Giải pháp bảo tồn một số loài hạt trần tại Vườn quốc gia Pù Mát, Nghệ An

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu giải pháp bảo tồn các loài hạt trần tại vườn quốc gia Pù Mát, Nghệ An, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Nguyễn Diên Quang
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Việt Hà
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất giải pháp bảo tồn một số loài hạt trần tại Vườn quốc gia Pù Mát tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thiệu chung về các loài hạt trần
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu về các loài hạt trần
• 1.2.1. Nghiên cứu về các loài hạt trần trên thế giới
• 1.2.2. Nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.2.3. Nghiên cứu về các loài hạt trần tại VQG Pù Mát
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3.4.1. Phương pháp kế thừa số liệu
• 1.3.4.2. Phương pháp ngoại nghiệp
• 1.3.4.3. Phương pháp nội nghiệp
• 1.4. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, DÂN SINH KINH TẾ
• 1.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Nguồn tài nguyên rừng ở Vườn quốc gia Pù Mát
• 1.4.3. Hiện trạng sử dụng đất
• 1.4.4. Tài nguyên rừng
• 1.5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.5.1. Thành phần loài thực vật hạt trần tại Vườn quốc gia Pù Mát
• 1.5.2. Đặc điểm phân bố của các loài thực vật hạt trần
• 1.5.2.1. Phân bố của các loài thực vật hạt trần theo đai cao
• 1.5.2.2. Phân bố của các loài thực vật hạt trần theo kiểu rừng
• 1.5.2.3. Đặc điểm sinh thái và khả năng tái sinh tự nhiên của các loài Hạt trần tại Vườn quốc gia Pù Mát
• 1.5.2.3.1. Loài Sa mu dầu
• 1.5.2.3.2. Loài Đỉnh tùng
• 1.5.3. Hiện trạng bảo tồn các loài hạt trần tại Vườn quốc gia Pù Mát
• 1.5.4. Đề xuất giải pháp hành động bảo tồn các loài Hạt trần trong thời gian tới
• 1.5.5. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn các loài cây hạt trần
• 2. KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp bảo tồn loài hạt trần tại Vườn quốc gia Pù Mát

Vườn quốc gia Pù Mát là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao tại Việt Nam, nơi có nhiều loài hạt trần quý hiếm. Việc bảo tồn các loài này không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương. Các giải pháp bảo tồn cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của các loài này trong tương lai.

1.1. Đặc điểm sinh thái của loài hạt trần tại VQG Pù Mát

Các loài hạt trần tại VQG Pù Mát có đặc điểm sinh thái đa dạng, thường phân bố ở độ cao từ 900 đến 1500m. Môi trường sống của chúng bao gồm các khu rừng nguyên sinh, nơi có độ ẩm cao và ánh sáng vừa phải, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài này.

1.2. Tầm quan trọng của loài hạt trần trong hệ sinh thái

Loài hạt trần đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ cung cấp gỗ quý mà còn là nơi cư trú cho nhiều loài động vật. Việc bảo tồn các loài này sẽ giúp bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì các dịch vụ sinh thái mà chúng cung cấp.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn loài hạt trần

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, nhưng loài hạt trần tại VQG Pù Mát vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố như khai thác gỗ trái phép, biến đổi khí hậu và sự phát triển đô thị đang đe dọa sự tồn tại của chúng. Cần có các biện pháp mạnh mẽ để đối phó với những thách thức này.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng của loài hạt trần

Nhiều loài hạt trần tại VQG Pù Mát đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Các nghiên cứu cho thấy số lượng cá thể của một số loài đã giảm mạnh trong những năm qua.

2.2. Tác động của con người đến loài hạt trần

Hoạt động của con người như khai thác rừng, phát triển nông nghiệp và đô thị hóa đã làm suy giảm môi trường sống của loài hạt trần. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng mà còn tác động tiêu cực đến toàn bộ hệ sinh thái.

III. Phương pháp bảo tồn loài hạt trần hiệu quả

Để bảo tồn loài hạt trần tại VQG Pù Mát, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn đa dạng. Các giải pháp này bao gồm bảo tồn tại chỗ, phục hồi môi trường sống và giáo dục cộng đồng. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn.

