Phần Mở đầu 1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài Nha Trang là thành phố ven biển thuộc tỉnh Khánh Hòa, vùng Nam Trung Bộ Việt Nam, với những lợi thế về tự nhiên và nhân văn, Nha Trang nhanh chóng trở thành một thành phố Du lịch nổi tiếng của Việt Nam. Đến với thành phố Nha Trang bên cạnh những loại hình du lịch khai thác về tự nhiên thì du lịch văn hóa đóng một vai trò hết sức quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch văn hóa tâm linh của du khách. Thờ Mẫu là một hiện tƣợng văn hóa rất phổ biến trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống tâm linh của cƣ dân nông nghiệp lúa nƣớc.
Từ nghiên cứu thực tiễn giá trị văn hóa của tín ngƣỡng thờ Mẫu trong đời sống hàng ngày và hoạt động du lịch tại thành phố. Đề tài “Du lịch thờ Mẫu ở Nha Trang” hƣớng tới tính cấp thiết trong việc thực hiện chủ trƣơng, chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nƣớc với mục đích bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc; hƣớng khai thác các loại hình du lịch của Viện Nghiên cứu phát triển Du lịch tỉnh Khánh Hòa; mục tiêu phát triển điểm du lịch tháp Bà Pô NaGar của Trung tâm Quản lý di tích và danh lam thắng cảnh, tỉnh Khánh Hòa. Ý nghĩa của đề tài là phát triển giá trị văn hóa thờ Mẫu gắn với du lịch hành hƣơng, hình thành một loại hình du lịch không chỉ là để tham quan, giải trí mà còn hƣớng đến đời sống tâm linh, sự tôn sùng “hình tƣợng Mẹ” trên dải đất miền Trung. Gắn với mục đích thực tiễn: Thứ nhất là nhận biết tài nguyên du lịch của thành phố, xác định Nha Trang là thành phố của du lịch.
Hệ thống các di tích gắn với thờ Mẫu, nhận biết hệ thống hình tƣợng “Mẫu” ở Nha Trang; thứ hai là hiểu biết thêm về quá trình giao lƣu và tiếp biến văn hóa Việt – Chăm trong việc bảo tồn và phát triển tín ngƣỡng thờ “Thiên Y A NA” trên vùng đất Nha Trang thông qua sự nghiên cứu toàn diện về Tháp Bà Pô NaGar - điểm du lịch tiêu biểu gắn với 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tín ngƣỡng thờ Mẫu; thứ ba là bảo tồn và phát triển điểm du lịch tháp Bà Pô NaGar, khai thác các điểm du lịch thờ Mẫu khác để phát triển thành tuyến du lịch hành hƣơng “thờ Mẫu”. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Nha Trang từ lâu đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, vì vậy có khá nhiều các công trình có giá trị viết về thành phố, đặc biệt là trong tín ngƣỡng thờ Mẫu và di tích Tháp Bà. Bên cạnh những công trình nghiên cứu mang tính hệ thống, khái quát, có những công trình chuyên sâu, lý giải sâu sắc từng khía cạnh. Đó là những công trình nhƣ: Phan Xuân Biên, Phan An, Phan Văn Dốp (1991), Văn hóa Chăm, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Công trình nghiên cứu của các tác giả đã cho ngƣời đọc thấy bức tranh toàn diện về những giá trị văn hóa của cộng đồng Chăm tộc trên dải đất miền Trung. Từ đây cho đọc giả tiếp cận kỹ thuật xây dựng “tháp Chăm huyền thoại”. Lê Đình Chi (1998), Lễ hội Tháp Bà Nha Trang, Nxb Văn hóa Dân tộc. Tác giả đã khai thác toàn diện từ huyền thoại đến những nghi thức thờ cúng trong lễ hội ở Tháp Bà.
Vì vậy công trình rất có giá trị trong hoạt động văn hóa phục vụ đời sống tinh thần của ngƣời dân nơi đây. Nguyễn Đình Tƣ (2003), Non nước Khánh Hòa, Nxb Thanh niên, Hà Nội. Đây là công trình mang tính tổng hợp về lịch sử, phong tục tập quán, danh thắng cũng nhƣ các mặt về đời sống kinh tế xã hội của tỉnh Khánh Hòa. Vì công trình mang tính chất tổng quát nên Tháp Bà đƣợc nhắc đến với mức độ nhƣ là một địa danh.
