CHƯƠNG 1: QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG VÀ ĐỔI MỚI VỀ Ý THỨC NGHỆ THUẬT CỦA NGUYỄN MINH CHÂU I. Sự đổi mới quan niệm về nhà văn và văn học 1. Quan niệm về nhiệm vụ của nhà văn và văn chương Trước 1975, đất nước ta vẫn đang trong cuộc đấu tranh giành độc lập đầy cam go và quyết liệt. Hoàn cảnh chiến tranh đòi hỏi văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, khi đứng cùng với những người lính chung tay đánh giặc Nguyễn Minh Châu thấu hiểu trách nhiệm của người cầm bút là trách nhiệm công dân, người cầm bút phải phục vụ cho công cuộc chiến đấu dành quyền sống cho cả dân tộc.
Trong thời kì chiến tranh, nhiệm vụ của nhà văn lúc này là “một cán bộ truyền đạt đường lối, chính sách bằng hình tượng văn học sinh động”, do đó nhà văn luôn “đi tìm những hạt ngọc ẩn trong bề sâu tâm hồn con người”. Bởi vậy, là một nhà văn chân chính cần phải khám phá những vẻ đẹp của con người thời đại, ấy là sự dũng cảm, gan trường, hi sinh quên mình của những chiến sĩ thanh niên, những cô thanh niên xung kích, những bà mẹ anh hùng dân tộc. Đó chính là những chàng lính trẻ như Sơn và Lê trong Những vùng trời khác nhau, họ anh dũng, sẵn lòng chiến đấu vì tổ quốc dẫu trong tim vẫn luôn chất chứa một nỗi nhớ quê nhà sâu sắc. Cho đến khi trở thành đội trưởng, có dịp đến gần quê nhà mình với nhiệm vụ bảo vệ con đập, Lê vẫn không lơ là nhiệm vụ hay bỏ trốn về quê, anh chỉ nhân lúc nghỉ phép mà về thăm nhà một chốc, sau đó cũng nhanh chóng trở lại nhiệm vụ trong nỗi luyến tiếc quê nhà.
Bên cạnh những chàng lính trẻ còn có những cô gái thanh niên xung phong đang trong tuổi thanh xuân đẹp đẽ, vẫn hi sinh thời gian ấy để phục vụ tổ quốc như Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng. Cô như đại diện cho bao cô gái thanh niên xung phong thời nổ súng, họ dũng cảm, mạnh mẽ, vứt bỏ những ích kỉ cá nhân để nỗ lực phục vụ tổ quốc. Hay người mẹ của tất cả anh hùng – mẹ Lân trong truyện ngắn Người mẹ xóm nhà thờ. Dẫu trong trái tim vẫn mang nỗi đau mất đi em Nết, nhưng nhiệm vụ vẫn phải hoàn thành.
Mẹ vẫn luôn đón chào những chàng lính trẻ khi vào trú chân, vẫn chăm lo săn sóc cho họ. Tuy nhiên, đến thời bình, với lương tâm của một người nghệ sĩ, với tinh thần tự nhìn lại mình và đội ngũ nhà văn, Nguyễn Minh Châu đã chỉ ra sự thiếu hụt về bản lĩnh, thói quen che chắn, rào đón do một cái sợ cố hữu, luôn ám ảnh đến nỗi không ít người tự đánh mất mình. Cùng với đó là sự tự ý thức về bản thân và tự do sáng tác của người cầm bút, Nguyễn Minh Châu ý thức về trách nhiệm của nhà văn, đó phải là người thức tỉnh tỉnh xã hội, cảnh báo trước nguy cơ đến với nhân loại, đồng thời nhà văn phải là người có 3 tình yêu tha thiết với cuộc sống, nhất là tình yêu với con người, và chỉ khi có tình yêu ấy “nhà văn mới có khả năng cảm thông sâu sắc với những nỗi đau khổ, bất hạnh của người đời, giúp họ có thể vượt qua những khủng hoảng tinh thần và đứng vững được trước cuộc sống” (Phỏng vấn đầu xuân 1986) Bên cạnh đó, nhà văn có điều kiện để chiêm nghiệm hơn về cuộc đời, về con người. Nguyễn Minh Châu lại thấy bên trong mỗi con người là sự “lẫn lộn người tốt kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết”.