3.1. Bảo tồn tại chỗ và phục hồi môi trường sống

Bảo tồn tại chỗ thông qua việc thành lập các khu bảo tồn và vườn quốc gia là một trong những giải pháp hiệu quả. Đồng thời, phục hồi môi trường sống cho các loài hạt trần cũng cần được thực hiện để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của chúng.

3.2. Giáo dục cộng đồng về bảo tồn

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của loài hạt trần và các biện pháp bảo tồn là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu bảo tồn

Các nghiên cứu về loài hạt trần tại VQG Pù Mát đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp bảo tồn có thể mang lại kết quả tích cực. Những nỗ lực này không chỉ giúp bảo tồn các loài hạt trần mà còn góp phần vào phát triển bền vững của khu vực.

4.1. Kết quả từ các chương trình bảo tồn

Các chương trình bảo tồn đã giúp tăng cường số lượng cá thể của một số loài hạt trần. Những nỗ lực này đã được ghi nhận qua các cuộc khảo sát và nghiên cứu định kỳ tại VQG Pù Mát.

4.2. Tác động tích cực đến cộng đồng địa phương

Việc bảo tồn loài hạt trần không chỉ mang lại lợi ích về mặt sinh thái mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho cộng đồng địa phương thông qua du lịch sinh thái và các hoạt động liên quan đến bảo tồn.

V. Kết luận và tương lai của bảo tồn loài hạt trần

Bảo tồn loài hạt trần tại VQG Pù Mát là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Các giải pháp bảo tồn cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của các loài này trong tương lai. Sự hợp tác giữa các bên liên quan sẽ là chìa khóa cho thành công trong công tác bảo tồn.

5.1. Tương lai của các loài hạt trần tại VQG Pù Mát

Nếu các biện pháp bảo tồn được thực hiện hiệu quả, tương lai của các loài hạt trần tại VQG Pù Mát sẽ được đảm bảo. Điều này không chỉ có lợi cho hệ sinh thái mà còn cho cộng đồng địa phương.

5.2. Khuyến nghị cho các chính sách bảo tồn

Cần có các chính sách bảo tồn rõ ràng và cụ thể để hỗ trợ cho công tác bảo tồn loài hạt trần. Các chính sách này nên bao gồm việc tăng cường quản lý rừng, bảo vệ môi trường sống và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn quốc gia Pù Mát thuộc tỉnh Nghệ An sở hữu tổng diện tích tự nhiên 94.072,2 ha, trong đó diện tích rừng tự nhiên đạt 92.406,2 ha với độ che phủ lên tới 97,87%. Khu bảo tồn này lưu giữ hệ thực vật vô cùng phong phú với 2.494 loài thuộc 931 chi và 202 họ thực vật bậc cao có mạch. Đáng chú ý, có hơn 50 loài được ghi danh trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ thế giới, biến nơi đây thành trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học trọng điểm quốc gia.

Trong hệ thống thực vật quý hiếm tại Pù Mát, ngành Hạt trần (Gymnospermae) giữ vị trí đặc biệt quan trọng về mặt tiến hóa cổ thực vật học lẫn giá trị kinh tế lâm sản. Tuy nhiên, các loài cây lá kim quý như Sa mu dầu (Cunninghamia konishii) và Pơ mu (Fokienia hodginsii) đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Số lượng cá thể trưởng thành còn rất ít, phân bố cục bộ trên các dốc núi hiểm trở, chịu áp lực khai thác gỗ lén lút và khả năng tái sinh tự nhiên dưới tán rừng suy giảm rõ rệt.

Luận văn thạc sĩ lâm học thực hiện mục tiêu khảo sát toàn diện thành phần loài, quy luật phân bố theo đai cao và sinh cảnh, cấu trúc quần thể cùng đặc tính tái sinh tự nhiên của các loài hạt trần; từ đó xây dựng hệ thống giải pháp bảo tồn thực tiễn. Nghiên cứu được triển khai tại vùng lõi VQG Pù Mát trải dài trên địa bàn 3 huyện Anh Sơn, Con Cuông và Tương Dương dọc 61 km đường biên giới Việt - Lào, tổng hợp dữ liệu thực địa từ năm 2010 đến 2017. Kết quả nghiên cứu là luận cứ khoa học xác thực giúp bảo vệ nguyên vẹn 10 loài hạt trần nguy cấp và phát triển bền vững nguồn gen cây rừng bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978) để phân định các kiểu rừng đặc trưng tại Pù Mát, tiêu biểu là kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới (chiếm 46,5% diện tích) và rừng kín thường xanh hỗn giao cây lá rộng, lá kim á nhiệt đới (chiếm 29% diện tích). Bên cạnh đó, đề tài áp dụng mô hình toán sinh thái chỉ số cạnh tranh Hegyi (1974) nhằm định lượng mức độ cạnh tranh không gian sinh dưỡng giữa cây hạt trần trung tâm và 6 cây gỗ lân cận.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm:

