CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNGCỦA THANH TRA TỈNH 1. Khái quát về tổ chức và hoạt động của Thanh tra tỉnh 1. Khái niệm, đặc điểm, vị trí vai trò của Thanh tra tỉnh 1.1 Khái niệm Thanh tra tỉnh Các nhiệm vụ, chức năng của Nhà nước được thực hiện thông qua các cơ quan nhà nước đã được pháp luật trao cho những nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể. Tất cả các cơ quan nhà nước tạo thành bộ máy nhà nước, là hệ thống thống nhất các cơ quan nhà nước và liên hệ chặt chẽ với nhau theo một cơ chế đồng bộ.
Các cơ quan nhà nước rất đa dạng, nhiều chủng loại, nhưng thông thường trong bộ máy nhà nước nói chung bao giờ cũng gồm 03 loại cơ quan: Cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp, cơ quan tư pháp. Quyền lực nhà nước trên thực tế được thực hiện bởi các cơ quan trong bộ máy nhà nước mà cụ thể là những con người làm việc trong bộ máy đó. Sự vận đông của quyền lực nhà nước thường theo hai xu hướng là sử dụng trái phép quyền lực được giao hoặc lạm quyền dưới các hình thức lộng quyền lạm quyền để phục vụ lợi ích cá nhân, gia đình, dòng họ, địa phương. Cả hai xu hướng trên đều là biểu hiện sự tha hóa quyền lực và đều mang lại tác hại cho xã hội và người gánh chịu là nhân dân.
Do vậy, để phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý các hành vi ấy đòi hỏi phải có kiểm soát quyền lực. Kiểm soát quyền lực do các cơ quan nhà nước và do các thiết chế chính trị, chính trị- xã hội thực hiện. Ở nước ta theo qui định của Hiến pháp,các cơ quan hành chính nhà nước là cơ quan hành pháp đứng đầu là Chính Phủ, ngoài ra là các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính Phủ, các Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, huyện, xã và tương đương, các cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân các cấp.Hoạt 8 động của các cơ quan này thường xuyên, liên tục sử dụng quyền lực nhà nước nên tất yếu phải kiểm soát bằng các phương thức giám sát, kiểm tra, thanh tra. Do vậy, trong hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước đã thành lập các cơ quan thanh tra theo ngành, lĩnh vực và theo cấp hành chính từ Trung ương đến cấp huyện.
Các cơ quan thanh tra trong phạm vi quyền hạn, nhiệm vụ của mình thực hiện và giúp cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thực hiện quản lý nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng; tiến hành thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng chống tham nhũng theo qui định của pháp luật. Trong hệ thống cơ quan thanh tra nhà nước đó có Thanh tra tỉnh, do vậy có thể đưa ra khái niệm về Thanh tra tỉnh như sau: “Thanh tra tỉnh là cơ quan hành chính nhà nước do Uỷ ban nhân dân tỉnh quyết định thành lập, là cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân tỉnh có trách nhiệm giúp Uỷ ban nhân dân tỉnh quản lý nhà nước về công tác khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng; tiến hành thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng theo qui định của pháp luật”. Đặc điểm của Thanh tra tỉnh Thanh tra tỉnh là cơ quan nhà nước, do vậy nó mang đầy đủ các đặc điểm của cơ quan nhà nước. Thanh tra tỉnh là cơ quan hành chính nhà nước, do vậy nó cũng thể hiện đầy đủ đặc điểm đặc thù của cơ quan hành chính, đó là: - Thanh tra tỉnh được thành lập để thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước, nghĩa là thực hiện hoạt động chấp hành và điều hành.
Hoạt động chấp hành và điều hành của Thanh tra tỉnh là hoạt động được tiến hành trên cơ sở Hiến pháp, Luật, Pháp lệnh, các văn bản pháp luật của cơ quan nhà nước cấp trên và để thực hiện pháp luật. 9 - Hoạt động của Thanh tra tỉnh mang tính tường xuyên, liên tục và tương đối ổn định, là cầu nối trực tiếp đưa đường lối, chính sách, pháp luật vào cuộc sống. - Thẩm quyền của Thanh tra tỉnh chỉ giới hạn trong phạm vi hoạt động chấp hành và điều hành và thẩm quyền ấy được qui định trong các văn bản pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước, trong Luật Thanh tra, các văn bản hướng dẫn thực hiện Luật Thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo, phòng chống tham nhũng… - Thanh tra tỉnh chịu sự giám sát, kiểm tra của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh và chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh. Từ các đặc điểm chung như các cơ quan hành chính nhà nước, căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ, tổ chức và hoạt động của Thanh tra tỉnh có thể rút ra một số đặc điểm, đặc thù của Thanh tra tỉnh: - Thanh tra tỉnh là cơ quan nhà nước được thành lập theo cấp hành chính ở cấp tỉnh.