Nguyễn Văn Khánh chủ biên (2003), Tìm hiểu giá trị lịch sử và văn hóa truyền thống Khánh Hòa 350 năm, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Quá trình hình thành vùng đất Khánh Hòa và những yếu tố văn hóa đƣợc tác giả viết 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com một cách chi tiết và tỉ mỉ theo xu hƣớng phát triển, những giá trị văn hóa thờ Pô NaGar cũng đƣợc tác giả dành nhiều trang viết. Sở Văn hóa Thông tin Khánh Hòa (2005), Những tục thờ và lễ hội tiêu biểu của Khánh Hòa. Trong đó khái quát gần nhƣ đầy đủ các tục thờ và lễ hội tiêu biểu của Khánh Hòa và lễ hội Tháp Bà là một trong những lễ hội lớn, có ảnh hƣởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của nhân dân.
Ngô Đức Thịnh (2007), Đạo Mẫu ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội. Đây là công trình nghiên cứu toàn bộ loại hình tín ngƣỡng thờ Mẫu ở Việt Nam, đồng thời xem xét hiện tƣợng văn hóa này trong mối liên hệ với sinh hoạt văn hóa dân gian, nhận thức đạo Mẫu nhƣ là một hiện tƣợng văn hóa dân gian tổng hợp. Hiện tƣợng thờ Nữ thần Pô Inƣ NƣGar ở Khánh Hòa và Ninh Thuận cũng đƣợc tác giả lý giải về truyền thuyết, đền thờ, các nghi lễ thờ cúng và lễ hội. Trần Việt Kỉnh (2008), Tục thờ Mẫu và nghi lễ múa Bóng ở Khánh Hòa, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
Công trình đƣợc tác giả khái lƣợc về lịch sử văn hóa Chăm và tín ngƣỡng thờ Thiên Y trong các đình làng trên vùng đất Khánh Hòa. Ngô Văn Doanh (2009): Tháp Bà Thiên Y A Na, hành trình của một nữ thần, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh. Đây là công trình khảo cứu chuyên sâu, khá hoàn thiện nghiên cứu về Tháp Bà. Tác giả đã xuyên suốt lịch sử hình thành và phát triển của khu đền tháp cùng những lý giải rất cụ thể về nguồn gốc của nữ thần Pô Inƣ NƣGar trải qua các giai đoạn.
Nguyễn Văn Bốn (2010), Văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu ở Khánh Hòa, Nxb Trung tâm quản lý Di tích & Danh lam thắng cảnh Khánh Hòa.Tác giả đã khái quát về Khánh Hòa dƣới góc nhìn văn hóa thờ Mẫu, khảo sát một số di tích và lễ hội gắn với tín ngƣỡng thờ Mẫu trong đó dành nhiều trang viết cho Tháp Bà. Từ đó lý giải quá trình giao thoa và tiếp biến văn hóa Việt – 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chăm trên vùng đất Khánh Hòa. Tuy nhiên chƣa gắn những giá trị đó trong phát triển du lịch. Trung tâm Quản lý di tích và danh lam thắng cảnh tỉnh Khánh Hòa (2010), Bài giới thiệu, thuyết minh về điểm du lịch tháp Bà Pô NaGar.
Các bài giới thiệu mang tính khá quát cao. Trên đây là những nguồn tài liệu có giá trị vô cùng quý báu giúp chúng tôi tiếp bƣớc nghiên cứu trên cơ sở kế thừa và phát huy giá trị văn hóa thờ Mẫu một cách toàn diện hơn. Các công trình chỉ dừng lại ở việc khai thác các giá trị mà chƣa kết hợp các giá trị trong hoạt động du lịch. Đề tài “Du lịch thờ Mẫu ở thành phố Nha Trang” sẽ góp phần khẳng định giá trị du lịch của tháp Bà Pô NaGar, đồng thời phát triển tour du lịch hành hƣơng gắn với văn hóa thờ Mẫu.