• Thực vật Hạt trần (Gymnospermae): Nhóm thực vật hạt trần cổ sinh có noãn không được bao bọc trong bầu nhụy, đóng vai trò chỉ thị sinh thái vùng cao.
• Bảo tồn tại chỗ (In-situ): Duy trì và bảo vệ quần thể loài ngay trong sinh cảnh rừng tự nhiên nguyên vẹn.
• Bảo tồn chuyển vị (Ex-situ): Di chuyển nguồn gen ra ngoài sinh cảnh tự nhiên để lưu giữ qua vườn thực vật hoặc nhân giống nhân tạo.
• Tái sinh tự nhiên: Quá trình phục hồi số lượng cá thể con thông qua phát tán hạt hoặc nảy chồi sinh dưỡng.
• Tiêu chuẩn đe dọa tuyệt chủng: Khung phân hạng nguy cấp dựa theo quy chuẩn IUCN và Sách đỏ Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khảo sát trên 6 tuyến điều tra thực địa chính gồm Khe Thơi, Khe Ca - Khe Tun, Khe Kèm, Tam Đình - Tam Hợp, Cao Vều, Khe Bu cùng 2 tuyến phụ với tổng chiều dài hàng chục km cắt ngang các dạng địa hình phức tạp. Phương pháp điều tra theo tuyến kết hợp bố trí 100 ô dạng bản đo đếm cây tái sinh triển vọng giúp thu thập dữ liệu khách quan tại những khu vực vách đá hiểm trở.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được xác lập qua máy định vị GPS cầm tay, đo đếm đường kính ngang ngực, chiều cao vút ngọn và thu thập tiêu bản thực vật. Dữ liệu thứ cấp kế thừa từ bản đồ kiểm kê tài nguyên rừng năm 2015 và diễn biến rừng năm 2016. Dữ liệu không gian được xử lý bằng phần mềm MapInfo và ArcGIS để số hóa bản đồ phân bố đai cao, kết hợp phần mềm Excel phân tích thống kê sinh trắc học. Hiện trạng bảo tồn được đánh giá nghiêm ngặt theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và Quyết định số 74/2008/QĐ-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã định danh chính xác 10 loài thực vật hạt trần phân bố tại VQG Pù Mát thuộc 6 họ thực vật. Tuyến điều tra Khe Thơi đạt mức độ đa dạng cao nhất khi ghi nhận 7 trên tổng số 10 loài (chiếm tỷ lệ 70%), tuyến Khe Kèm phát hiện 3 loài, trong khi tuyến Cao Vều chỉ ghi nhận duy nhất loài Pơ mu.

Sự phân bố của các loài hạt trần thể hiện tính phân tầng rõ rệt theo đai cao địa hình:

• Đai dưới 500m: Ghi nhận sự xuất hiện của loài Tuế (Cycas sp.) và Gắm (Gnetum latifolium).
• Đai từ 500m đến 700m: Phân bố rải rác của Kim giao (Nageia fleuryi), Thông nàng (Dacrycarpus imbricatus) và Tuế.
• Đai từ 700m đến 1.000m: Sinh cảnh của Phỉ ba mũi (Cephalotaxus mannii), Thông tre (Podocarpus neriifolius), Dẻ tùng (Amentotaxus poilanei) và Dẻ tùng Vân Nam (Amentotaxus yunnanensis).
• Đai từ 1.000m đến trên 1.500m: Chiếm ưu thế bởi Pơ mu (Fokienia hodginsii) và Sa mu dầu (Cunninghamia konishii), chiếm hơn 80% tổng trữ lượng cá thể hạt trần.

