ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, trên thế giới cũng như tại Việt Nam, bức xạ ion hóa đã được ứng dụng nhiều trong các lĩnh vực như khử trùng thực phẩm, khử trùng dụng cụ y tế, xử lý nước thải, khí thải, chụp ảnh không phá hủy, chọn tạo giống cây trồng, quan trắc môi trường, chẩn đoán và điều trị trong y tế,…[1-3]. Trong y tế, bức xạ ion hóa được ứng dụng thông qua các thiết bị chụp X-quang thường quy, kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính, thiết bị xạ trị, thiết bị gamma camera, thuốc phóng xạ,… ngày càng đem lại nhiều lợi ích trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh [3]. Song song với lợi ích từ việc ứng dụng năng lượng bức xạ ion hóa, thì việc bảo đảm an toàn sức khỏe cho con người và bảo vệ môi trường ngày càng được quan tâm, nhất là việc ứng dụng bức xạ ion hóa trong chẩn đoán và điều trị trong y học, vì liên quan trực tiếp đến sức khỏe con người. Do tính chất nghề nghiệp, các nhân viên làm việc trực tiếp với các thiết bị X-quang thường quy, kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính,… đều có thể bị tác động không tốt đến sức khỏe do tiếp xúc trực tiếp với một số loại tia bức xạ ion hóa trong thời gian dài công tác [4-7].
Để bảo vệ môi trường và sức khỏe cho con người khi tiếp xúc với bức xạ ion hóa trong các lĩnh vực nói chung và trong y tế nói riêng, Quốc hội, Chính phủ Việt Nam đã ban hành một số văn bản quy phạm pháp luật quy định về điều kiện làm việc, kiểm soát bức xạ ion hóa. Cụ thể, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Pháp lệnh an toàn và kiểm soát bức xạ ngày 25/6/1996 và được thay thế bởi Luật Năng lượng nguyên tử ngày 03/6/2008 [8]. Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Y tế cũng đã ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, các Tiêu chuẩn quốc gia về kiểm soát bức xạ và bảo đảm an toàn bức xạ [9-14]. Mặc dù một số tài liệu, nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam chỉ ra rằng có mối liên hệ giữa sức khỏe con người với việc tiếp xúc trực tiếp với bức xạ ion hóa [4, 15, 16] và pháp luật cũng có các quy định nhằm hạn chế tác động tiêu cực của bức xạ ion hóa đến sức khỏe con người và môi trường, tuy vậy, trong thời gian qua, việc các cơ sở sử dụng thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ vẫn chưa chấp hành nghiêm túc các quy định về bảo đảm an toàn bức xạ, cụ thể: Giai đoạn 2011-2015, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân - Bộ Khoa học và Công nghệ đã xử lý 42 đơn vị vi phạm các quy định về an toàn bức xạ [17]; giai đoạn 2011-2014, Sở Khoa học và Công nghệ các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã xử lý 219 đơn vị vi phạm các quy định về an toàn bức xạ [17].
2 Đắk Lắk là một địa phương có nhiều cơ sở sử dụng nguồn bức xạ, tập trung chủ yếu trong lĩnh vực y tế, cụ thể có 3 cơ sở sử dụng nguồn phóng xạ (02 cơ sở công nghiệp và 01 cơ sở y tế), 2 cơ sở sử dụng thiết bị chiếu xạ công nghiệp, 54 cơ sở sử dụng thiết bị X-quang y tế [18]. Theo phân cấp quản lý an toàn bức xạ giữa Trung ương và địa phương, tỉnh được phân cấp quản lý việc sử dụng thiết bị X- quang chẩn đoán y tế. Giai đoạn 2012-2016, tỉnh đã xử lý và nhắc nhở 31 đơn vị vi phạm các quy định về bảo đảm an toàn bức xạ, mà nguyên nhân chủ yếu là do cơ sở bức xạ, nhân viên bức xạ thực hiện chưa tốt chức trách, nhiệm vụ của mình [19-23]. Việc thực hiện chưa tốt các quy định về bảo đảm an toàn bức xạ để bảo vệ môi trường và sức khỏe con người tiếp xúc trực tiếp bức xạ ion hóa, trước hết là sức khỏe của nhân viên vận hành thiết bị bức xạ và người bệnh trong quá trình được chiếu, chụp X-quang trong các cơ sở y tế trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk hiện vẫn đang diễn ra.
Vì vậy, câu hỏi được đặt ra là điều kiện làm việc của nhân viên bức xạ trong các cơ sở y tế ở Đắk Lắk hiện nay được trang bị như thế nào? Kiến thức, thái độ, thực hành của nhân viên vận hành thiết bị bức xạ tại các cơ sở y tế ở Đắk Lắk hiện nay như thế nào? Giữa đặc điểm cá nhân với kiến thức, thái độ, thực hành của nhân viên vận hành thiết bị bức xạ có liên quan gì với nhau? Cần có những giải pháp nào để nâng cao hiệu quả công tác bảo đảm an toàn bức xạ tại các cơ sở y tế? Xuất phát từ những vấn đề trên, đề tài “Giải pháp an toàn bức xạ tại các cơ sở y tế - Khảo sát trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk” được đề xuất. Kết quả của đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn như sau: Ý nghĩa khoa học: Kết quả nghiên cứu của đề tài là luận cứ khoa học đáng tin cậy, giúp cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoạch định chính sách quản lý nhà nước về an toàn bức xạ, đồng thời cung cấp cơ sở dữ liệu cho các nghiên cứu tiếp theo. Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của đề tài là bức tranh khắc họa kiến thức, thái độ, thực hành về an toàn bức xạ của nhân viên bức xạ trong y tế trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk. Bên cạnh đó, Kết quả nghiên cứu của đề tài còn cung cấp những giải pháp phục vụ cơ quan quản lý nhà nước, các cơ sở bức xạ trong y tế quản lý an toàn bức xạ được tốt hơn.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm về an toàn bức xạ Năng lượng nguyên tử là năng lượng được giải phóng trong quá trình biến đổi hạt nhân bao gồm năng lượng phân hạch, năng lượng nhiệt hạch, năng lượng do phân rã chất phóng xạ; là năng lượng sóng điện từ có khả năng ion hoá vật chất và năng lượng các hạt được gia tốc [8]. Bức xạ là chùm hạt hoặc sóng điện từ có khả năng ion hoá vật chất. Nguồn bức xạ là nguồn phóng xạ hoặc thiết bị bức xạ.
