Mở đầu bộ Toàn tập là bài viết “Bất ngờ - một sự nghiệp viết xứng danh nhà văn - học giả Nguyễn Văn Xuân” của Phong Lê, nguyên Viện trưởng Viện Văn học. Bài viết thể hiện sự bất ngờ của tác giả về một tài năng lớn, có đóng góp nhiều mặt như Nguyễn Văn Xuân mà bấy lâu chưa có điều kiện được biết tới. Phong Lê khẳng định sự nghiệp văn học của ông đã bắt đầu từ trước năm 1945, song giai đoạn 1954 - 1975 là thành công nhất và “trở thành một gương mặt tiêu biểu trong đời sống văn chương - học thuật của miền Nam”. Tuy nhiên, vì “lịch sử đã phải trải những gấp khúc” nên giai đoạn thành công nhất của cây viết ấy trước đây chưa được ghi nhận.
Đến nay, nhìn nhận lại sự nghiệp sáng tác và nghiên cứu, Nguyễn Văn Xuân “xứng đáng là một tên tuổi đáng vị nể trong giới nghề nghiệp chúng ta” [211, tr. Bài viết Về tác gia Nguyễn Văn Xuân của Lại Nguyên Ân khá công phu, khám phá bao quát về cuộc đời, sự nghiệp, các sáng tác và nghiên cứu của Nguyễn Văn Xuân. Ngoài phần Đôi dòng tiểu sử đề cập về cuộc đời, sự nghiệp, nhà nghiên cứu tiếp cận tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân theo ba nhóm: tác gia truyện hư cấu, học giả và sử gia. Ở mỗi nhóm như vậy, nhà nghiên cứu nhận định, đánh giá hoặc theo tiến trình thời gian, hoặc theo lĩnh vực trong tác phẩm của ông.
Bài viết đã ghi nhận nhiều giá trị ở mỗi tác phẩm hoặc nhóm tác phẩm, bên cạnh đó cũng chỉ ra những điểm cần tìm hiểu thêm… Nhà nghiên cứu ghi nhận nhiều đóng góp của tác giả trong nhiều lĩnh vực, nhất là về xứ Quảng, xứ Đàng Trong, đề cao thái độ làm việc nghiêm túc, tỉ mỉ và liên tục… Kết thúc bài viết, Lại Nguyên Ân khẳng định: những tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân “đều là những di sản quý, có ích cho chúng ta, cho hậu thế” [211, tr. 16 Năm 2021, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Nguyễn Văn Xuân, nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy có bài viết Một cây văn trăm xuân (Tạp chí Người Đô thị, ngày 13/6/2021) với nhiều phát hiện sâu sắc, tinh tế và ý nghĩa. Cùng thời điểm này, nhà nghiên cứu Phạm Phú Phong cũng có các bài với sự ghi nhận đóng góp của ông trên nhiều lĩnh vực: Nguyễn Văn Xuân - nhà văn, học giả trên Tạp chí Sông Hương (số 4/2021). Cũng trong năm 2021, Vũ Đình Anh chủ biên xuất bản sách Nguyễn Văn Xuân - Những tìm tòi và diễn giải lịch sử.
Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên về Nguyễn Văn Xuân, đã “góp phần phục dựng bức tranh tương đối bao quát về các tác phẩm của ông từ góc nhìn lịch sử” - một chủ đề bao trùm trong các tác phẩm của ông. Ngoài lời giới thiệu của Đỗ Lai Thúy, lời tựa, những nét chính về cuộc đời - sự nghiệp, nội dung sách gồm 18 bài viết vừa có tính độc lập, vừa tập trung phân tích làm sáng tỏ hai nhóm nội dung chính là nghiên cứu lịch sử và hư cấu lịch sử của Nguyễn Văn Xuân. Qua đó, nhóm tác giả đã góp phần khám phá và khẳng định rõ hơn giá trị trong các “di sản chữ” của một danh nhân đất Quảng. Năm 2022, tác giả Vũ Đình Anh sưu tầm và biên soạn sách Nguyễn Văn Xuân - 22 truyện ngắn trước 1945.
