Luận văn thạc sĩ về bảo tồn các loài thực vật hạt trần tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo tồn thực vật hạt trần tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Lê Phùng Diệu
• Người hướng dẫn: TS. Vương Duy Hưng
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu bảo tồn các loài thực vật Hạt trần tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về thực vật Hạt trần trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu về thực vật Hạt trần ở Việt Nam
• 1.3. Các nghiên cứu có liên quan tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp xác định hiện trạng phân bố các loài thực vật Hạt trần
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái học
• 2.4.3. Xác định các mối đe dọa đến các loài thực vật Hạt trần
• 2.4.4. Đề xuất giải pháp bảo tồn các loài thực vật Hạt trần
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Đặc điểm khí hậu
• 3.1.4. Sông suối, thuỷ văn
• 3.1.5. Thổ nhưỡng
• 3.2. Dân sinh kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 3.2.2. Các hoạt động kinh tế
• 3.2.3. Hạ tầng cơ sở
• 3.2.4. Đánh giá chung về điều kiện dân sinh, kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thành phần thực vật Hạt trần tại KBT Pù Hoạt
• 4.2. Đặc tính sinh học và sinh thái học thực vật Hạt trần tại Pù Hoạt
• 4.2.1. Du sam núi đất (Keteleeria evelyniana)
• 4.2.2. Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius)
• 4.2.3. Dẻ tùng vân nam (Amentotaxus yunnanensis)
• 4.2.4. Sa mộc dầu (Cunninghamia konishii)
• 4.3. Nguyên nhân gây ra nguy cấp đến thực vật Hạt trần tại khu vực nghiên cứu
• 4.4. Đề xuất giải pháp quản lý và bảo tồn thực vật Hạt trần cho KBT Pù Hoạt
• 4.4.1. Bảo tồn tại chỗ
• 4.4.2. Bảo tồn chuyển chỗ
• 4.4.3. Giải pháp xã hội
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn thực vật hạt trần tại Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An, là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về bảo tồn thực vật hạt trần tại đây không chỉ giúp bảo vệ các loài thực vật quý hiếm mà còn góp phần vào việc duy trì cân bằng sinh thái. Các loài thực vật hạt trần có vai trò quan trọng trong việc cung cấp gỗ, nguyên liệu cho công nghiệp và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, tình trạng khai thác và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của chúng.

1.1. Đặc điểm sinh thái và địa lý của khu bảo tồn Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt có địa hình đa dạng với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Nơi đây là môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài thực vật hạt trần, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Đặc điểm khí hậu và thổ nhưỡng tại đây cũng tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài thực vật này.

1.2. Tầm quan trọng của thực vật hạt trần trong hệ sinh thái

Thực vật hạt trần đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ cung cấp gỗ và nguyên liệu cho con người mà còn giúp cải thiện chất lượng môi trường sống. Việc bảo tồn các loài thực vật này là cần thiết để bảo vệ đa dạng sinh học và nguồn tài nguyên thiên nhiên.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn thực vật hạt trần

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, nhưng thực vật hạt trần tại khu bảo tồn Pù Hoạt đang đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác gỗ trái phép, biến đổi khí hậu và sự phát triển kinh tế đang gây áp lực lớn lên các loài thực vật này. Việc nhận diện và đánh giá đúng mức độ đe dọa là rất quan trọng để có các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Nguyên nhân gây ra nguy cơ tuyệt chủng

Nhiều loài thực vật hạt trần đang bị đe dọa do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Biến đổi khí hậu cũng làm thay đổi điều kiện sống của chúng, dẫn đến sự suy giảm số lượng. Các hoạt động nông nghiệp và công nghiệp cũng góp phần làm giảm diện tích rừng tự nhiên.

2.2. Tác động của con người đến sự tồn tại của thực vật hạt trần

Các hoạt động của con người như khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã và phát triển nông nghiệp đã làm suy giảm nghiêm trọng số lượng thực vật hạt trần. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài mà còn tác động tiêu cực đến toàn bộ hệ sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu bảo tồn thực vật hạt trần hiệu quả

Để bảo tồn thực vật hạt trần tại khu bảo tồn Pù Hoạt, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc thu thập dữ liệu về hiện trạng và phân bố của các loài thực vật là rất quan trọng. Các giải pháp bảo tồn cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn địa phương.

