I. Khám phá giá trị hát trống quân Dạ Trạch với du lịch Khoái Châu
Hát trống quân Dạ Trạch không chỉ là một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian mà còn là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá của vùng đất Khoái Châu, Hưng Yên. Bắt nguồn từ những truyền thuyết lịch sử lâu đời, loại hình nghệ thuật này mang trong mình những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật trình diễn. Đây là một lối hát đối đáp giao duyên độc đáo, nơi các cặp nam nữ thể hiện trí tuệ, tài ứng tác và tình cảm qua những làn điệu mượt mà, đằm thắm. Với tiềm năng to lớn, việc khai thác giá trị của hát trống quân không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy di sản mà còn mở ra một hướng đi mới, tạo nên một sản phẩm du lịch độc đáo cho huyện Khoái Châu. Việc biến di sản này thành một tài sản du lịch giúp thu hút khách du lịch, làm phong phú thêm các điểm đến du lịch Hưng Yên và đóng góp vào sự phát triển du lịch bền vững của địa phương. Nghiên cứu của Đỗ Thị Phượng (2014) nhấn mạnh rằng, việc đưa hát trống quân vào hoạt động du lịch là “vô cùng thiết yếu”, vừa gìn giữ bản sắc dân tộc, vừa tạo ra giá trị kinh tế. Do đó, việc tìm hiểu sâu sắc về nguồn gốc, đặc điểm và giá trị của di sản này là bước đi nền tảng để xây dựng các chiến lược khai thác hiệu quả trong tương lai.
1.1. Nguồn gốc làn điệu trống quân cổ từ truyền thuyết Dạ Trạch
Theo các truyền thuyết dân gian lưu truyền tại địa phương, làn điệu trống quân cổ Dạ Trạch gắn liền với câu chuyện tình yêu của Đức Thánh Chử Đồng Tử và Công chúa Tiên Dung. Tương truyền, sau khi kết duyên, hai người đã cùng người dân cải tạo vùng đầm Dạ Trạch hoang sơ thành một vùng đất trù phú. Công chúa Tiên Dung không chỉ dạy dân cách trồng lúa, dệt vải mà còn truyền dạy điệu hát đối đáp giao duyên này để làm phong phú đời sống tinh thần. Một giả thuyết khác cho rằng hát trống quân có nguồn gốc từ thời Triệu Quang Phục, khi ông dùng đầm Dạ Trạch làm căn cứ chống quân Lương. Sau mỗi trận thắng, binh sĩ thường gõ vào tang trống và ca hát để mừng công, từ đó hình thành nên điệu hát. Dù bắt nguồn từ đâu, những câu chuyện này đều cho thấy giá trị lịch sử văn hóa sâu sắc của hát trống quân, phản ánh một giai đoạn lịch sử quan trọng và đời sống sinh hoạt của người dân Khoái Châu từ thuở sơ khai. Đây chính là yếu tố cốt lõi tạo nên sức hấp dẫn riêng biệt cho di sản này.
1.2. Hát trống quân Hưng Yên Một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo
Hát trống quân được công nhận là một trong những loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ, và hát trống quân Hưng Yên, đặc biệt là tại Dạ Trạch, mang những nét riêng không thể trộn lẫn. Điểm đặc sắc nhất nằm ở lối hát ứng tác, đòi hỏi người hát phải có trí tuệ, sự nhanh nhạy và vốn thơ ca phong phú. Lời ca không cố định mà được sáng tạo ngay trong lúc trình diễn, xoay quanh các chủ đề về tình yêu đôi lứa, ca ngợi quê hương, và kinh nghiệm lao động sản xuất. Nhạc cụ đệm là chiếc “trống thùng” độc đáo, tạo ra âm thanh “thình thùng thình” mộc mạc mà cuốn hút. Theo nghệ sĩ dân gian Nguyễn Hữu Bổn, được trích dẫn trong khóa luận của Đỗ Thị Phượng (2014), hát trống quân là loại hình giao duyên duy nhất mà “người hát có thể nên vợ nên chồng”, cho thấy vai trò xã hội quan trọng của nó. Chính những đặc điểm này đã định hình bản sắc văn hóa địa phương, biến hát trống quân trở thành một di sản văn hóa phi vật thể cần được khẩn trương bảo tồn và phát huy.