Tại khu vực Khe Tun - Khe Ca, nghiên cứu phát hiện quần thể Sa mu dầu thuần loài cổ thụ gồm 70 cá thể ở đai cao 960 - 1.300m, đường kính thân đạt tới 250 cm và chiều cao vượt tán từ 50 đến 60 m. Ngược lại, loài Đỉnh tùng chỉ phát hiện duy nhất 13 cá thể trên vách đá Khe Bu ở độ cao trên 900m. Khả năng tái sinh tự nhiên có sự chênh lệch lớn: Dẻ tùng ghi nhận 18 cây con tái sinh (cao 10 - 100 cm), Kim giao có 8 cây con tại Khe Kèm, trong khi loài Tuế và Đỉnh tùng hoàn toàn không phát hiện cây con dưới tán.

Thảo luận kết quả

Quy luật phân bố tập trung của Sa mu dầu và Pơ mu ở đai cao trên 1.000m được giải thích bởi điều kiện vi khí hậu nhiệt đới núi cao đặc thù với nhiệt độ bình quân năm 16 - 19 độ C, độ ẩm không khí thường xuyên trên 75% và lượng sương mù bao phủ lớn. Hiện tượng nhiều cây Sa mu dầu cổ thụ bị rỗng ruột và mục gốc chứng minh quần thể đã bước vào giai đoạn thành thục tự nhiên, làm giảm tỷ lệ nảy mầm của hạt giống do thảm mục dày và tán rừng che phủ kín.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các công bố của Nguyễn Nghĩa Thìn (2004) và Nguyễn Tiến Hiệp (2004), khẳng định Việt Nam là trung tâm đa dạng chi hạt trần khi chiếm tới 27% số chi toàn cầu dù chỉ chiếm dưới 5% tổng số loài. Toàn bộ cấu trúc không gian và mật độ cá thể được trực quan hóa qua biểu đồ phẫu diện rừng 3 tầng tại đỉnh Phu Đón Cắn (độ cao 1.149m) và bản đồ số hóa tỷ lệ 1:50.000 thể hiện chi tiết tọa độ UTM từng điểm xuất hiện của loài.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững các loài hạt trần quý hiếm tại VQG Pù Mát, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý trọng tâm:

Thứ nhất, tăng cường tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt quần thể nguyên vẹn. Thành lập 6 chốt trạm cơ động tại các khu vực nhạy cảm gồm Khe Thơi, Khe Bu và Cao Vều; mục tiêu kiểm soát và ngăn chặn 100% các hành vi khai thác trộm Pơ mu và Sa mu dầu trong giai đoạn 2018 - 2020; lực lượng nòng cốt là Đội Kiểm lâm cơ động phối hợp cùng các Trạm Quản lý bảo vệ rừng.

Thứ hai, thực hiện các biện pháp lâm sinh xúc tiến tái sinh tự nhiên. Tiến hành phát dọn dây leo, tỉa thưa cục bộ các loài cây bụi chèn ép và xới đất thảm mục xung quanh gốc cây mẹ Sa mu dầu và Dẻ tùng trên diện tích 1.670,2 ha đất phục hồi; mục tiêu đạt mật độ cây con tái sinh triển vọng trên 1.000 cây/ha trong giai đoạn 2018 - 2022; giao Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế VQG chủ trì.

Thứ ba, thiết lập chương trình bảo tồn chuyển vị đối với các loài có nguy cơ tuyệt chủng cao. Xây dựng vườn ươm nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm cành và ghép chồi cho 13 cá thể Đỉnh tùng cùng các cá thể Tuế; mục tiêu sản xuất 500 cây giống đạt chuẩn mỗi năm trong giai đoạn 2019 - 2025; phối hợp thực hiện cùng Trường Đại học Lâm nghiệp.