3.1. Phương pháp khảo sát và thu thập dữ liệu

Khảo sát hiện trạng và phân bố của các loài thực vật hạt trần là bước đầu tiên trong nghiên cứu. Việc sử dụng các công nghệ hiện đại như GIS và GPS sẽ giúp xác định chính xác vị trí và số lượng các loài thực vật trong khu vực.

3.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn thực vật hạt trần

Các giải pháp bảo tồn cần bao gồm bảo tồn tại chỗ và bảo tồn chuyển chỗ. Bảo tồn tại chỗ giúp duy trì các quần thể thực vật trong môi trường tự nhiên, trong khi bảo tồn chuyển chỗ có thể giúp nhân giống và phát triển các loài thực vật hạt trần ở những khu vực khác.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu bảo tồn

Kết quả nghiên cứu về bảo tồn thực vật hạt trần tại khu bảo tồn Pù Hoạt đã mang lại nhiều thông tin quý giá. Những dữ liệu này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của thực vật hạt trần mà còn cung cấp cơ sở cho các chính sách bảo tồn hiệu quả. Việc áp dụng các giải pháp bảo tồn sẽ góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

4.1. Kết quả nghiên cứu về thành phần thực vật hạt trần

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật hạt trần quý hiếm tại khu bảo tồn Pù Hoạt. Những thông tin này sẽ giúp các nhà quản lý có cái nhìn tổng quan về tình trạng và sự phân bố của các loài thực vật trong khu vực.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững. Các chính sách bảo tồn cần được áp dụng một cách đồng bộ và hiệu quả để bảo vệ các loài thực vật hạt trần tại khu bảo tồn.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu bảo tồn thực vật hạt trần

Nghiên cứu bảo tồn thực vật hạt trần tại khu bảo tồn Pù Hoạt là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Việc bảo vệ các loài thực vật này không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan, tổ chức và cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn thực vật hạt trần

Bảo tồn thực vật hạt trần không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp bảo tồn hiện đại để bảo vệ thực vật hạt trần. Sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ cũng rất quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và thực hiện các chương trình bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực vật Hạt trần trên thế giới hiện có khoảng 1.000 loài thuộc 85 chi và 15 họ, đóng vai trò như những tiêu bản hóa thạch sống với giá trị sinh thái, kinh tế và nguồn gen vô cùng quý báu. Tại Việt Nam, hệ thực vật Hạt trần ghi nhận khoảng 73 loài bản địa, tập trung nhiều loài đặc hữu quý hiếm. Tuy nhiên, dưới áp lực bùng nổ dân số, khai thác gỗ thương mại và biến đổi khí hậu, sinh cảnh tự nhiên của nhóm loài này đang bị suy thoái nghiêm trọng. Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt với tổng diện tích tự nhiên 90.741 ha trải dài trên địa bàn 9 xã thuộc huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An là một trong những trung tâm đa dạng sinh học trọng điểm của vùng Bắc Trung Bộ nhưng đang đối mặt với tình trạng khai thác trái phép làm suy giảm các quần thể thực vật nguy cấp.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện về thành phần loài, hiện trạng phân bố không gian, đặc tính sinh học và sinh thái học của các loài thực vật Hạt trần tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt. Phạm vi nghiên cứu được triển khai từ tháng 05 năm 2018 đến tháng 11 năm 2018 trên các đai độ cao biến động từ 130m đến trên 1.650m so với mực nước biển. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học sâu sắc khi bổ sung 03 loài mới cho danh lục thực vật khu bảo tồn, đồng thời cung cấp căn cứ thực tiễn giúp ban quản lý xây dựng chiến lược bảo tồn nội vi, phục hồi sinh cảnh và giám sát nguồn gen thực vật nguy cấp trên toàn bộ diện tích 90.741 ha.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba nền tảng lý thuyết chính: Lý thuyết bảo tồn sinh thái học quần xã nhiệt đới, Lý thuyết động thái tái sinh rừng tự nhiên và Hệ thống tiêu chuẩn đánh giá mức độ nguy cấp theo Danh lục đỏ IUCN kết hợp Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam. Quá trình phân tích tập trung vào các khái niệm học thuật cốt lõi bao gồm: quần xã rừng kín thường xanh hỗn giao cây lá rộng và lá kim, công thức tổ thành tầng cây gỗ, tầng thảm mục hữu cơ, và diễn thế sinh thái dưới tác động nhân sinh. Khung lý thuyết này cho phép đánh giá cấu trúc quần thể thực vật Hạt trần không chỉ ở góc độ phân loại học đơn thuần mà đặt trong mối quan hệ tương tác hữu cơ với lập địa, độ tàn che tán rừng và các loài cây đồng hành như họ Dẻ và họ Long não.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp từ các công trình công bố trước đây và dữ liệu điều tra thực địa sơ cấp. Phương pháp điều tra thực địa áp dụng kỹ thuật điều tra theo tuyến vạch sẵn trên bản đồ địa hình kết hợp máy định vị GPS. Tổng cộng 21 tuyến điều tra với chiều dài từ 5 km đến 10 km mỗi tuyến đã được thiết lập, đảm bảo cắt qua toàn bộ các sinh cảnh đại diện và các đai độ cao trọng yếu.