Công trình đã lần đầu tiên giới thiệu 22 truyện ngắn của ông trên báo chí trước 1945 (chủ yếu là trên Tiểu thuyết thứ Bảy) với công chúng đương đại. Ngoài bài giới thiệu về quá trình sưu tầm, tác giả Vũ Đình Anh cũng có phần viết Đôi điều cảm nhận, đã khám phá một số giá trị tiêu biểu và nổi bật trong nhóm truyện ngắn này như: về hoài bão tự do cá nhân, kiểu con người tự vấn lương tâm và cảm hứng bồi đắp đạo nghĩa gia đình… Nói chung, nghiên cứu các tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân đã nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam. Giai đoạn 1954 - 1975, ông “trở thành một gương mặt tiêu biểu trong đời sống văn chương - học thuật của miền Nam”, nên các bài nghiên cứu, phê bình, tranh luận về các tác phẩm của ông xuất hiện khá thường xuyên. Các nhà nghiên cứu, phê bình chú ý nhiều đến Bão rừng và Chinh phụ ngâm diễn âm tân khúc, trong đó, công trình khảo cứu đã khơi dậy một loạt bài tranh luận hấp dẫn về danh tính dịch giả diễn Nôm bản Chinh phụ ngâm khúc.
Giai đoạn từ năm 1975 đến trước năm 2002, các bài viết về tác phẩm của ông khá ít ỏi, chủ yếu là các bài phỏng vấn ngắn trên báo, hoặc bài giới thiệu ngắn gọn trong sách Phong trào Duy Tân khi tái bản. Đáng chú ý có lẽ chính là những nhận định, đánh giá, phân tích về một số tác phẩm văn chương của Nguyễn Văn Xuân ở các đô thị miền Nam trước 1975 trong công trình Nhìn lại một chặng đường văn học do Trần Hữu Tá biên soạn năm 2000. 17 Giai đoạn từ năm 2002 đến 2022, các công trình, bài viết về con người, sự nghiệp, các tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân xuất hiện thường xuyên và ngày càng dày dặn, công phu hơn. Các bài viết, công trình đã tìm hiểu, khám phá khá đa diện về nhiều khía cạnh.
Tuy nhiên, phần lớn các tác giả chỉ dừng lại ở các bài viết với dung lượng ngắn nhằm khám phá một số đặc điểm nổi bật về cá tính, nhân cách, cuộc đời và phân tích một số tác phẩm đã phổ biến. Dù vậy, đã có nhiều công trình, bài viết tương đối công phu, dày dặn về tác phẩm Nguyễn Văn Xuân. Những công trình, bài viết đã khơi gợi và khẳng định nhiều giá trị các tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân, song chỉ mới là những nhận định khái quát hoặc chú ý một nhóm các tác phẩm nhất định. Nghiên cứu giá trị văn hóa trong tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân Trong các hướng nghiên cứu, tiếp cận tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân, cách tiếp cận từ nhãn quan văn hóa đã được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình đề cập.
Về khía cạnh này, chúng tôi nhận thấy có trong rất nhiều bài viết, công trình như: Gặp nhà văn Nguyễn Văn Xuân, Về tác gia Nguyễn Văn Xuân (Lại Nguyên Ân), Một con người từ một ngôi làng (Đà Linh), Lời bạt: Nhà Quảng học (Dương Trung Quốc), mục từ Nguyễn Văn Xuân trong Từ điển văn học (bộ mới) (Bùi Thị Thiên Thai), Luận văn Đặc điểm tiểu thuyết, truyện ngắn Nguyễn Văn Xuân giai đoạn 1954 - 1975 (Phan Thị Thu Hồng), Nguyễn Văn Xuân, nhà văn, nhà văn hóa, học giả lớn và độc đáo của xứ Quảng (Nguyên Ngọc), Nhà văn Nguyễn Văn Xuân (Phạm Phú Phong), Luận văn Đặc điểm văn xuôi Nguyễn Văn Xuân (Trương Thị Thủy), Nguyễn Văn Xuân - Người khơi dậy hồn xứ Quảng (Trần Hữu Tá), Bất ngờ - một sự nghiệp viết xứng danh nhà văn - học giả Nguyễn Văn Xuân (Phong Lê), Một cây văn trăm xuân (Đỗ Lai Thúy)… Song, các tác giả, bài viết chỉ mới đưa ra những nhận định chung và khái quát hoặc khám phá ở những khía cạnh lớn trong một số tác phẩm quan trọng của ông. Qua các công trình, bài viết, nhiều nhà nghiên cứu đã đặt ra, khẳng định những khía cạnh giá trị văn hóa trong tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân, cụ thể: Thứ nhất, tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân tập trung khám phá, gìn giữ những giá trị văn hóa, lịch sử xứ Quảng. Đây là luận điểm xuyên suốt và thống nhất trong hầu hết công trình nghiên cứu về ông. Điều này được các nhà nghiên cứu khẳng định qua việc lựa chọn chủ đề trong cả sáng tác và nghiên cứu về vùng đất, con người xứ Quảng.