Thứ tư, nâng cao đời sống dân sinh vùng đệm để giảm sức ép lên tài nguyên rừng. Mở rộng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và giao khoán bảo vệ rừng cho 100% hộ đồng dân tộc thiểu số tại 17 xã vùng đệm (huyện Con Cuông, Tương Dương, Anh Sơn); phấn đấu giảm 80% áp lực xâm lấn rừng tự nhiên trước năm 2025; do UBND các huyện phối hợp với Ban Quản lý VQG điều hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu định lượng của luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Ban Quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng quy trình điều tra theo tuyến và mô hình phân bố đai cao để xây dựng phương án quản lý rừng đặc dụng và khoanh vùng bảo tồn các loài thực vật nguy cấp.
• Các nhà khoa học, giảng viên chuyên ngành Lâm sinh và Thực vật học: Sử dụng nguồn tư liệu mô tả chi tiết về sinh thái, đặc điểm hình thái và phẫu diện tầng tán của 10 loài hạt trần cổ phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu tiến hóa thực vật.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng: Tham khảo phương pháp luận khoa học, cách tích hợp công nghệ GIS, máy định vị GPS và mô hình chỉ số cạnh tranh Hegyi trong nghiên cứu thực địa lâm nghiệp.
• Cán bộ hoạch định chính sách lâm nghiệp và các tổ chức bảo tồn quốc tế: Khai thác số liệu thực chứng để xây dựng báo cáo hiện trạng đa dạng sinh học và lập dự án tài trợ bảo tồn nguồn gen quý hiếm cấp quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Vườn quốc gia Pù Mát được xem là điểm nóng bảo tồn thực vật hạt trần? VQG Pù Mát lưu giữ 10 loài hạt trần cổ sinh trên diện tích 92.789,6 ha rừng tự nhiên. Nơi đây sở hữu quần thể Sa mu dầu thuần loài độc nhất vô nhị gồm 70 cây cổ thụ có đường kính tới 250 cm cùng các loài đặc hữu hẹp như Đỉnh tùng, có ý nghĩa khoa học toàn cầu về tiến hóa thực vật.

Loài hạt trần nào phân bố phổ biến và có số lượng lớn nhất tại khu vực nghiên cứu? Pơ mu (Fokienia hodginsii) là loài chiếm ưu thế nhất, phân bố liên tục ở độ cao từ 1.000m đến trên 1.500m dọc đỉnh dông biên giới Việt - Lào. Loài này sinh trưởng tốt trên đất mùn alit, tạo thành các dải rừng hẹp hỗn giao với cây lá rộng và có giá trị bảo tồn nguồn gen rất cao.

Thực trạng tái sinh tự nhiên của loài Sa mu dầu và Đỉnh tùng hiện nay như thế nào? Quần thể Sa mu dầu 70 cây tại Khe Tun đã bước vào giai đoạn già cỗi, cây mẹ bị rỗng ruột khiến khả năng sinh hạt suy giảm. Trong khi đó, Đỉnh tùng chỉ còn 13 cây trên vách đá Khe Bu và hoàn toàn không có cây con tái sinh, đòi hỏi phải áp dụng ngay kỹ thuật nhân giống chuyển vị.

Chỉ số cạnh tranh Hegyi được áp dụng như thế nào trong đánh giá sinh thái cây hạt trần? Nghiên cứu chọn cây hạt trần làm tâm điểm và đo đạc khoảng cách cùng đường kính ngang ngực của 6 cây lân cận. Công thức Hegyi cho phép lượng hóa chính xác áp lực cạnh tranh về không gian dinh dưỡng và ánh sáng, làm căn cứ đề xuất các giải pháp tỉa thưa lâm sinh hợp lý.

Luận văn đã ứng dụng những công cụ công nghệ nào trong quản lý dữ liệu bảo tồn? Nghiên cứu sử dụng thiết bị định vị vệ tinh GPS để ghi nhận tọa độ UTM của từng cá thể cây gỗ, kết hợp phần mềm MapInfo và ArcGIS để số hóa bản đồ phân bố theo 5 đai cao. Toàn bộ thông số sinh trắc học và mật độ tái sinh được xử lý định lượng trên phần mềm Excel.

Kết luận

• Luận văn đã xác định và định danh chính xác 10 loài thực vật hạt trần thuộc 6 họ thực vật phân bố tại VQG Pù Mát.
• Xác lập quy luật phân tầng sinh thái theo 5 đai cao, chỉ ra đai trên 1.000m là khu vực phân bố tập trung của Sa mu dầu và Pơ mu.
• Đánh giá hiện trạng thành thục tự nhiên của 70 cây Sa mu dầu cổ thụ và cảnh báo nguy cơ tuyệt chủng của 13 cá thể Đỉnh tùng do thiếu hụt cây tái sinh.
• Ứng dụng thành công hệ thống bản đồ số GIS và chỉ số cạnh tranh Hegyi trong quản lý không gian sinh thái thực vật rừng đặc dụng.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp bảo tồn tại chỗ, bảo tồn chuyển vị và phát triển sinh kế cộng đồng vùng đệm đến năm 2025.