Tại các khu vực phát hiện thực vật Hạt trần tập trung thành quần thể, phương pháp chọn mẫu điển hình đại diện được áp dụng để lập 30 ô tiêu chuẩn với kích thước 20m x 25m, tương đương diện tích 500 m² mỗi ô tiêu chuẩn. Tổng diện tích điều tra ô tiêu chuẩn đạt 15.000 m². Trong mỗi ô tiêu chuẩn, tiến hành đo đếm toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực từ 6 cm trở lên, đồng thời bố trí 5 ô dạng bản kích thước 2m x 4m (diện tích 8 m² mỗi ô dạng bản, tổng cộng 150 ô dạng bản) tại 4 góc và trung tâm để đánh giá thảm tươi, cây bụi và cây tái sinh. Cỡ mẫu này được lựa chọn nhằm tối ưu hóa khả năng thu thập số liệu trên địa hình hiểm trở có độ dốc từ 25 độ đến hơn 40 độ, nơi các loài Hạt trần cổ phân bố phân tán và ngắt quãng. Dữ liệu không gian được xử lý qua phần mềm MapSource và MapInfo để số hóa bản đồ phân bố. Cấu trúc tổ thành được tính toán qua hệ số tổ thành, mật độ cá thể trên một hecta và tỷ lệ phẩm chất cây tái sinh. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu hoàn thành trong 7 tháng từ tháng 05/2018 đến tháng 11/2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác định được 10 loài thực vật Hạt trần bản địa thuộc 7 họ tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt. Kết quả đã bổ sung 03 loài mới chưa từng có trong các danh lục trước đây của khu bảo tồn, gồm Tuế lá dài, Du sam núi đất và Dẻ tùng vân nam. Toàn bộ 10 loài đều mang giá trị bảo tồn đặc biệt cao: 4 loài chiếm 40% nằm trong Sách đỏ Việt Nam 2007 (Pơ mu, Bách xanh, Sa mộc dầu, Du sam núi đất); 5 loài chiếm 50% thuộc Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ban hành theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP nhóm IIA; 100% các loài có tên trong Danh lục đỏ IUCN với 1 loài cực kỳ nguy cấp (Sa mộc dầu - cấp EN), 3 loài nguy cấp (Pơ mu, Du sam núi đất, Dẻ tùng vân nam - cấp VU), 3 loài sắp bị đe dọa (cấp NT) và 3 loài ít quan tâm (cấp LC); 1 loài thuộc Phụ lục II CITES là Tuế lá dài.

Về phân bố và cấu trúc quần thể, thực vật Hạt trần phân bố chủ yếu ở phía Tây và Tây Bắc khu bảo tồn, giáp ranh biên giới Việt - Lào ở độ cao trên 700m. Quần thể Du sam núi đất ghi nhận tại tiểu khu 95 xã Tri Lễ ở độ cao 1.500m đến 1.650m với 13 cá thể trưởng thành đạt chiều cao trung bình 33,8m và đường kính ngang ngực trung bình 113 cm. Quần thể Thông nàng có mật độ tương đối lớn với 36 cây trưởng thành đạt chiều cao trung bình 26,19m và đường kính 54,6 cm. Quần thể Kim giao phát hiện 49 cá thể tập trung chủ yếu ở xã Cắm Muộn trên sườn núi đá dốc từ 20 độ đến 40 độ. Đáng chú ý, động thái tái sinh tự nhiên của nhóm loài nguy cấp gặp rào cản lớn: Pơ mu chỉ ghi nhận 12 cây tái sinh và 100% đều có chiều cao trên 1m, thiếu hụt hoàn toàn tầng cây tái sinh kế cận dưới 1m; Du sam núi đất ghi nhận 22 cây tái sinh nhưng chỉ có 6 cây đạt chiều cao trên 1m.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm mật độ cá thể và tái sinh kém của các loài Hạt trần bắt nguồn từ sự kết hợp giữa điều kiện lập địa khắc nghiệt và tác động nhân sinh. Về mặt sinh thái tự nhiên, tại các sinh cảnh rừng đỉnh núi có độ cao trên 1.500m, tầng thảm mục khô tích tụ rất dày, nhiều nơi đo được độ dày lên tới 0,2m (20 cm). Lớp thảm khô này ngăn cản rễ mầm của hạt sau khi nảy mầm tiếp xúc với tầng đất khoáng dinh dưỡng, dẫn đến hiện tượng cây mạ bị chết hàng loạt trong mùa khô hanh khi chịu ảnh hưởng của gió Tây Nam khô nóng.