Các nhà nghiên cứu cho rằng đây là đặc điểm lớn nhất, bởi nội dung các tác phẩm của ông ít khi vượt ra khỏi ranh giới “Quảng Nam quốc”, đa số đều đề cập đến đất Quảng hoặc có liên quan đến địa phương này hoặc cũng từ cái nhìn của người Quảng… Đây cũng chính là điều mà Nguyễn Văn Xuân luôn tâm niệm: địa phương học là một lĩnh 18 vực quan trọng trong bối cảnh đất nước mở cửa hội nhập với thế giới, “Nghiên cứu địa phương không phải để biết mà còn để làm”; “những gì chính xác và mới mẻ đã tìm được và viết ra, dù là “sử thế giới” hay “sử làng”, đều có giá trị”… Ông tự cho rằng, không phải do “cục bộ, địa phương” mà xuất phát từ tình yêu quê hương và tự nhận lấy trách nhiệm “như một người con hiếu thảo chăm lo hương khói cho tổ tiên xứ sở của mình vậy”. Ông luôn mong muốn góp phần ghi lại những nét chính về lịch sử, về đặc trưng, giá trị văn hóa, phẩm chất con người của xứ Quảng… Thứ hai, con người và tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân đậm đặc chất Quảng. Điều này được thể hiện rõ nét trong cuộc đời, cách hành xử, cách lập luận và ngôn từ sử dụng trong các tác phẩm. Theo các nhà nghiên cứu, chất Quảng được thể hiện trước hết là ở cá tính mạnh mẽ và ngay thẳng.
Trong cuộc sống ông không bao giờ biết quỵ lụy, luồn cúi trước quyền lực cũng như tiền bạc, cho dù hoàn cảnh khó khăn, vợ con đau ốm, bệnh tật. Trước ngòi bút, ông cũng luôn thẳng thắn, phân định đúng sai rõ ràng, không rào trước, đón sau hay sợ đụng chạm, mất lòng. Cá tính đó cũng dẫn đến một đặc điểm “hay cãi”, thích tranh luận và tranh luận tới cùng. Chất Quảng không chỉ có trong tính cách, trong ứng xử mà còn thể hiện cả trong “cách lập luận biện luận, đến quan niệm và sáng tạo văn chương”.
Và nó cũng được thể hiện trong cách sử dụng ngôn từ, “giọng văn giản dị hồn hậu, đậm đặc chất Quảng Nam”. Thứ ba, Nguyễn Văn Xuân là nhà văn, nhà văn hóa, nhà sử học có tầm hiểu biết sâu rộng. Do đó, sự nghiệp của ông cũng có sự đa dạng với nhiều đóng góp, khám phá, gìn giữ và sáng tạo rất nhiều giá trị văn hóa. Ở lĩnh vực văn chương, ông đã thành công, có những đóng góp nhất định về truyện ngắn và tiểu thuyết.
Văn chương của ông đậm đặc giá trị văn hóa, lịch sử. Ngược lại, trong lĩnh vực nghiên cứu văn học, văn hóa, lịch sử, ông cũng viết rất lôi cuốn, hấp dẫn, đầy hình tượng, tuôn trào theo cảm xúc… Những sự kiện, nhân vật lịch sử, những hình tượng văn học qua ngòi bút của ông trở thành những nhân vật văn hóa đầy sức sống, chất chứa nhiều giá trị văn hóa.