Luận văn: Truyện cổ Cor nhìn từ lí thuyết tâm lí học tộc người

Luận văn phân tích truyện cổ Cor dưới góc nhìn tâm lí học tộc người. Khám phá nhân sinh quan, vũ trụ quan và những nét tâm lí đặc trưng của người Cor.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: TS. Đàm Nghĩa Hiếu
• Trường học: Đại học Sư phạm Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Truyện cổ Cor nhìn từ lí thuyết tâm lí học tộc người
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Truyện cổ Cor Cánh cửa vào tâm lí tộc người

Truyện cổ Cor là một trong những nguồn tài liệu quý báu để hiểu rõ về tâm lí học tộc người của cộng đồng dân tộc Cor. Những câu chuyện truyền khẩu này không chỉ mang tính giải trí mà còn chứa đựng những thông điệp sâu sắc về cách tộc người này nhìn nhận thế giới, ứng xử với thiên nhiên và xây dựng cấu trúc xã hội. Thông qua phân tích tâm lí học tộc người, chúng ta có thể giải mã những nét đặc trưng tâm lí, giá trị quan niệm và hệ thống tin tưởng của người Cor được phản ánh trong các truyện cổ. Việc nghiên cứu này giúp định vị vị thế của truyện cổ Cor trong bối cảnh văn hóa dân gian Việt Nam đa sắc tộc.

1.1. Vị thế truyện cổ Cor trong ngữ văn dân gian

Truyện cổ Cor chiếm một vị trí quan trọng trong hệ thống văn hóa dân gian của tộc người này. Chúng được truyền lại qua nhiều thế hệ, mang trong mình những kinh nghiệm sống, những bài học về đạo đức và ứng xử xã hội. Tâm lí tộc người thể hiện rõ nét trong cách chọn lựa nhân vật, cốt truyện và thông điệp của các truyện cổ này.

1.2. Đặc điểm nổi bật của truyện cổ Cor

Truyện cổ Cor có những đặc điểm riêng biệt: sử dụng yếu tố tự nhiên, liên kết với tổ tiên và thế giới linh thiêng. Tâm lí học tộc người giúp chúng ta hiểu được nguồn gốc và ý nghĩa sâu xa của những đặc điểm này, phản ánh cách người Cor tương tác với môi trường và xã hội.

II. Nhân sinh quan của người Cor trong truyện cổ

Nhân sinh quan của người Cor được biểu hiện rõ rệt thông qua các truyện cổ, thể hiện cách họ nhìn nhận về con người, cuộc sống và vai trò của cá nhân trong cộng đồng. Tâm lí tộc người Cor phản ánh sự tôn trọng đối với tổ tiên, sự gắn bó với đất đai và các vật tổ thiêng liêng. Nhân sinh quan này không chỉ là triết lí trừu tượng mà là hướng dẫn thực tiễn cho cách sống hằng ngày. Người Cor xem con người không phải là cá thể độc lập mà là một phần của chuỗi liên tục từ tổ tiên đến hậu thế, gắn liền với trách nhiệm bảo vệ và truyền lại di sản văn hóa.

2.1. Hiện hữu con người nối dài đời sống tổ tiên

Trong tâm lí học tộc người Cor, con người được xem là sự tiếp nối của tổ tiên. Truyện cổ Cor thường kể về những nhân vật kế thừa những phẩm chất, nhiệm vụ từ người trước. Sự liên kết này tạo nên một tâm lí tộc người mạnh mẽ về trách nhiệm đối với quá khứ và tương lai.

2.2. Vật tổ niềm tin linh thiêng

Vật tổ trong truyện cổ Cor đóng vai trò thiêng liêng, là biểu tượng của sự bảo vệ và hướng dẫn. Tâm lí tộc người này phản ánh niềm tin vào sức mạnh siêu nhiên, vào sự gắn kết giữa vật chất và tâm linh, giữa hiện tại và quá khứ.