Về mặt nhân sinh, hoạt động chăn thả gia súc tự do với hơn 55.000 con lợn và hàng trăm nghìn gia cầm trong khu vực 9 xã vùng đệm cùng tình trạng khai thác gỗ Pơ mu và Bách xanh trong quá khứ đã làm vỡ tán rừng, biến đổi tiểu khí hậu dưới tán. Dữ liệu nghiên cứu về cấu trúc mật độ tầng cây cao và phân lớp chiều cao cây tái sinh khi được mô tả qua biểu đồ phân bố tần số đường kính sẽ thể hiện rõ nét dạng đường cong lệch, phản ánh sự thiếu hụt các thế hệ cây con triển vọng. So sánh với các khu vực bảo tồn khác tại dãy Hoàng Liên Sơn, tính đa dạng thực vật Hạt trần Pù Hoạt có tính hỗn giao cao hơn với các loài cây lá rộng bản địa, đòi hỏi các can thiệp lâm sinh phải duy trì độ tàn che tán rừng ở mức 0,5 đến 0,7 để đảm bảo sinh trưởng tối ưu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm và đánh giá sinh thái, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm bảo tồn bền vững nguồn gen thực vật Hạt trần:

1. Thiết lập cơ chế bảo tồn tại chỗ nghiêm ngặt: Khoanh vùng bảo vệ trọng điểm 5 tiểu khu xung yếu (tiểu khu 95, 59, 61, 112 và 135) thuộc các xã Tri Lễ, Hạnh Dịch, Nậm Giải và Cắm Muộn. Duy trì tần suất tuần tra định kỳ trên 21 tuyến điều tra trọng điểm, mục tiêu kéo giảm 95% các vụ khai thác trộm gỗ quý hiếm trước năm 2020. Chủ thể thực hiện là Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt phối hợp Hạt Kiểm lâm Quế Phong và các Đồn Biên phòng 515, 517, 519.
2. Ứng dụng biện pháp lâm sinh xúc tiến tái sinh tự nhiên: Tiến hành xới dọn thảm mục cục bộ, giảm độ dày thảm khô từ 0,2m xuống dưới 0,05m trong bán kính 15m quanh gốc các cây mẹ Du sam núi đất và Sa mộc dầu vào tháng 8 đến tháng 9 hàng năm trước thời điểm quả rụng. Mục tiêu nâng tỷ lệ cây tái sinh sống sót qua năm thứ nhất thêm 40% trong giai đoạn 2019–2022. Chủ thể thực hiện là Phòng Khoa học và Hợp tác Quốc tế của Khu bảo tồn.
3. Triển khai chiến lược bảo tồn chuyển chỗ và nhân giống nhân tạo: Thu thập mẫu hạt và cành hom của 10 loài Hạt trần bản địa để xây dựng vườn thực nghiệm nhân giống quy mô 2 ha tại vùng đệm. Mục tiêu sản xuất 15.000 cây giống đạt chuẩn mỗi năm nhằm phục vụ công tác làm giàu rừng và di thực bảo tồn nguồn gen giai đoạn 2019–2023. Chủ thể chủ trì là Khu bảo tồn liên kết cùng Trường Đại học Lâm nghiệp.
4. Phát triển sinh kế gắn với giao khoán quản lý rừng: Đẩy mạnh chi trả dịch vụ môi trường rừng trên tổng diện tích 90.741 ha cho 1.483 hộ dân nhận khoán bảo vệ rừng; hỗ trợ chuyển đổi phương thức chăn thả tự do sang mô hình nuôi nhốt tập trung tại 9 xã. Mục tiêu nâng thu nhập bình quân của đồng bào vùng đệm thêm 25% và triệt tiêu áp lực chăn thả vào vùng lõi trước năm 2022. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân huyện Quế Phong và Ban Quản lý Khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Sử dụng hệ thống bản đồ số hóa MapInfo và tọa độ GPS của 10 loài Hạt trần để tối ưu hóa tuyến tuần tra thực địa và thiết lập phương án bảo vệ chuyên đề cho các tiểu khu rừng giáp biên giới.
2. Chuyên gia nghiên cứu thực vật học và sinh thái rừng: Khai thác kho dữ liệu định lượng từ 30 ô tiêu chuẩn và 150 ô dạng bản về đặc tính sinh học, công thức tổ thành và cấu trúc tái sinh để phục vụ các đề tài phân tích di truyền, sinh thái cá thể và mô hình hóa biến đổi thảm thực vật.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm nghiệp: Tiếp cận một công trình nghiên cứu chuẩn mực về quy trình điều tra thực địa 21 tuyến lâm học, phương pháp lập ô tiêu chuẩn điều tra thảm tươi tái sinh và kỹ thuật xử lý dữ liệu cấu trúc rừng.
4. Cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức bảo tồn quốc tế: Căn cứ vào các chỉ số kinh tế - xã hội của 9 xã và hiện trạng 4 loài Sách đỏ để xây dựng chính sách phân bổ nguồn vốn đầu tư lâm nghiệp bền vững, các chương trình tài trợ bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đã có những phát hiện mới nào về thành phần loài Hạt trần tại Pù Hoạt? Luận văn đã ghi nhận chính xác 10 loài Hạt trần bản địa thuộc 7 họ, trong đó bổ sung 03 loài mới cho danh lục khu bảo tồn gồm Tuế lá dài, Du sam núi đất và Dẻ tùng vân nam. Nghiên cứu cũng loại bỏ 3 loài cây cảnh du nhập không phải bản địa khỏi danh lục tự nhiên.