Bởi vậy, sứ mệnh của một người cầm bút là cần khai thác hiện thực trần trụi đa chiều kích ấy, để phản ánh một con người toàn diện và chân thực nhất với những mặt tốt, xấu, những nét phức tạp trong nội tâm con người. Trong truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, nhân vật Quỳ là một người con gái quyến rũ, nhanh nhẹn, thông minh. Cô là một bác sĩ trong khoa thần kinh nhưng cô cũng chính là một bệnh nhân mắc chứng mộng du - một căn bệnh về thần kinh, nhưng những chiến sĩ chữa bệnh không ai có thể tin nổi và là một con người hay đa sầu đa cảm, và lý tưởng hóa chuyện tình yêu. Hay nhân vật Hòa, dẫu là một người anh hùng lập biết bao chiến tích nhưng anh ta lại mắc phải căn bệnh mồ hôi tay, anh ta cũng đi nói xấu người khác.
Hay trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, người đàn bà làng chài là một người ít học nhưng lại rất thấu hiểu lẽ đời và vô cùng bao dung, biết cảm thông và chia sẻ. Cô biết rằng căn nguyên dẫn đến sự nóng nảy của chồng mình và cô cũng biết vai trò của anh ấy với gia đình, với các con, trên đôi vai anh là gánh nặng mưu sinh nuôi sống cả đàn con. Có thể thấy, chính sự thay đổi trong quan niệm về nhiệm vụ của một nhà văn và vai trò của văn chương, đã đưa đến cho người đọc cái nhìn đa chiều về con người, về cuộc sống. Thể hiện tác giả đã khai thác con người ở chiều sâu tâm tưởng mà trước đây chưa thấy được.
Ông rất quan tâm đến các chi tiết nhỏ nhặt trong cuộc đời, làm hiện lên những con người trần trụi như cuộc sống đời thực. Nhìn con người một cách đa chiều, đa diện, đi sâu khai thác những góc khuất trong tâm hồn con người chính là quan niệm mới mẻ của Nguyễn Minh Châu về sứ mệnh của người cầm bút và vai trò của văn học. Mối quan hệ giữa nhà văn, nhân vật và bạn đọc Từ sự thay đổi quan niệm về chức năng văn chương và người nghệ sĩ đã dẫn tới sự thay đổi trong mối quan hệ giữa nhà văn, nhân vật và bạn đọc. Trước năm 1975, Nguyễn Minh Châu luôn cho rằng, nhà văn lý tưởng phải nói lên tiếng nói của hiện thực, phải trở thành lương tri của xã hội, phải trả lời được những câu hỏi cấp bách của đời sống.
Trong thời kì kháng chiến chống Mỹ, Nguyễn Minh Châu sáng tác văn học vừa nhằm cổ động cho các thế hệ đương thời, vừa xây dựng những mẫu mực cho hậu thế. Cho nên vị thế của nhà văn được xác định trong cảm hứng chiêm ngưỡng, ngợi ca con người anh hùng và vai 4 trò giáo dục, hướng đạo cho người đọc. Cũng bởi nhà văn phải truyền tải những triết lý, những bài học đến người đọc, mà điều đó cũng tác động vào mối quan hệ giữa nhà văn và bạn đọc. Nhà văn luôn đứng ở vị trí trên cao hơn bạn đọc để truyền tải những triết lý, bài học.
Nhà văn phải đi tìm những điều tốt đẹp nhất trong mỗi con người để truyền tải, đưa đến sức mạnh, niềm tin cho người đọc. Bởi lẽ vậy mà những nhân vật trong thời kì trước năm 1975 hiện lên như một viên ngọc toàn bích đầy lộng lẫy và lý tưởng. Họ hi sinh quên mình vì nhiệm vụ cách mạng như ông già Lào trong Nguồn suối. Họ phục vụ tổ quốc, bỏ quên đi lợi ích cá nhân, trung thành, tận tâm tận lực hướng về tổ quốc như mẹ Lân trong Người mẹ xóm nhà thờ hay Nguyệt - cô gái thanh niên xung phong trong Mảnh trăng cuối rừng.