Nguồn phóng xạ là chất phóng xạ được chế tạo để sử dụng, không bao gồm vật liệu hạt nhân. Thiết bị bức xạ là thiết bị phát ra bức xạ hoặc có khả năng phát ra bức xạ [8]. Bức xạ được phân loại theo năng lượng (tần số) cao hay thấp. Bức xạ tần số thấp còn gọi là bức xạ không ion hóa do không có đủ năng lượng cắt đứt các liên kết hóa học, không tạo ra các ion có hoạt tính cao như ánh sáng mặt trời, tia hồng ngoại, sóng radio,…).
Bức xạ ion hóa là bức xạ có đủ năng lượng cắt đứt các liên kết hóa học, đánh bật các điện tử ra khỏi các nguyên tử, hay tạo ra các ion có hoạt tính cao (như hạt alpha, hạt beta, tia gamma, tia X,…) [1]. Bức xạ alpha (α) gồm hai proton và hai notron, nó mang điện dương (He2+). Trong không gian, bức xạ alpha di chuyển với tốc độ khoảng 20.000 km/s, nó không có khả năng truyền xa, chỉ được vài centimet và dễ dàng bị cản lại toàn bộ chỉ bởi một tờ giấy hoặc bởi lớp màng ngoài của da [2, 24]. Bức xạ beta (β) bao gồm các electron (e-, β-) và pozitron ((e+, β+) nhỏ hơn rất nhiều so với các hạt alpha.
Trong không gian, bức xạ beta di chuyển gần với tốc độ của ánh sáng 300.000 km/s, di chuyển được vài mét và nó có thể thấm sâu hơn bức xạ alpha. Bức xạ beta có thể bị cản lại bởi tấm kim loại, tấm kính hay chỉ bởi lớp quần áo bình thường. Nó cũng có thể xuyên qua được lớp ngoài của da và khi đó nó sẽ làm tổn thương lớp da bảo vệ [2, 24]. Bức xạ Gamma (γ) là năng lượng sóng điện từ.
Nó đi được khoảng cách lớn trong không khí, làm ion hóa không khí rất mạnh và có độ xuyên mạnh. Khi tia gamma bắt đầu đi vào vật chất, cường độ của nó cũng bắt đầu giảm. Trong quá trình xuyên vào vật chất, tia gamma va chạm với các nguyên tử. Các va chạm đó với tế 4 bào của cơ thể sẽ làm tổn hại cho da và các mô ở bên trong.
Các vật liệu đặc như chì, bê tông là tấm chắn lý tưởng đối với tia gamma [2, 24]. Bức xạ tia X (tia Röntgen) tương tự như bức xạ gamma, nhưng có khả năng đâm xuyên, tác dụng sinh lý kém hơn. Bức xạ gamma được phát ra bởi hạt nhân nguyên tử, còn tia X do con người tạo ra trong một ống tia X mà bản thân nó không có tính phóng xạ. Vì ống tia X hoạt động bằng điện, nên việc phát tia X có thể điều khiển được [2, 24].
Bức xạ nơtron được tạo ra trong quá trình phát điện hạt nhân, bản thân nó không phải là bức xạ ion hoá, nhưng nếu va chạm với các hạt nhân khác, nó có thể kích hoạt các hạt nhân hoặc gây ra tia gamma hay các hạt điện tích thứ cấp gián tiếp gây ra bức xạ ion hoá. Nơtron có sức xuyên mạnh hơn tia gamma và chỉ có thể bị ngăn chặn lại bởi tường bê tông dày, bởi nước hoặc tấm chắn paraphin [2]. An toàn bức xạ là việc thực hiện các biện pháp chống lại tác hại của bức xạ, ngăn ngừa sự cố hoặc giảm thiểu hậu quả của chiếu xạ đối với con người, môi trường [8]. Nhân viên bức xạ là người làm việc trực tiếp với bức xạ, được đào tạo về chuyên môn, nghiệp vụ và nắm vững quy định của pháp luật về an toàn [8].
Người phụ trách an toàn là nhân viên bức xạ có chuyên môn, nghiệp vụ, nắm vững quy định của pháp luật về an toàn được người đứng đầu cơ sở bức xạ bố trí, giao nhiệm vụ bằng văn bản [8]. Cơ sở bức xạ là cơ sở vận hành máy gia tốc; xạ trị; chiếu xạ khử trùng, chiếu xạ xử lý vật liệu; sản xuất, chế biến chất phóng xạ; lưu giữ chất thải phóng xạ quốc gia; lưu giữ, xử lý, chôn cất chất thải có hoạt độ phóng xạ lớn hơn mười nghìn lần mức miễn trừ khai báo [8]. Cơ sở bức xạ trong y tế là cơ sở có sử dụng thiết bị bức xạ (bao gồm thiết bị X-quang chẩn đoán trong y tế, thiết bị chụp chẩn đoán sử dụng nguồn phóng xạ, thiết bị xạ trị), nguồn phóng xạ, thuốc phóng xạ và thiết bị sử dụng trong y học hạt nhân [11].