II. Thách thức bảo tồn hát trống quân Dạ Trạch trong du lịch hiện đại
Mặc dù sở hữu giá trị to lớn, hát trống quân Dạ Trạch đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự phát triển của các loại hình giải trí mới đã làm giảm đi sức hấp dẫn của các hình thức nghệ thuật trình diễn dân gian truyền thống. Thế hệ trẻ ngày nay ít có cơ hội tiếp xúc và hiểu biết về di sản này, dẫn đến nguy cơ mai một và đứt gãy trong việc trao truyền. Hiện tại, công tác bảo tồn chủ yếu dựa vào nỗ lực của một vài nghệ nhân hát trống quân cao tuổi, trong khi lớp nghệ nhân kế cận còn mỏng và thiếu kinh nghiệm. Bên cạnh đó, việc khai thác di sản cho du lịch còn mang tính tự phát, thiếu chuyên nghiệp. Hát trống quân mới chỉ xuất hiện lẻ tẻ trong một số lễ hội địa phương như lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung, chưa được xây dựng thành một sản phẩm du lịch độc đáo và hoàn chỉnh. Các hoạt động quảng bá còn hạn chế, khiến nhiều du khách trong và ngoài nước chưa biết đến sự tồn tại của loại hình nghệ thuật này. Những thách thức này đòi hỏi cần có một chiến lược tổng thể và sự chung tay của cả cộng đồng và chính quyền địa phương để bảo tồn và phát huy di sản một cách hiệu quả.
2.1. Thực trạng mai một của nghệ thuật trình diễn dân gian
Thực trạng đáng lo ngại nhất hiện nay là sự mai một dần của nghệ thuật trình diễn dân gian như hát trống quân. Không gian diễn xướng truyền thống như sân đình, bãi cỏ ven đê dần bị thu hẹp bởi quá trình đô thị hóa. Lối sống hiện đại với nhiều phương tiện giải trí đa dạng đã khiến giới trẻ không còn mặn mà với các làn điệu dân ca cổ. Các nghệ nhân hát trống quân am tường lối hát xưa ngày một ít đi, trong khi việc truyền dạy cho thế hệ sau gặp nhiều khó khăn. Theo khảo sát, các câu lạc bộ hát trống quân tại Dạ Trạch hoạt động cầm chừng, chủ yếu dựa trên lòng nhiệt huyết của các thành viên lớn tuổi. Việc thiếu một cơ chế hỗ trợ, chính sách đãi ngộ cụ thể cho các nghệ nhân và người thực hành di sản cũng là một rào cản lớn. Nếu không có những biện pháp can thiệp kịp thời, nguy cơ làn điệu trống quân cổ chỉ còn lại trong ký ức là hoàn toàn có thể xảy ra.
2.2. Hạn chế trong việc khai thác bản sắc văn hóa địa phương
Việc khai thác bản sắc văn hóa địa phương cho du lịch tại Khoái Châu vẫn còn nhiều hạn chế. Hát trống quân Dạ Trạch, dù là một “đặc sản” văn hóa, nhưng vẫn chưa được tích hợp một cách bài bản vào các chương trình du lịch. Hiện tại, di sản này chỉ được trình diễn một cách thụ động trong các dịp lễ hội, chưa có sự tương tác sâu với du khách. Các doanh nghiệp lữ hành chưa xây dựng được các tour du lịch trải nghiệm chuyên sâu, nơi du khách có thể tìm hiểu về lịch sử, học hát, hay tham gia dựng trống quân. Sự liên kết giữa di sản văn hóa và các sản phẩm du lịch khác như ẩm thực (đặc sản Khoái Châu), tham quan di tích, du lịch sinh thái còn lỏng lẻo. Điều này làm giảm sức cạnh tranh của du lịch văn hóa Khoái Châu so với các địa phương khác, bỏ lỡ cơ hội thu hút khách du lịch và tạo ra nguồn thu bền vững từ chính di sản của mình.