Công trình là đóng góp học thuật và thực tiễn giá trị, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng vững chắc cho chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học giai đoạn 2020 - 2030 tại tỉnh Nghệ An. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và nhà quản lý lâm nghiệp hãy tham khảo tài liệu toàn văn để cùng chung tay bảo tồn nguồn gen thực vật quý giá của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Vườn quốc gia Pù Mát là một trong những Vườn quốc gia có giá trị dạng sinh học cao của Việt Nam; thành phần động, thực vật phong phú, đa dạng. Riêng về thực vật đã có hơn 50 loài nằm trong sách đỏ Việt Nam và danh sách thực vật bị đe doạ trên thế giới cần được bảo tồn, trong số đó có những loài quí hiếm đang bị đe doạ tuyệt chủng. Chính vì điều đó, Vườn quốc gia Pù Mát được xem là điểm nóng về bảo tồn đa dạng sinh hoc. Trong số các loài loài thực vật quý hiếm của VQG Pù Mát , có một số lượng lớn là các loài hạt trần (Gymnospermae), như loài Sa mu dầu (Cunninghamia konishii) phân bố rất hẹp ở Vườn quốc gia Pù Mát và loài Pơ mu (Fokienia hodginsii), các loài cây này không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn có giá trị kinh tế rất cao.

Kết quả điều tra đánh giá đa dạng sinh học từ năm 2010 - 2015 của Phòng khoa học và hợp tác quốc tế - Vườn quốc gia Pù Mátcho thấy số lượng cá thể của các loài không nhiều, chỉ có loài Pơ mu có số lượng lớn hơn cả, chúng tập trung phân bố từ độ cao 900- 1500m trên các sườn dông và đỉnh núi, một số cá thể đã và đang bị chết tự nhiên còn một số cá thể khác vẫn đang bị khai thác trộm, hơn nữa dưới tán rừng rất ít gặp các cá thể cây con của các loài tái sinh tự nhiên, vì vậy việc nghiên cứu các giải pháp bảo tồn các loài cây quý hiếm, đặc hữu sẽ có ý nghĩa rất lớn trong việc phát triển nguồn gen thực vật quý hiếm ở nước ta cũng như góp phần vào việc bảo tồn tính đa dạng thực vật ở Vườn quốc gia Pù Mát đang là vấn đề hết sức bức xúc và cần thiết. Xuất phát từ những yêu cầu thực tiễn trên,tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:"Nghiên cứu đề xuất giải pháp bảo tồn một số loài hạt trần tại Vườn quốc gia Pù Mát". LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Giới thiệu chung về các loài hạt trần.

Cây Hạt trần là một trong những nhóm cây quan trọng nhất trên thế giới. Các khu rừng cây Hạt trần rộng lớn của bắc bán cầu là nơi lọc khí các bon níc, giúp làm điều hòa khí hậu. Rất nhiều dãy núi trên thế giới có rừng cây Hạt trần chiếm ưu thế, đóng vai trò quyết định đối với việc điều hòa nước cho hệ thống sông ngòi chính. Những trận lụt lội khủng khiếp gần đây ở các vùng thấp như ở các nước Trung Quốc và Ấn Độ có quan hệ trực tiếp tới việc khai thác quá mức rừng cây ngành hạt trần phòng hộ đầu nguồn.

Rất nhiều loại thức vật, động vật, nấm phụ thuộc vào cây ngành hạt trần để tồn tại,. Ngành hạt trần cung cấp một phần chính gỗ cho xây dựng, ván ép, bột và các sản phẩm giấy của thế giới. Nhiều loài còn cho gỗ quý với những công dụng đặc biệt như dùng đóng tàu hay làm đồ mỹ nghệ. Hạt của nhiều loài còn là nguồn thức ăn quan trọng cho dân địa phương ở các vùng xã xôi ở Chi Lê, Mê xi cô, Úc và Trung Quốc.