2. Tại sao khả năng tái sinh tự nhiên của Du sam núi đất tại Pù Hoạt lại đạt mức rất thấp? Khảo sát tại tiểu khu 95 cho thấy tầng thảm mục khô dày tới 0,2m ngăn cản hạt nảy mầm chạm tới tầng đất khoáng. Dù ghi nhận 22 cây tái sinh nhưng chỉ có 6 cây đạt chiều cao trên 1m do cây mạ bị khô héo và chết trong điều kiện tiểu khí hậu khắc nghiệt.

3. Tình trạng nguy cấp của các loài Hạt trần tại khu vực nghiên cứu được xếp hạng ra sao? Cả 10 loài đều thuộc danh lục bảo tồn ưu tiên. Cụ thể có 4 loài trong Sách đỏ Việt Nam 2007, 5 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP nhóm IIA, 10 loài trong Danh lục đỏ IUCN với 1 loài cực kỳ nguy cấp là Sa mộc dầu và 1 loài thuộc Phụ lục II CITES.

4. Quy mô và phương pháp điều tra thực địa được thiết lập như thế nào để đảm bảo tính đại diện? Tác giả đã thực hiện điều tra trên 21 tuyến với chiều dài từ 5 km đến 10 km mỗi tuyến và lập 30 ô tiêu chuẩn diện tích 500 m² cùng 150 ô dạng bản 8 m², bao quát toàn bộ các đai độ cao từ 130m đến trên 1.650m trên diện tích 90.741 ha.

5. Giải pháp lâm sinh nào mang tính đột phá để hỗ trợ phục hồi quần thể cây Hạt trần quý hiếm? Biện pháp dọn xới thảm mục cục bộ nhằm hạ độ dày thảm khô xuống dưới 0,05m quanh gốc cây mẹ Du sam núi đất và Sa mộc dầu vào mùa rụng hạt là giải pháp kỹ thuật cốt lõi giúp tăng tỷ lệ nảy mầm và sinh trưởng của cây con thêm 40%.