III. Phương pháp biến hát trống quân thành sản phẩm du lịch độc đáo
Để vượt qua thách thức và phát huy giá trị của di sản, cần có những phương pháp khoa học và sáng tạo để biến hát trống quân Dạ Trạch thành một sản phẩm du lịch độc đáo, mang lại những trải nghiệm chân thực cho du khách. Trọng tâm của giải pháp này là xây dựng một mô hình du lịch trải nghiệm thay vì chỉ trình diễn đơn thuần. Điều này có nghĩa là tạo ra một môi trường tương tác, nơi du khách không chỉ là người xem mà còn là người tham gia. Cần đầu tư phục dựng và chuẩn hóa các bài bản, làn điệu cổ, đồng thời sáng tác thêm những lời ca mới có nội dung phù hợp với bối cảnh hiện đại để giới thiệu về văn hóa, lịch sử và con người Khoái Châu. Việc mở các lớp truyền dạy, tổ chức các cuộc thi hát trống quân định kỳ cũng là cách để duy trì sức sống cho di sản và tạo sự kiện thu hút truyền thông. Hơn nữa, cần số hóa di sản, xây dựng các tư liệu video, audio chất lượng cao để quảng bá trên các nền tảng trực tuyến, tiếp cận rộng rãi hơn với du khách tiềm năng. Bằng cách tiếp cận này, hát trống quân sẽ trở thành một tài sản du lịch sống động, góp phần định vị thương hiệu cho du lịch Khoái Châu.
3.1. Xây dựng không gian văn hóa trống quân cho du lịch trải nghiệm
Một trong những giải pháp then chốt là xây dựng một không gian văn hóa trống quân chuyên biệt tại Dạ Trạch. Không gian này có thể được thiết kế theo lối kiến trúc làng quê Bắc Bộ xưa, tái hiện lại bối cảnh diễn xướng truyền thống. Tại đây, du khách sẽ được tham gia vào một chuỗi hoạt động du lịch trải nghiệm hấp dẫn: nghe giới thiệu về lịch sử và ý nghĩa của hát trống quân, xem các nghệ nhân trình diễn, tự tay tham gia dựng “trống thùng”, và học những câu hát giao duyên cơ bản. Không gian này cũng có thể kết hợp trưng bày các hiện vật, hình ảnh, tư liệu liên quan đến di sản. Việc tạo ra một điểm đến cụ thể như vậy không chỉ giúp du khách có trải nghiệm sâu sắc hơn mà còn tạo điều kiện cho các nghệ nhân có nơi biểu diễn và truyền dạy ổn định, góp phần vào việc bảo tồn và phát huy di sản một cách bền vững.
3.2. Đào tạo nghệ nhân hát trống quân và lực lượng kế cận
Con người là yếu tố cốt lõi để duy trì sức sống của di sản. Do đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nghệ nhân hát trống quân và lực lượng kế cận là nhiệm vụ cấp bách. Cần có chính sách hỗ trợ, tôn vinh các nghệ nhân cao tuổi, tạo điều kiện để họ mở các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ trong và ngoài cộng đồng. Các chương trình này có thể được đưa vào hoạt động ngoại khóa tại các trường học địa phương để gieo mầm tình yêu di sản từ sớm. Đồng thời, cần đào tạo một đội ngũ hướng dẫn viên du lịch am hiểu sâu sắc về hát trống quân, có khả năng giới thiệu, diễn giải và tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho du khách một cách chuyên nghiệp. Sự kết hợp giữa nghệ nhân truyền thống và lực lượng trẻ năng động sẽ tạo ra một sức sống mới, đảm bảo nghệ thuật trình diễn dân gian này được lưu truyền và phát triển trong tương lai.