Phần lớn các cây thuộc ngành hạt trần có chứa các hóa chất sinh hóa mà đang ngày càng được sử dụng làm thuộc chữa các căn bệnh thế kỷ như ung thư. Hiện nay có trên 200 loài cây Hạt trần được coi là bị đe dọa tuyệt chủng ở mức độ toàn thế giới (Ngô Đức Tố Lưu, Philip lan Thomas, 2004). Rất nhiều loài khác bị đe dọa hay gặp nhất là khai thác quá mức lấy gỗ hay các sản phẩm khác, phá rừng làm bãi chăn thả, gia súc, trồng trọt và làm nơi sinh sống cho con người, cùng với sự gia tăng tần suất của đám cháy rừng. Tầm quan trọng đối với thế giới của loài thuộc ngành hạt trần làm cho công việc bảo tồn chúng trở nên có ý nghĩa đặc biệt.

Sự phức tạp trong các yếu tố đe dọa gặp phải cần có một loạt các chiến lược thực hành để bảo tồn và sử dụng bền vững các loài cây này. Bảo tồn tại chỗ thông qua các cơ chế như hình thành các Vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên là một giải pháp tốt, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 có hiệu quả đối với những khu vực lớn còn rừng nguyên sinh. Công tác bảo tồn đòi hỏi sự công tác của mọi người từ các ngành, nghề và tổ chức khác nhau. Những người làm công tác này đều phụ thuộc vào việc định danh chính xác loài cây mục tiêu hay các sinh vật khác có liên quan và các thông tin cập nhật ở các mức độ địa phương, khu vực và quốc tế.

Tổng quan nghiên cứu về các loài hạt trần. Nghiên cứu về các loài hạt trần trên thế giới. Cây thuộc ngành Hạt trần là những loài cây có nguồn gốc cổ xưa nhất, khoảng trên 300 triệu năm. Các vùng rừng cây ngành Hạt trần tự nhiên nổi tiếng thường được nhắc tới ở Châu Âu với các loài Vân sam (Picea), Thông (Pinus); Bắc Mỹ với các loài Thông (Pinus), Cù tùng (Sequoia, Sequoiadendron) và Thiết sam (Pseudotsuga); Đông Á như Trung Quốc và Nhật Bản với các loài Tùng bách (Cupressus, Juniperus) và Liễu sam (Cryptomeria).

Các loài cây thuộc ngành Hạt trần đã đóng góp một phần không nhỏ vào nền kinh tế của một số nước như Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan, New Zealand. Lịch sử lâu dài của Trung Quốc cũng đã ghi lại nguồn gốc các cây ngành Hạt trần cổ thụ hiện còn tồn tại đến ngày nay mà có thể dựa vào nó để đoán tuổi của chúng. Chẳng hạn trên núi Thái Sơn (Sơn Đông) có cây Tùng ngũ đại phu do Tần Thủy Hoàng phong tặng tên; cây Bách Hán tướng quân ở thư viện Tùng Dương (Hà Nam), cây Bạch quả đời Hán trên núi Thanh Thành (Tứ Xuyên); cây Bách nước Liêu (còn gọi là Liêu bách) trong công viên Trung Sơn (Bắc Kinh). Đồng thời, nhiều nơi khác trên thế giới cũng có một số cây cổ thụ nổi tiếng như cây Cù tùng (Sequoia) có tên “cụ già thế giới” ở California (Mỹ) đã trên 3.000 năm tuổi, cây Tuyết tùng (Cedrus deodata) trên đảo Ryukyu (Nhật Bản) qua máy đo đã 7.

Tại Li Băng hiện còn một đám rừng gồm 400 cây Bách Libăng (Cedrus) nổi tiếng từ thời tiền sử, trong đó có 13 cây cổ địa có hàng nghìn năm tuổi [18]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Ngành hạt trần cung cấp một phần chính gỗ xây dựng, ván ép, bột và các sản phẩm giấy trên thế giới. nhiều loài còn cho gỗ quý với những công dụng đặc biệt như dùng đóng tàu hay làm đồ mỹ nghệ. Phần lớn cây thuộc ngành hạt trần có gỗ dễ gia công, bền.