Kết luận

• Luận văn xác định 10 loài thực vật Hạt trần bản địa quý hiếm thuộc 7 họ tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, bổ sung thành công 03 loài mới cho danh lục thực vật khu vực.
• 100% các loài nghiên cứu đều thuộc diện bảo tồn ưu tiên cấp quốc gia và quốc tế, trong đó 4 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam, 5 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP và 10 loài nằm trong Danh lục đỏ IUCN.
• Thiết lập hệ thống dữ liệu không gian và định vị tọa độ GPS chính xác qua 21 tuyến khảo sát và 30 ô tiêu chuẩn đại diện trên diện tích 90.741 ha.
• Xác định nguyên nhân tái sinh suy giảm do lớp thảm mục dày 0,2m cùng áp lực chăn thả và khai thác gỗ trong quá khứ.
• Đề xuất khung 4 giải pháp đồng bộ kết hợp quản lý bảo tồn tại chỗ, kỹ thuật lâm sinh xới thảm mục, nhân giống bảo tồn ngoại vi và giao khoán nâng cao sinh kế vùng đệm.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp bức tranh hoàn chỉnh về sinh thái học và phân bố của các loài Hạt trần cổ tại Bắc Trung Bộ. Trong giai đoạn 2019–2023, Ban quản lý khu bảo tồn cần ưu tiên triển khai vườn ươm 2 ha và ứng dụng công nghệ giám sát số hóa định kỳ. Các nhà khoa học, tổ chức phi chính phủ và cơ quan quản lý được khuyến khích tiếp tục hợp tác, tài trợ nguồn lực nhằm nhân rộng các mô hình bảo tồn gen thực vật Hạt trần quý hiếm tại Pù Hoạt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay trên thế giới có khoảng 1.000 loài thực vật Hạt trần thuộc 85 chi, 15 họ, đa số trong chúng đều là những loài thực vật quý hiếm. Các loài thực vật Hạt trần không những có giá trị to lớn trong việc cung cấp cho con người các sản phẩm từ gỗ và ngoài gỗ, chúng còn có tác dụng to lớn trong cải tạo cảnh quan môi trường sinh thái, bảo vệ nguồn nước. Hiện nay con người mới chỉ khai thác sử dụng thực vật Hạt trần ở một phạm vi nhỏ, chúng còn tiềm ẩn rất nhiều giá trị mà chúng ta chưa khám phá hết như: đa dạng về nguồn gen, thuốc chữa bệnh, nguyên liệu cho công nghiệp, điều hoà hậu toàn cầu. Rừng Việt Nam phong phú và đa dạng là nơi sinh tồn của hàng trăm, hàng nghìn loài động, thực vật nhưng một thực trạng đáng buồn là trong những năm gần đây dưới áp lực của sự phát triển kinh tế và bùng nổ dân số lên nguồn tài nguyên rừng làm những cây gỗ, cây thuốc có giá trị bị thương mại hóa do vậy chúng đang bị khai thác cạn kiệt.

Những cây ít giá trị hoặc chưa được nghiên cứu cũng đang bị tàn phá nhường chỗ cho việc sản xuất nông nghiệp, công nghiệp làm cho rừng không những bị suy thoái về số lượng mà cả chất lượng, bên cạnh đ việc nghiên cứu gây trồng còn hạn chế chưa đáp ứng được nhu cầu sử dụng của thị trường cũng là nguy cơ rất lớn đối với sự tồn tại và phát triển của những loài cây quý hiếm trong tự nhiên. Số loài Hạt trần của Việt Nam hiện nay khoảng 73 loài, đa số các loài trong nhóm này cũng đều là thực vật quý hiếm, có giá trị về kinh tế, sinh thái, cũng như văn hoá của các đồng bào dân tộc Việt Nam. Một vài loài đối với người dân địa phương là tài nguyên không thể thiếu được trong cuộc sống hàng ngày của họ. Nhưng hiện nay do chính các hoạt động của con người làm gián tiếp hoặc trực tiếp ảnh hưởng không tốt đến cuộc sống của các loài thực vật Hạt trần.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Do bị khai thác tàn bạo, bị mất sinh cảnh sống hoặc do biến đổi khí hậu… đã làm cho nhiều loài thực vật Hạt trần của Việt Nam hiện nay lâm vào tình trạng nguy cấp, một số loài nếu không có các biện pháp bảo vệ cấp bách thì trong tương lai gần sẽ bị tuyệt chủng. Tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt là một trong những khu bảo tồn có giá trị cao về đa dạng sinh học của Việt Nam, thành phần động, thực vật phong phú, đa dạng. Tuy nhiên, trong những năm gần đây tình trạng khai thác gỗ, săn bắt trái phép làm cho số lượng các loài giảm sút nghiêm trọng trong đ c nhưng loài quý hiếm đang bị đe dọa tuyệt chủng. Riêng về thực vật đã c hơn 30 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và danh sách thực vật bị đe dọa trên thế giới cần được bảo tồn.