IV. Cách kết hợp hát trống quân với các điểm đến du lịch Hưng Yên
Giá trị của hát trống quân Dạ Trạch sẽ được nhân lên bội phần khi được kết hợp một cách khéo léo và hệ thống với các điểm đến du lịch Hưng Yên khác. Thay vì tồn tại như một hoạt động riêng lẻ, hát trống quân cần được đặt trong một chuỗi sản phẩm du lịch liên kết, tạo thành một hành trình khám phá văn hóa Khoái Châu toàn diện. Chiến lược này không chỉ làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách mà còn giúp kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu du lịch. Sự tích hợp này cần được xây dựng dựa trên các tuyến điểm hợp lý, kết nối các di tích lịch sử, làng nghề truyền thống, và các điểm du lịch sinh thái. Ví dụ, một tour du lịch có thể bắt đầu bằng việc tham quan cụm di tích Đền Đa Hòa - Đền Dạ Trạch, sau đó thưởng thức đặc sản Khoái Châu, và kết thúc bằng một đêm giao lưu hát trống quân cùng người dân bản địa. Việc tạo ra các gói sản phẩm đa dạng, từ tour ngắn ngày đến các chương trình du lịch cộng đồng dài ngày, sẽ đáp ứng được nhu cầu của nhiều phân khúc du khách khác nhau, từ đó tối ưu hóa hiệu quả thu hút khách du lịch.
4.1. Tích hợp biểu diễn tại lễ hội Chử Đồng Tử Tiên Dung
Lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung là sự kiện văn hóa lớn nhất và thu hút đông đảo du khách nhất tại Khoái Châu. Đây là cơ hội vàng để quảng bá hát trống quân Dạ Trạch. Cần nâng tầm các buổi biểu diễn hát trống quân trong khuôn khổ lễ hội, biến nó thành một điểm nhấn đặc sắc thay vì chỉ là một hoạt động phụ. Có thể tổ chức các sân khấu riêng, các cuộc thi hát trống quân mở rộng với sự tham gia của các làng xã lân cận để tạo không khí sôi động. Bên cạnh việc trình diễn trên sân khấu chính, nên tổ chức các nhóm hát lưu động tại các không gian khác nhau trong khu vực lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung, tạo điều kiện cho du khách tiếp cận di sản một cách tự nhiên và gần gũi nhất. Việc tích hợp này không chỉ làm tăng sức hấp dẫn cho lễ hội mà còn giúp hát trống quân tiếp cận được một lượng lớn công chúng, tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ.
4.2. Phát triển tour du lịch cộng đồng dọc tuyến sông Hồng
Khoái Châu có lợi thế nằm bên bờ sông Hồng, gắn liền với văn hóa sông nước. Việc phát triển các tour du lịch cộng đồng dọc tuyến du lịch sông Hồng là một hướng đi đầy tiềm năng. Du khách có thể đi thuyền trên sông, ghé thăm các làng cổ ven sông, tìm hiểu về nghề nông, nghề chài lưới và thưởng thức các món ăn địa phương. Hát trống quân Dạ Trạch sẽ là mảnh ghép hoàn hảo cho hành trình này. Các buổi giao lưu hát trống quân có thể được tổ chức ngay trên thuyền hoặc tại các nhà dân trong làng. Đây là hình thức du lịch trải nghiệm chân thực, giúp du khách hòa mình vào đời sống và bản sắc văn hóa địa phương. Mô hình này không chỉ tạo ra một sản phẩm du lịch mới lạ mà còn mang lại sinh kế trực tiếp cho người dân, khuyến khích họ tham gia vào công tác bảo tồn và phát huy di sản, hướng tới phát triển du lịch bền vững.
