Luận văn: Đổi mới sáng tạo và hiệu quả DN ngành chế biến chế tạo tại TP.HCM

Luận văn phân tích tác động của đổi mới sáng tạo đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại TP.HCM.

• Tác giả: Lê Thị Thúy Dung
• Người hướng dẫn: TS. Trương Đăng Thụy
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Đổi Mới Sáng Tạo Và Hiệu Quả Hoạt Động Của Doanh Nghiệp Ngành Công Nghiệp Chế Biến, Chế Tạo Tại Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của Đổi mới sáng tạo trong Doanh nghiệp Chế biến Chế tạo

Đổi mới sáng tạo (Innovation) là quá trình áp dụng ý tưởng, sáng chế hoặc công nghệ mới vào hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm nâng cao hiệu quả doanh nghiệp. Trong bối cảnh ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại TP.HCM phải cạnh tranh gay gắt trên thị trường toàn cầu, đổi mới sáng tạo trở thành yếu tố cốt lõi quyết định sự tồn tại và phát triển bền vững. Các doanh nghiệp tiên phong trong đổi mới sáng tạo không chỉ cải thiện năng suất lao động mà còn giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường. Nghiên cứu từ Trường Đại học Kinh tế TP.HCM cho thấy, đổi mới sáng tạo có tác động tích cực đáng kể tới hiệu quả hoạt động doanh nghiệp trong lĩnh vực chế biến, chế tạo.

1.1. Định nghĩa Đổi mới sáng tạo

Đổi mới sáng tạo bao gồm các hoạt động như nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển giao công nghệ, cải tiến quy trình sản xuất và phát triển sản phẩm mới. Theo OECD, đổi mới sáng tạo không chỉ là phát minh công nghệ mà còn là việc áp dụng thực tiễn những sáng tạo đó vào hoạt động kinh doanh. Đối với ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, đổi mới sáng tạo có thể bao gồm cải tiến công nghệ sản xuất, tối ưu hóa chuỗi cung ứng, và nâng cao kỹ năng lao động.

1.2. Vai trò của Đổi mới sáng tạo đối với Hiệu quả Doanh nghiệp

Hiệu quả doanh nghiệp được đo lường qua các chỉ tiêu như giá trị sản xuất (GO), giá trị tăng thêm (VA), và tổng năng suất nhân tố (TFP). Khi doanh nghiệp đầu tư vào đổi mới sáng tạo, họ có thể giảm chi phí sản xuất, tăng sản lượng và cải thiện chất lượng. Dữ liệu từ Tổng điều tra kinh tế TP.HCM năm 2017 chứng minh rằng doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo đạt hiệu quả cao hơn 15-20% so với những doanh nghiệp không có hoạt động này.

II. Tình hình Đổi mới sáng tạo của Doanh nghiệp Ngành Chế biến Chế tạo tại TP

TP.HCM là trung tâm công nghiệp chế biến, chế tạo của Việt Nam với hàng nghìn doanh nghiệp tham gia vào các ngành công nghiệp trọng điểm. Tuy nhiên, tình hình đổi mới sáng tạo tại các doanh nghiệp này còn hạn chế. Theo dữ liệu điều tra năm 2017, chỉ khoảng 30-35% doanh nghiệp trong ngành có thực hiện hoạt động đổi mới sáng tạo chính thức. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ mới, đầu tư R&D, và chuyển giao công nghệ. Các doanh nghiệp nước ngoài và những doanh nghiệp lớn với vốn đầu tư cao hơn lại có tỷ lệ đổi mới sáng tạo khá tích cực.

2.1. Hiện trạng hoạt động Đổi mới sáng tạo

Các hoạt động đổi mới sáng tạo tại doanh nghiệp chế biến, chế tạo TP.HCM chủ yếu tập trung vào cải tiến công nghệ sản xuất và nâng cấp thiết bị. Tuy nhiên, R&D chủ động vẫn còn yếu. Khoảng 60-65% doanh nghiệp chỉ áp dụng công nghệ hiện có từ bên ngoài mà không phát triển công nghệ riêng. Chuyển giao công nghệ từ các doanh nghiệp nước ngoài hoặc từ các tổ chức quốc tế là cách thức chính để doanh nghiệp địa phương tiếp cận công nghệ mới.

2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động Đổi mới sáng tạo

Quy mô doanh nghiệp, loại hình kinh tế, và tuổi doanh nghiệp là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới đổi mới sáng tạo. Doanh nghiệp lớn, có vốn đủ, và nằm tại khu công nghiệp - khu chế xuất (KCX-KCN) thường có tỷ lệ đổi mới sáng tạo cao hơn. Ngoài ra, trình độ lao động và tình trạng vay vốn cũng đóng vai trò quan trọng trong khả năng thực hiện đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp.

III. Tác động của Đổi mới sáng tạo lên Hiệu quả Hoạt động Doanh nghiệp

Kết quả nghiên cứu từ luận văn Thạc sĩ Kinh tế TP.HCM cho thấy đổi mới sáng tạo có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê lên hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Các doanh nghiệp thực hiện hoạt động đổi mới sáng tạo đạt hiệu quả hoạt động cao hơn so với doanh nghiệp không có hoạt động này, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu. Phương pháp ATT (Average Treatment Effect on the Treated) được sử dụng để đo lường tác động này cho thấy kết quả rõ ràng. Các ngành công nghiệp trọng điểm như hóa học, cơ khí, dệt may, và điện tử đều ghi nhận lợi ích đáng kể từ đổi mới sáng tạo.