III. Vũ trụ quan của người Cor trong truyện cổ

Vũ trụ quan của người Cor được phản ánh qua cách họ hiểu biết về thời gian, không gian và đời sống tự nhiên. Tâm lí học tộc người Cor cho thấy một cách nhìn nhận độc đáo về vũ trụ, nơi mọi sự vật đều có liên kết và ảnh hưởng lẫn nhau. Thời gian không phải dòng tuyến tính mà là sự lặp lại theo chu kỳ, gắn liền với các sự kiện tự nhiên. Không gian được chia thành những vùng linh thiêng và bình thường, mỗi nơi có vai trò riêng trong vũ trụ quan của họ. Đời sống tự nhiên được xem là một thế lực độc lập, có quyền lực và trí tuệ riêng.

3.1. Hiện hữu trong thời gian

Tâm lí tộc người Cor thể hiện cách đếm thời gian gắn liền với chu kỳ tự nhiên. Thời gian không phải là một dòng chảy vô định mà là những chu kỳ lặp lại có ý nghĩa. Truyện cổ Cor khai thác cách con người gắn bó với thời gian, với các mùa vụ và sự kiện truyền thống.

3.2. Hiện hữu trong không gian

Không gian trong vũ trụ quan Cor không phải trống rỗng mà đầy ắp các lực lượng linh thiêng. Tâm lí tộc người này phản ánh sự tôn trọng và kính sợ đối với những nơi thiêng liêng, những hướng có ý nghĩa đặc biệt.

IV. Ứng dụng tâm lí học tộc người trong giải mã truyện cổ Cor

Tâm lí học tộc người là công cụ hiệu quả để giải mã truyện cổ Cor, giúp chúng ta hiểu sâu hơn về những giá trị tiềm ẩn và thông điệp của các câu chuyện. Thông qua lăng kính này, chúng ta nhận diện được các cơ chế tâm lí, các hình mẫu tư duy và cách ứng xử đặc trưng của tộc người Cor. Tâm lí tộc người không chỉ giải thích tại sao những câu chuyện này được tạo ra mà còn cho thấy cách thức người Cor xử lý những thách thức cuộc sống. Việc ứng dụng lý thuyết này mở ra cơ hội để người Cor hôm nay có thể học hỏi kinh nghiệm của cha ông, đồng thời giúp các tộc người khác hiểu rõ hơn về bạn bè Cor của mình.

4.1. Truyện cổ cái nhìn về thế giới

Tâm lí học tộc người giúp chúng ta nhận diện cái nhìn về thế giới của Cor trong truyện cổ. Đây là cách họ phân loại, hiểu biết và đánh giá về thực tại xung quanh. Truyện cổ Cor phản ánh một thế giới quan trong đó có sự cân bằng giữa con người, tự nhiên và siêu nhiên.

4.2. Truyện cổ lối ứng xử với thế giới

Tâm lí tộc người Cor được thể hiện qua các lối ứng xử cụ thể trong truyện cổ. Những hành động của nhân vật phản ánh những nguyên tắc sống, những giá trị được tộc người này trân trọng và những chiến lược sinh tồn mà họ đã áp dụng qua các thời kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của những tập truyện cổ hoặc là một mục nhỏ khoảng vài trang trong các công trình nghiên cứu văn hóa. Trong quan sát của chúng tôi, chưa có sách / công trình về dân ca Cor nào được xuất bản. Khác với dân ca, truyện cổ Cor (ta - bon hay ta - bon đhoong hmé) có thể được kể bất cứ lúc nào và ở đâu, vào ban ngày lúc đi rừng đi rẫy hay vào buổi tối bên bếp lửa mỗi nóc nhưng nhất thiết một năm phải có một “mùa kể chuyện”. Đó là thời điểm sau khi lúa đã về kho, mùa suốt lúa đã xong, đồng thời là mùa hội hè, vui chơi, nghỉ ngơi.