Nhằm xây dựng cơ sở khoa học và đề xuất các giải pháp quản lý loài thực vật quý hiếm, tôi đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu bảo tồn các loài thực vật Hạt trần tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An”. Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu Kết quả nghiên cứu bổ sung các thông tin khoa học về hiện trạng phân bố các loài Hạt trần tại khu vực Bắc Trung bộ nói chung và tại Khu bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt nói riêng; là cơ sở dữ liệu khoa học về Hạt trần cho các nghiên cứu tiếp theo tại Việt Nam. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu Kết quả nghiên cứu là căn cứ để Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt quản lý bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thực vật Hạt trần tại khu vực đơn vị quản lý. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Nghiên cứu về thực vật Hạt trần trên thế giới Hạt trần có lịch sử phát sinh, phát triển rất lâu đời, chúng xuất hiện lần đầu tiên vào khoảng 34500 vạn năm trước, chúng tồn tại và phát triển phồn thịnh ở các kỷ Đề von, kỷ Thạch thán, kỷ Nhị điệp ở đại Cổ sinh; kỷ Nhị điệp, kỷ Jura, kỷ Bạch phấn của đại Trung sinh; kỷ Đệ tam, kỷ Đệ tứ của đại Tân sinh.

Từ lúc phát sinh đến nay, do khí hậu của trái đất có những biến đổi rất lớn, nên thành phần loài Hạt trần cũng nhiều lần bị thay đổi, diễn thế. Các loài Hạt trần nguyên thuỷ dần dần bị tuyệt chủng, thay vào đ là những loài Hạt trần mới có khả năng thích nghi hơn với môi trường và chúng phát triển đông đúc đến ngày nay. Những loài Hạt trần còn lại hiện nay chủ yếu ở giai đoạn cách đây 6500 vạn năm đến 250 vạn năm của kỷ Đệ tam đại Tân sinh sống sót qua thời kỳ Băng hà của kỷ Đệ tứ còn sót lại. Hiện nay thực vật Hạt trần có khoảng trên 1.000 loài thuộc 85 chi 15 họ (gồm: Araucariaceae, Cephalotaxaceae, Cupressaceae (đã bao gồm Taxodiaceae), Cycadaceae, Ephedraceae, Gnetaceae, Ginkgoaceae, Phyllocladaceae, Pinaceae, Podocarpaceae, Sciadopityaceae, Stangeriaceae, Taxaceae, Welwitschiaceae, Zamiaceae), những loài này có giá trị rất lớn về sinh thái và kinh tế, là nguồn gen thực vật quý hiếm từ kỷ Đệ tam, là những “tiêu bản hoá thạch sống” của thế giới thực vật.

Trên thế giới, thực vật Hạt trần có phân bố rộng và trở thành thực vật ưu thế ở nhiều nơi, số lượng loài tương đối đa dạng. Ngoài châu Nam cực còn lại trên trái đất đều có thực vật Hạt trần phân bố. Chúng đã tạo nên những quần xã thực vật có kết cấu và động thái rất đặc trưng. Trên thế giới, thực vật Hạt trần được coi là đối tượng quan trọng trong kinh doanh rừng lấy gỗ, ngoài gỗ ra chúng còn cung cấp các nguyên liệu như: sợi gỗ, nhựa, tanin.

làm cây trồng cải tạo cảnh quan môi trường ở các đô thị, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 cây phòng hộ bảo vệ đất, nước, sinh thái, một vài loài có thể sử dụng cành lá, n n đực, nón cái, hạt để làm thuốc. Tại Trung Quốc, diện tích rừng cây lá kim chiếm 50.66% tổng diện tích rừng của cả nước, trữ lượng gỗ chiếm 56.26%, nếu như chỉ xét những diện tích rừng đã thành thục trở lên thì Hạt trần chiếm đến 66.27% tổng trữ lượng gỗ của Trung Quốc. Hiện nay, do nhiều nguyên nhân từ phía con người và tự nhiên đã làm cho rất nhiều loài Hạt trần bị tuyệt chủng cũng hoặc c nguy cơ tuyệt chủng rất cao. Căn cứ vào số liệu thống kê trong danh lục đỏ của IUCN năm 2007, số loài Hạt trần quý hiếm cần được bảo vệ chiếm tỷ lệ rất cao, cũng như những nhóm thực vật khác, số lượng các loài Hạt trần c xu hướng tăng từ các vùng ôn đới lạnh đến vùng nhiệt đới.