Đặc điểm này để phân biệt về vị trí vai trò, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức hoạt động của Thanh tra tỉnh với các cơ quan Thanh tra trong bộ máy thanh tra như Thanh tra Chính phủ, Thanh tra Bộ, Thanh tra Sở, Thanh tra huyện. - Thanh tra tỉnh là bộ phận cấu thành hệ thống cơ quan hành chính nhà nước ở tỉnh. Tổ chức bộ máy hành chính nhà nước ở cấp tỉnh được Hiến pháp nước ta qui định gồm có Ủy ban nhân dân và các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân. Theo đó, Ủy ban Nhân dân tỉnh do Hội đồng nhân tỉnh bầu ra, là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân tỉnh vừa là cơ quan hành chính Nhà nước ở tỉnh thực hiện quản lý hành chính nhà nước đối với mọi ngành, lĩnh vực, mọi đối tượng tương ứng trong phạm vi địa giới hành chính 10 của tỉnh và thực hiện các nghĩa vụ, quyền hạn theo sự phân cấp, ủy quyền của cơ quan Nhà nước cấp trên.
Để tham mưu giúp Ủy ban nhân dân tỉnh thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn quản lý hành chính nhà nước ở địa phương, pháp luật cũng qui định về việc tổ chức và hoạt động của cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh đó là các Sở, các cơ quan tương đương. Thanh tra tỉnh là cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, là cơ quan ngang Sở do Ủy ban nhân dân tỉnh quyết định thành lập, là cơ quan tham mưu giúp Ủy ban nhân dân tỉnh thực hiện quản lý Nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng chống tham nhũng; tiến hành thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng chống tham nhũng theo qui định pháp luật. Như vậy bộ máy hành chính nhà nước ở tỉnh hoàn chỉnh thống nhất, nhất thiết phải có cơ quan Thanh tra tỉnh vì nếu thiếu Thanh tra tỉnh chắc chắn việc quản lý nhà nước sẽ không đầy đủ và kém hiệu quả. - Thanh tra tỉnh là cơ quan hành chính nhà nước được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc “Song trùng trực thuộc” hay nói cách khác là tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc “Hai chiều trực thuộc” thể hiện ở chỗ: + Thanh tra tỉnh chịu sự chỉ đạo và quản lý điều hành về tổ chức biên chế và công tác của Ủy ban nhân dân tỉnh đồng thời chịu sự chỉ đạo về công tác hướng dẫn về tổ chức, nghiệp vụ của Thanh tra Chính phủ; Chánh Thanh tra tỉnh chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Thanh tra Chính phủ và báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân tỉnh.
+ Chánh Thanh tra tỉnh là người đứng đầu Thanh tra tỉnh do Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh bổ nhiệm, nhưng trước khi bổ nhiệm phải có sự thỏa thuận với Tổng Thanh tra Chính phủ. Thanh tra tỉnh tổ chức và hoạt động theo chế độ thủ trưởng. Theo đó, Chánh Thanh tra tỉnh là người về nguyên tắc quyết định mọi vấn đề thuộc 11 thẩm quyền của Thanh tra tỉnh, quyết định của Chánh thanh tra tỉnh là quyết định của Thanh tra tỉnh. Tuy nhiên, khi quyết định những vấn đề quan trọng, Chánh thanh tra tỉnh cần họp lấy ý kiến của các Phó Chánh Thanh tra tỉnh và người đứng đầu các phòng ban thuộc Thanh tra tỉnh, nhưng quyết định của Chánh thanh tra là quyết định cao nhất.
Quy định nguyên tắc hoạt động trên đây của Thanh tra tỉnh vừa đảm bảo để Thanh tra tỉnh thực hiện giúp Ủy ban nhân dân tỉnh quản lý hành chính Nhà nước ở địa phương và đảm bảo sự thống nhất của ngành thanh tra từ Trung ương tới cơ sở, đề cao chế độ trách nhiệm cá nhân của Chánh Thanh tra tỉnh. Đặc điểm nàyđể thấy sự khác biệt của Thanh tra tỉnh với các cơ quan hành chính Nhà nước có thẩm quyền chung và các cơ quan Nhà nước khác trong bộ máy Nhà nước ta. - Thanh tra tỉnh xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật trong họat động thức hiện chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc thẩm quyền quản lý của UBND tỉnh, Chủ tịch UBND tỉnh và cótính độc lập tương đối trong hoạt động thực hiện nhiệm vụ của mình do pháp luật qui định.Giống như các cơ quan hành chính nhà nước khác, Thanh tra tỉnh thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn do pháp luật qui định, Thanh tra tỉnh là cơ quan tham mưu giúp Ủy ban nhân dân tỉnh thực hiện quản lý hành chính nhà nước. Do vậy, trong thực thi nhiệm vụ Thanh tra tỉnh phải đặt dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Ủy ban nhân dân tỉnh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh và phối hợp nhịp nhàng với các cơ quan hành chính Nhà nước trong bộ máy của tỉnh.
Song Thanh tra tỉnh có tính độc lập tương đối trong thực thi nhiệm vụ thể hiện ở chỗ: Thanh tra tỉnh được phép tự mình tổ chức các cuộc thanh tra trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội theo thẩm quyền pháp luật qui định. Trên cơ sở thanh tra, ra kết luận, kiến nghị quyết định xử lý theo các qui định của pháp luật về thanh tra, chịu trách nhiệm về quyết định thanh tra của mình.