Ở Chi Lê, cây Fizroya cupressoides là một loài cây ngành hạt trần rừng ôn đới có chiều cao đạt trên 50m và tuổi của chúng trên 3. Thân cây này được tìm thấy từ các đầm lầy nơi chúng đã bị chôn vùi từ trên 5.000 năm trước nhưng gỗ vẫn có giá trị sử dụng tốt. Loài cây được dùng trồng rừng nhiều nhất trên thế giới là Thông Pinus radiata, là nguyên liệu cơ bản cho công nghiệp rừng của châu Úc, Nam Mỹ và Nam Phi, với tổng diện tích lớn hơn cả diện tích Việt Nam. Tại sinh cảnh nguyên sản của cây ở Califonia loài chỉ có ở 5 đám nhỏ còn sót lại và đang bị đe dọa nghiêm trọng.

Cây thuộc ngành hạt trần còn là nguồn cung cấp nhựa quan trọng trên thế giới. Hạt của nhiều loài còn là nguồn thức ăn quan trọng cho dân địa phương ở các vùng xã xôi ở Chi Lê, Mê xi cô, Úc và Trung Quốc. Phần lớn các cây thuộc ngành hạt trần có chứa các hóa chất sinh hóa mà đang ngày càng được sử dụng làm thuộc chữa các căn bệnh thế kỷ như ung thư. Cây thuộc ngành hạt trần còn có vai trò quan trọng trong các nên văn hóa ở phương đọng và phương tây.

Các dân tộc Xen tơ và Bắc âu thờ cây Thông đỏ Taxus baccata như một biểu tựơng của cuộc sống vĩnh hằng. Người Anh điêng ở Pehuenche, Chi Lê tin rằng các cây đực và cây cái loài bách tán(Araucaria araucana) mang các linh hồn tạo nên thế giới của họ(Nguyễn Tiến Hiệp, Phan Kế Lộc và các công sự, 2005) [9] (Nguyễn Đức Tố Lưu, Philip lan thomas, 2004). Nghiên cứu tại Việt Nam. Hiện tại có khoảng 29 loài cây thuộc ngành Hạt trần ở Việt Nam.

Mặc dù chỉ dưới 5% số loài cây trong ngành Hạt trần đã biết trên thế giới được tìm thấy ở Việt Nam nhưng ngành Hạt trần Việt Nam lại chiếm đến 27% số các chi và 5 trong số 8 họ đã biết [18]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Tất cả các loài cây ngành Hạt trần ở Việt Nam đều có ý nghĩa lớn. Chi Bách vàng mới chỉ được phát hiện vào năm 1999 trong khi loài Thuỷ tùng chỉ còn 2 quần thể nhỏ với tổng số cây ít hơn 250 cây thuộc tỉnh Đắk Lắk. Loài này là đại diện cuối cùng cho một dòng giống các loài cây cổ.

Hoá thạch của những cây này đã được tìm thấy ở những nơi cách rất xa như ở nước Anh. Năm 2001 một quần thể nhỏ gồm hơn 100 cây của chi đơn loài Bách tán Đài Loan (Taiwania cryptomerioides)được tìm thấy ở tỉnh Lào Cai. Trước đây chi này chỉ được biết có ở Đài Loan, Vân Nam và Đông Bắc Myanma. Những quần thể lớn loài Sa mộc dầu Cunninghamia konishii, một chi cổ khác chỉ gồm 2 loài, vừa được tìm thấy ở Nghệ An và các vùng phụ cận của Lào.

Bốn trong số 6 loài Dẻ tùng (Amentotaxus) được biết (họ Thông đỏ - Taxaceae) đã thấy có ở Việt Nam. Hai loài trong số đó là cây đặc hữu (Dẻ tùng pô lan A. poilanei và Dẻ tùng sọc nâu A. hatuyenensis) và những quần thể chính của hai loài khác cũng nằm ở Việt Nam (Dẻ tùng sọc trắng A.

argotaenia và Dẻ tùng Vân Nam A. Thậm chí những loài cây không phải là đặc hữu của Việt Nam nhưng vẫn có ý nghĩa lớn. Thông ba lá (Pinus kesiya) gặp từ Đông Bắc Ấn Độ qua Philippin nhưng các xuất xứ ở Việt Nam lại cho thấy có năng suất cao nhất trong các khảo nghiệm ở châu Phi và châu c. Những thực tế này thể hiện tầm quan trọng của các loài thuộc ngành Hạt trần Việt Nam đối với thế giới [7], [18].