Đáp ứng nhu cầu về du lịch văn hóa và du lịch tâm linh của du khách trong giai đoạn hiện nay và định hƣớng phát triển bền vững trong tƣơng lai. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là những di tích, danh lam thắng cảnh trong phạm vi của thành phố Nha Trang. Trong đó chú trọng đến việc khai thác các di tích gắn với tín ngƣỡng thờ Mẫu. Nổi bật nhất là Tháp Bà Pô NaGar vì đây là di tích thờ Mẫu tiêu biểu nhất và phản ánh đậm nét văn hóa thờ Mẫu nhất ở vùng đất này, đồng thời di tích đã khẳng định đƣợc vị trí của nó trong hoạt động du lịch hành hƣơng.
Ngoài ra còn một số các di tích khác nhƣ: đình –lăng Cù Lao, đình Phú Xƣơng. Di tích tháp Bà sẽ đƣợc nghiên cứu một cách toàn diện về truyền thuyết, lịch sử xây dựng, kiến trúc cùng những nghi thức thờ cúng và lễ hội. Nhƣng có một di tích không thể bỏ qua đó là Am Chúa. Tuy tọa lạc ở huyện Diên Khánh (vùng phụ cận với thành phố Nha Trang), nhƣng di tích này lại có ý nghĩa hết sức quan trọng trong khảo cứu văn hóa thờ Mẫu ở Nha 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang vì đây là nơi nữ thần Thiên Y A Na hiển linh, phát tích.
Từ điểm phát tích này mà hình tƣợng Mẫu Thiên Y mới lan tỏa và đƣợc thờ vọng ở nhiều di tích khác. Trong dân gian vẫn lƣu truyền câu nói “Am Chúa hiển nhân, Tháp Bà hiển thánh”. Vì vậy đề tài xin mở rộng đối tƣợng nghiên cứu, khảo sát Am Chúa để nhận thức văn hóa thờ Mẫu trong hệ thống, thấy đƣợc mối liên quan giữa các di tích. Phƣơng pháp nghiên cứu Trong quá trình làm đề tài, nhiều phƣơng pháp nghiên cứu đƣợc sử dụng và phối hợp với nhau nhƣ: Phƣơng pháp xây dựng cơ sở lý luận của đề tài, vận dụng những kết quả khoa học đã đƣợc khẳng định trên lý thuyết và thực tiễn từ các công trình của những nhà nghiên cứu trƣớc đó.
Nghiên cứu tài liệu theo logic vấn đề để tìm hiểu những thông tin liên quan đến đối tƣợng nghiên cứu, từ đó có cái nhìn bao quát về lịch sử vấn đề. Phƣơng pháp điền dã giúp chúng tôi thu thập đƣợc những thông tin, hình ảnh khi đi thực tế tại các di tích trong quá trình làm đề tài nhƣ: tháp Bà Pô NaGar, đình – lăng Cù Lao, Am Chúa, đình Phú Xƣơng…và các lễ hội thờ Mẫu ở Tháp Bà, Am Chúa, đình Phƣơng Sài…Song song với quá trình điền dã là sử dụng phƣơng pháp phỏng vấn những ngƣời có trách nhiệm đối với di tích nhƣ giám đốc Trung tâm quản lý di tích & danh lam thắng cảnh tỉnh Khánh Hòa, những ngƣời hiện đang coi, giữ, bảo quản di tích. Từ những nguồn tƣ liệu có đƣợc, tiến hành phƣơng pháp hệ thống, phân tích và xử lý thông tin để nhận thức đúng đối tƣợng nghiên cứu và phát hiện những thông tin mới liên quan đến đề tài. Cấu trúc luận văn Cấu trúc luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ THÀNH PHỐ NHA TRANG Khái quát những đặc điểm chung về tự nhiên, lịch sử phát triển của vùng đất Nha Trang.
Hệ thống các thắng cảnh tự nhiên và di tích văn hóa, cùng các 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com di tích gắn với thờ Mẫu. Với nguồn tài nguyên phong phú, Nha Trang đúng là “Thành phố Du lịch”.