Lịch cổ truyền của người Cor chỉ có 10 tháng, tháng thứ mười là tháng kết thúc chu kỳ sản xuất, chấm dứt một mùa rẫy. Từ đó cho đến lúc phát rẫy để chuẩn bị cho mùa rẫy mới là thời gian rảnh rỗi cho “mùa kể chuyện”. Các già làng Cor quan niệm rằng đến lúc ấy nếu không ta - bon sẽ xảy ra chuyện khủng khiếp “Măng lik đhăk niik” (ngày xưa nước dâng), trời đất sụp xuống, nước dâng lên, người, vật sẽ chết như thời “Kây xa mó ma ní” (Ông Chó bà Người). Vì thế, kể chuyện vừa là một nhu cầu bày tỏ, vừa là một niềm tin tâm linh.

Quan niệm về sự “bắt buộc” phải lưu truyền ta - bon được khoác thêm chiếc áo thần bí, càng cho thấy vị trí đặc biệt của truyện cổ là “phương thức quan trọng bậc nhất lưu truyền kho tri thức, kinh nghiệm sống, thế ứng xử với tự nhiên và xã hội, mà nếu không có nó thì con người rất có thể phải đối mặt với nguy cơ tồn vong” [10, tr. Hướng nghiên cứu chọn truyện cổ làm cửa ngõ để mở vào tâm thức tộc người 9 Cor kế thừa nguồn tư liệu đã được quan tâm sưu tầm, giới thiệu từ khá sớm. Truyện cổ Cor đã được sưu tầm có số lượng khá nhiều, và vẫn tiếp tục tăng thêm trong thời gian qua. Đã có 4 cuốn sách (giới thiệu tổng số 145 truyện) về truyện cổ Cor được xuất bản và một số truyện được in chung trong các sách nghiên cứu về lịch sử, văn hóa.

Tổng số các truyện trên hẳn chưa phải là toàn bộ truyện cổ của người Cor; ngoài ra, trong số đó có những truyện trùng nhau. Những dị bản sẽ bộc lộ thế mạnh của nó khi được đặt vào một hệ thống để thấy được sự tương đồng và sắc thái khác biệt về cùng một hiện tượng, từ đó xác định những vấn đề cần giải quyết (phương pháp xếp chồng văn bản). Như Dournes nhận định: “Càng có nhiều văn bản (đương nhiên phải hiểu biết ngữ cảnh, và nhất là, cung cách của các văn bản đó), chúng ta càng dễ xác định ranh giới và mô tả thế giới mơ tưởng, các hình thức ý nghĩa của nó” [15, tr. Nên, với trường hợp người Cor, nghiên cứu tâm lí tộc người không phải là sự tùy tiện trong việc lựa chọn đối tượng mà là sự khảo sát, chọn lọc có chủ ý, có cơ sở cụ thể.

Truyện cổ Cor có vị trí to lớn, phong phú hơn cả trong kho tàng văn học tộc người và rộng ra là trong không gian xã hội tộc người. Sự nổi trội của bộ phận đó, tất nhiên sẽ bộc lộ nhiều lớp nghĩa để người nghiên cứu phân tích, đồng thời, sự phong phú về tư liệu cũng là một thuận lợi đối với người nghiên cứu. Thông qua tiếp xúc với bộ phận nổi trội, phong phú ấy, mở rộng ra các hình thức folklore khác, hy vọng sẽ chạm vào được những vỉa ngầm ẩn chìm sâu trong tâm lí cộng đồng, làm thành bản chất cá tính tộc người, cái khiến tộc người này hiện hữu như chính nó đã tồn tại. Đặc điểm truyện cổ Cor Ta - bon là tên gọi truyện kể dân gian/ truyện cổ của người Cor.

