó có con người. Các loài sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân hủy chuyển hóa các chất hữu cơ thành vô cơ, làm khép kín chu trình chuyển hóa vật chất trên trái đất. Chuyển hóa vật chất cùng với trao đổi năng lượng, trao đổi thông tin là động lực duy trì sự tồn tại và phát triển của sự sống, sự tiến hóa của muôn loài. Sự phát triển nhanh chóng và mạnh mẽ của quá trình công nghiệp hóa nền kinh tế đã gây nên nhiều tác động to lớn và sâu sắc lên ĐDSH.

Cùng với những nhận thức chưa đầy đủ, sự thiếu hiểu biết, thiếu quan tâm đến bảo vệ và phát triển của ĐDSH, đã góp phần làm cho ĐDSH bị suy thoái, các chức năng sinh thái bị nhiễu loạn, con người sẽ chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của thiên tai như hạn hán, lốc, lũ quét, lũ ống, xói mòn, ô nhiễm,… (dẫn theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2005). Nhận thức được điều đó, nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới đã và đang chung tay bảo vệ ĐDSH, thể hiện bằng việc cùng nhau tham gia vào nhiều công ước quốc tế về ĐDSH như: công ước ĐDSH (có khoảng hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia); công ước Ramsar về các cùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế, đặc biệt là nơi cư trú của chim nước (với khoảng 140 nước tham gia); công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã đang bị nguy cấp;… Bên cạnh đó, nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức đánh giá, bảo tồn và phát triển sinh vật trên phạm vi toàn cầu như: Hiệp hội Quốc tế bảo vệ Thiên nhiên (IUCN); Quỹ Quốc tế bảo vệ Thiên nhiên (WWF); Chương trình môi trường Liên hợp quốc (UNEP); Viện tài nguyên Di truyền Quốc tế (IPGRI),… 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Việt Nam được đánh giá là quốc gia giàu có về ĐDSH, được xếp thứ 16 trên thế giới về mức độ đa dạng của tài nguyên sinh vật, được công nhận là một trong các quốc gia cần được ưu tiên cho bảo tồn ĐDSH toàn cầu. Chính vì vậy công tác bảo tồn ĐDSH ở Việt Nam có vai trò rất quan trọng. Để hiện thực hóa điều đó, Việt Nam tham gia tích cực các Hiệp ước Quốc tế về ĐDSH và nỗ lực thực hiện nghiêm túc các hiệp ước sau khi kí kết như công ước Ramsar, công ước ĐDSH, công ước CITES,… Bên cạnh đó từ những năm 60 của thế kỉ trước, Đảng và Nhà nước ta đã có những chính sách bảo vệ các khu rừng nguyên sinh, cho đến nay đã có một hệ thống các khu bảo tồn được thành lập trên khắp cả nước.

Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng để định hướng cho công tác bảo vệ, bảo tồn ĐDSH gắn với phát triển kinh tế - xã hội và nhiều văn bản luật, văn bản dưới luật được triển khai thực hiện trên thực tế. Nhiều chiến lược có liên quan đã được xây dựng, bao gồm Chiến lược Bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 (Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam, 2003); Chiến lược Phát triển lâm nghiệp Việt Nam giai đoạn 2006 - 2020 (Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam, 2007); Chiến lược Quản lý hệ thống rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển, khu bảo tồn vùng nước nội địa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 (Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam, 2014a); Quy hoạch hệ thống rừng đặc dụng cả nước đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 (Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam, 2014b); Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia đến 2020, tầm nhìn đến 2030 (Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam, 2012),… Một hệ thống luật pháp liên quan đến lĩnh vực bảo tồn và phát triển đã được Chính phủ Việt Nam xây dựng và ban hành, trong đó quan trọng nhất là Luật Bảo vệ môi trường (ban hành năm 1993, sửa đổi năm 2005), Luật Tài nguyên nước (1999), Luật ĐDSH (2008), Luật Bảo vệ và phát triển rừng (ban hành năm 1991, sửa đổi năm 2005) và Luật Biển (2015). Đặc biệt là, Luật ĐDSH về bảo tồn và phát triển bền vững ĐDSH đã nhấn mạnh sử dụng bền vững hệ sinh thái tự nhiên, các loài sinh vật và tài nguyên di truyền, phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội,… (dẫn theo Võ Thanh Sơn, 2015). Thêm vào đó, tháng 7 năm 2013, Chiến lược quốc gia về ĐDSH đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 đã chính thức được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, trở thành định hướng mới cho công tác bảo tồn đa dạng; hướng tới nền kinh tế xanh và ứng phó với biến 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.