Tuy nhiên, khi hòa bình lập lại, Nguyễn Minh Châu đã có một sự thay đổi về chức năng của văn chương và vai trò của người nghệ sĩ và điều đó cũng tạo nên một sự thay đổi trong tác phẩm văn học của Nguyễn Minh Châu về mối quan hệ giữa nhà văn, nhân vật và bạn đọc. Giờ đây khi nhà văn đã không còn ở vị trí trên cao để răn dạy, để đưa đến những bài học cho độc giả nữa, mà họ hướng đến làm một nhà tư tưởng, làm một người bạn tâm tình với người đọc, để đưa đến một câu chuyện thức tỉnh người đọc, đánh thức lòng cảm thông, nhân đạo trong mỗi con người trước những cảnh đời đấy mất mát, khó khăn của con người sau thời chiến. Qua truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu đã đưa hiện thực trần trụi ra trước mắt người đọc, một hiện thực vốn hiện rõ ở đấy nhưng chẳng mấy ai để ý đến con người nhỏ bé ấy. Ông đã đánh động vào lòng đồng cảm, đồng cảm trước hành động tưởng chừng như ngu ngốc của chị , ấy là bị chồng đánh nhưng nhất quyết không ly hôn chồng.
Ông cho người đọc thấy một cuộc sống đa diện và khi nhìn ra được sự thật ấy, độc giả thấy cảm thương, xót xa và cũng vô cùng đồng cảm cho số phận cũng như hành động của người đàn bà làng chài. Hay trong truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, ấy là câu chuyện đằng sau thời nội chiến, với những nỗi ám ảnh, nỗi day dứt trong từng câu chuyện của nhân vật Quỳ, Nguyễn Minh Châu đã đưa đến độc giả những góc khuất bên trong nội tâm của con người đi qua thời chiến, dẫu bề ngoài là một người vui vẻ, thích chăm sóc vườn cây nhỏ, luôn thân thiện, nhanh nhẹn, nhưng bên trong họ lại mang những nỗi đau, nỗi ám ảnh quá khứ. Bên cạnh đó ta thấy được có sự thay đổi về vai trò và tính chất của nhân vật trong mối quan hệ với nhà văn và bạn đọc. Nhân vật ở đây không còn đại diện cho cộng đồng mà đứng cùng một mặt bằng nhân bản với nhà văn và bạn đọc trong vai trò đại diện cho chính bản thân mình với những khao khát đầy nhân tính, có những yếu đuối, va vấp 5 thường gặp.
Nhân vật lúc này đã thoát ra khỏi mô hình tính cách xác định, được miêu tả chân thực hơn, giàu sức thuyết phục hơn trong hiện thực xã hội lúc bấy giờ. Ngoài ra, Nguyễn Minh Châu có sự đổi mới về vai trò của chủ thể tiếp nhận. Người đọc bây giờ không đơn thuần chỉ là đối tượng để nhà văn tuyên truyền và giáo dục ở vai trò tiếp nhận thụ động, xuôi chiều mà được nâng lên ngang hàng với nhà văn trong quan hệ giao tiếp và đối thoại bởi những vấn đề nhà văn đưa ra trong tác phẩm không phải luôn luôn là chân lý như khi họ phát ngôn nhân danh cộng đồng. Có thể thấy, Nguyễn Minh Châu đứng ở vị trí ngang hàng bình đẳng với bạn đọc, để cùng nhau chia sẻ những tâm tình, những nỗi đớn đau, dằn vặt thường trực trong nội tâm con người.
Như vậy ta có thể thấy mối quan hệ bình đẳng và dân chủ thực sự đã được thiết lập giữa nhà văn, nhân vật và bạn đọc.