Ta - bon là bộ phận nổi bật sớm được chú ý trong bối cảnh văn hóa tộc người. Truyện cổ là thế giới tâm thức, là nơi hứng đọng tất cả hình ảnh của hành trình tộc người, là sự di truyền tinh thần của cộng đồng người Cor. Đó là những câu chuyện về sự hình dung đầu tiên của người Cor về nơi con người xuất hiện, về nguồn cội, về cộng đồng, về đời sống, về mối quan hệ không rời giữa người Cor với thế giới tự nhiên, với tổ tiên, với xã hội và với chính mình. Về phương diện thể loại, qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy truyện cổ Cor có thể phân loại thành các thể loại: thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích (cổ tích loài vật, cổ tích sinh hoạt và cổ tích thần kỳ) và truyện ngụ ngôn.

Nếu thống kê về số lượng, tính cả dị bản, hiện có 145 truyện (đã được xuất bản) trong đó, có 58 dị bản. Khảo sát trên 87 đơn vị truyện cổ Cor, chúng tôi tạm phân loại như sau: 06 thần thoại, 14 truyền thuyết, 58 cổ tích (cổ tích loài vật, cổ tích sinh hoạt và cổ tích thần kỳ) và 09 ngụ ngôn. Như vậy, trong phạm vi tư liệu mà chúng tôi tiếp cận, truyện cổ Cor chưa ghi nhận sự xuất hiện của truyện cười. Về phương diện chủ đề, có thể khẳng định, truyện cổ Cor hướng đến những chủ đề phổ quát, xuất hiện thường xuyên trong truyện cổ của các tộc người như: 1/ Ta - bon về sự hình thành trời đất, các địa danh và các giống loài được giải thích theo những tri 10 thức mộc mạc, cảm tính, gắn cho chúng một sức mạnh siêu nhiên, có nguồn gốc từ các vị thần; 2/ Ta-bon về nguồn gốc các tộc người lí giải thú vị về thủy tổ của các tộc người, ý niệm về vật tổ của tộc người; 3/ Ta-bon về đấu tranh với thiên nhiên khắc nghiệt để xây dựng bản làng và mang lại đời sống yên vui cho cộng đồng; 4/ Ta-bon về những kỳ tích sáng tạo văn hóa của tộc người kể về những ông thần (ông tổ) sáng tạo văn hóa (Ablik và Okblok), nguồn gốc các giá trị văn hóa như nhà dài, cây nêu, nghề đan chiếu, … 5/ Ta-bon về con người trong các mối quan hệ gia đình, xã hội và tự ý thức về bản thân với những câu chuyện xoay quanh tình cảm, thái độ, ứng xử giữa anh chị em, cha mẹ - con cái, nhận thức về sở trường, sở đoản, tính cách khác nhau giữa các tộc người.

Mặc dù, chủ đề truyện cổ Cor gặp gỡ chủ đề truyện cổ các tộc người, nhưng sự khác biệt về quan điểm, về cảnh quan, về lựa chọn ứng xử đã tạo nên bức tranh sinh động về số phận và hành trình tộc người. Việc phân loại theo chủ đề, theo chúng tôi là cần thiết để triển khai hướng nghiên cứu của đề tài (nhìn từ tâm lí học tộc người). Sự phân loại về chủ đề, một mặt, cho thấy được sự nổi trội, đa dạng của bộ phận truyện cổ trong kho tàng văn học người Cor, mặt khác, bước đầu dựng lên diện mạo của truyện cổ. Đó là những câu chuyện thể hiện quan niệm của người Cor về thế giới, về nhân sinh, hàm ẩn xu hướng tâm lí của tộc người, điều dẫn dắt tộc người hiện hữu như là chính mình.

Cách phân loại và hệ thống truyện cổ theo chủ đề, hẳn cũng không tránh khỏi hiện tượng giao thoa, xâm lấn giữa các thể loại hoặc nội dung đan xen trong các chủ đề. Vì vậy, chúng tôi xác định sự phân chia này chỉ mang tính tương đối. Phương diện tiếp theo mà chúng tôi đặc biệt lưu ý khi khảo sát truyện cổ Cor đó là ngôn ngữ. Vì “ngôn ngữ chính là phương tiện biểu đạt cơ bản của tư duy, phản ánh văn hóa và phóng chiếu thói quen” [48, tr.