Mặt khác khu vực nhiệt đới là nơi c tốc độ và tỷ lệ loài bị nguy cấp, tuyệt chủng cao hơn nhiều so với các vùng khác. Do vậy điểm nóng của công tác bảo tồn Hạt trần hiện nay nằm ở những vùng nhiệt đới. Trung Quốc là quốc gia có số lượng loài Hạt trần nhiều nhất thế giới, các công trình nghiên cứu về nhóm thực vật Hạt trần cũng khá chi tiết. Từ năm 1949 đến nay c : “Thực vật Hạt trần chí Trung Quốc” năm 1958; năm 1978 xuất bản “Quyển 7-Thực vật chí Trung Quốc”, thống kê cả cây bản địa và nhập nội thuộc nhóm Hạt trần của Trung Quốc hiện nay có khoảng 236 loài 47 phân loài thuộc 41 chi 11 họ; tài liệu “Thực vật bậc cao Trung Quốc” năm 2000 thống kê Trung Quốc có khoảng 250 loài Hạt trần bản địa thuộc 34 chi 10 họ.

Tỉnh giáp với Việt Nam của Trung Quốc là Vân Nam qua tài liệu “Thực vật chí Vân Nam quyển 4”[16] đã thống kê toàn tỉnh có 92 loài 11 phân loài Hạt trần thuộc 33 chi 11 họ. Tại Trung Quốc ngoài các nghiên cứu về phân loại còn rất nhiều các công trình khác nghiên cứu về công dụng, kỹ thuật gây trồng, bảo tồn, văn hoá, đặc tính sinh học và sinh thái học, tính chất gỗ, chiết xuất hoạt chất chữa LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 bệnh… của nhóm thực vật Hạt trần. Một số nh m loài điển hình được nghiên cứu khá chi tiết tại Trung Quốc như: Chi Thông (Pinus ssp.), Bạch quả (Ginkgo biloba), Liễu sam (Taiwania flousiana), Thông đỏ (Taxus ssp.), Thông rụng lá (Larix ssp.), Hồng thông (Pinus koraiensis), Vân sam (Abies ssp.), Sa mộc (Cunninghamia lanceolata), Tuế (Cycas ssp.), Bách xanh (Calocedrus macrolepis) vv. Một trong những loài được bảo tồn thành công của Trung Quốc hiện nay là Bạch quả (Ginkgo biloba), loài đã bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên cách đây vài nghìn năm, nhưng do được gây trồng rộng rãi nên đến nay Bạch quả vẫn sinh trưởng và phát triển tốt.

Trong danh lục các loài thực vật hoang dã cần bảo tồn của Trung Quốc (tổng có 472 loài, 224 chi, 127 họ) có 71 loài Hạt trần thuộc 24 chi 7 họ. Các vùng rừng cây Hạt trần tự nhiên nổi tiếng thường được nhắc tới ở Châu Âu với các loài Vân sam (Picea), Thông (Pinus); Bắc Mỹ với các loài Thông (Pinus), Cù tùng (Sequoiadendron) và thiết sam (Pseudotsuga); Đông Á như Trung quốc và Nhật Bản với các loài Tùng bách (Cupressus, Juniperus) và Liễu sam (Cryptomeria). Các loài cây Hạt trần đã đ ng g p một phần không nhỏ vào nên kinh tế của một số nước như Thủy Điển, Na Uy, Phần Lan, New Zealand… Lịch sử lâu dài của Trung Quốc đã ghi lại nguồn gốc các cây Hạt trần cổ thụ hiện còn tồn tại đến ngày nay mà có thể dựa vào nó để đoán tuổi của chúng. Vùng núi Thái Sơn c cây Tùng ngũ đại phu do Tần Thủy Hoàng phong tặng tên; cây Bách Hán tướng quân ở thư viện Tùng Dương (Hà Nam), cây Bạch quả đời Hán trên núi Thanh Thành (Tứ Xuyên); cây Bách nước liêu (còn gọi là Liêu bách) trong công viên Trung Sơn (Băc Kinh)…Đông thời nhiều nơi khác trên thế giới cũng c một số cây cụ thụ nổi tiếng như cây Cù Tùng (Sequoia) c tên “Cụ già thế giới” ở California (Mỹ) đã trên 3.000 năm tuổi, cây Tuyết tùng (Cedrus deodata) trên đảo Kyukyu (Nhật Bản) qua máy đo đã 7.

Tại Li băng hiện còn một đám LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 rừng gồm 400 cây Bách li băng (Cedrus) nổi tiếng từ thời tiền sử, trong đ c 13 cây cổ địa c hàng nghìn năm tuổi.