Truyện cổ Cor được diễn đạt bằng ngôn ngữ giản dị, mang đậm dấu ấn của môi trường sống, điều kiện cư trú của tộc người. Những hình ảnh núi cao, cây rừng, cây chò, cây quế, măng rừng, sóc, chim, hổ, rắn, bếp lửa, …xuất hiện phổ biến trong truyện. Đặc biệt ngôn ngữ của ta - bon giàu hình ảnh, giàu tính biểu trưng. Tư duy trong truyện cổ mô phỏng kiểu tư duy nguyên thủy, là kiểu tư duy bằng hình ảnh.

Do đó phương thức phản ánh nghệ thuật của họ là sự mô phỏng các hình ảnh và quá trình của tự nhiên. Tộc Cor với môi trường sống đặc thù ở núi cao, dốc đứng đã sử dụng những yếu tố cảnh quan thiên nhiên làm vật mốc để ví von, so sánh, ẩn dụ trong ta–bon. Điều này tạo liên tưởng thú vị, đặc sắc, làm nên đặc trưng truyện cổ Cor. Ngôn ngữ ẩn dụ, tượng trưng là ngôn ngữ ở trong tình trạng giàu có nhất của nó.

Đó là việc dùng ngôn ngữ thay thế cái này bằng cái khác, tạo ra nghĩa mới hoặc làm cho ta thấy rõ hơn một sự vật ở hai mặt khác nhau, và việc sử dụng đó được lặp lại nhiều lần. Trong truyện cổ, chim chèo bẻo (síp plít), giống chim thiêng của người Cor, là hình ảnh của sự nhận thức thế giới và sự tự nhận thức của tộc người. Chim chèo bẻo biểu trưng cho sức mạnh, tính cách con người theo quan niệm của người Cor. Với họ, sức mạnh thuộc về cái tinh thần bên trong như phẩm chất dũng cảm, niềm kiêu hãnh: “Già Líc như chim Xíp Vi Lít (chim chèo bẻo) đánh tan lũ quạ đen độc ác, lũ diều hâu 11 tàn bạo, bảo vệ đàn gà con bình yên theo mẹ dưới ánh mặt trời hồng ban mai” (Ông Líc đánh giặc) [30, tr.

Cây chò chỉ mọc ngay thẳng giữa rừng như là một người bạn thân quen của người Cor hiện diện cùng sự thiêng liêng huyền diệu trong truyện cổ Cor. Người Cor có câu: “Thẳng như cây chò chỉ, vững như núi Cà Đam” [50, tr. Trong truyện, cây chò biều trưng cho vẻ đẹp tính cách, phẩm chất con người: “Từ đó dân làng cho rằng cây chò là cây thiêng, biểu hiện cho mối tình chung thủy. Mỗi khi cúng trâu, người Co chặt cây này làm nêu, lấy dây mây buộc trâu vào để đâm, dâng trâu lên thần linh” (Cây nêu đâm trâu) [30, tr.

Quan sát đặc điểm, tập tính của các loài vật, người Cor lấy chúng để ẩn dụ, so sánh với tính cách, phẩm chất của con người. Các loài vật to lớn, khỏe mạnh, hung dữ như cọp (hổ), voi, rắn,. thường được dùng để ví von với những kẻ mạnh nhưng ngu ngốc. Ngược lại những con vật nhỏ bé, ớt như chim sâu, chim cút, cheo, rùa, … chỉ những người yếu thế nhưng tốt tính, thông minh (Chim cút đánh lừa cọp, Đại bàng thua chim sâu) [30], (Cọp và Rùa, Voi và Cheo) [55].