3.1. Tác động lên Toàn ngành Công nghiệp Chế biến Chế tạo

Phân tích dữ liệu toàn ngành cho thấy doanh nghiệp có đổi mới sáng tạo đạt giá trị tăng thêm (VA) và năng suất lao động cao hơn 20-30% so với doanh nghiệp không có. Tổng năng suất nhân tố (TFP) cũng tăng đáng kể. Điều này chứng minh rằng đổi mới sáng tạo không chỉ giúp doanh nghiệp cải thiện hiệu quả kinh tế mà còn nâng cao hiệu quả tổng thể của ngành.

3.2. Tác động lên 4 Ngành Công nghiệp Trọng điểm

Các ngành công nghiệp trọng điểm bao gồm hóa học, cơ khí, dệt may và điện tử. Doanh nghiệp trong các ngành này có tỷ lệ đổi mới sáng tạo cao hơn mức trung bình. Tác động của đổi mới sáng tạo lên hiệu quả hoạt động cũng khác nhau giữa các ngành. Ngành điện tử ghi nhận tác động cao nhất, tiếp theo là hóa học và cơ khí, trong khi ngành dệt may ghi nhận tác động thấp hơn do yếu tố lao động thủ công còn nặng.

IV. Hàm ý Chính sách và Hướng phát triển cho Doanh nghiệp

Để nâng cao hiệu quả doanh nghiệp thông qua đổi mới sáng tạo, cần có các chính sách hỗ trợ từ nhà nước và sự chủ động của doanh nghiệp. Chính phủ cần tạo điều kiện thuận lợi cho R&D, chuyển giao công nghệ, và hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận công nghệ mới. Đồng thời, doanh nghiệp cần nhận thức rõ tầm quan trọng của đổi mới sáng tạo và đầu tư vào nâng cao trình độ lao động. Khu công nghiệp - khu chế xuất cũng cần được cải thiện hạ tầng để hỗ trợ các hoạt động đổi mới sáng tạo. Các doanh nghiệp nên hợp tác với các tổ chức nghiên cứu, đại học để tăng cường đổi mới sáng tạo.

4.1. Chính sách Hỗ trợ Đổi mới sáng tạo

Nhà nước cần tăng cường hỗ trợ tài chính cho R&D, giảm thuế và lệ phí cho doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo. Các chương trình hỗ trợ chuyển giao công nghệ từ nước ngoài cần được mở rộng. Xây dựng các trung tâm hỗ trợ đổi mới sáng tạo tại TP.HCM để giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận công nghệ và tư vấn chuyên môn về đổi mới sáng tạo và nâng cao hiệu quả hoạt động.

4.2. Chiến lược phát triển cho Doanh nghiệp

Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược đổi mới sáng tạo dài hạn, đầu tư vào R&D và chuyển giao công nghệ. Nâng cao trình độ lao động thông qua đào tạo, liên kết với các tổ chức nghiên cứu. Tham gia các khu công nghiệp - khu chế xuất để tiếp cận công nghệ tiên tiến. Thiết lập các mối liên kết với doanh nghiệp trong cũng ngành để chia sẻ kinh nghiệm về đổi mới sáng tạo và tăng hiệu quả hoạt động chung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu, luận văn sẽ trình bày khái quát về vấn đề nghiên cứu của đề tài, mục tiêu, đối tượng và phương pháp nghiên cứu. Chương 2 – Tổng quan lý thuyết, ở chương này nghiên cứu lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước để tổng hợp khái niệm, cách đo lường 5 đầu ra và đầu vào của DMST, nguyên lý tác động DMST lên hiệu quả doanh nghiệp. Đồng thời, chỉ ra được một số yếu tố đại diện cho đặc điểm doanh nghiệp quyết định đến việc doanh nghiệp triển khai DMST. Chương 3 – Trình bày về khung phân tích đánh giá tác động của DMST lên hiệu quả doanh nghiệp, phương pháp PSM và dữ liệu sử dụng cho đề tài này.

Chương 4 – Trình bày về kết quả nghiên cứu luận văn. Chương 5 – Kết luận, hạn chế và hàm ý chính sách. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT Trong chương tổng quan lý thuyết trình bày về khái niệm của hoạt động đổi mới sáng tạo (DMST), phân loại các dạng đổi mới, đồng thời lược khảo các nghiên cứu trước để đưa ra cơ chế tác động của DMST lên hiệu quả doanh nghiệp. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng trình bày về những đặc điểm của doanh nghiệp ảnh hưởng đến xác suất thực hiện DMST trong doanh nghiệp.1 Khái niệm về đổi mới sáng tạo Tại Việt Nam, Luật Khoa học và công nghệ năm 2013 đã đưa ra định nghĩa "đổi mới sáng tạo (innovation) là việc tạo ra, ứng dụng thành tựu, giải pháp kỹ thuật, công nghệ, giải pháp quản lý để nâng cao hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng của sản phẩm, hàng hóa".

Ngay từ ban đầu việc chuyển ngữ innovation thành đổi mới sáng tạo hay cải tiến, đổi mới trong tiếng Việt về mặt ngữ nghĩa hàm ý tương đương nhau, đều có ý nghĩa là sự thay đổi. Schumpter là một trong những nhà kinh tế học đầu tiên đưa ra khái niệm rõ ràng về hoạt động DMST, là một quá trình đột phá công nghiệp, cách mạng hóa được thực hiện liên tục từ bên trong doanh nghiệp, thay đổi cơ cấu kinh tế và rồi từ đó không ngừng tạo ra các giá trị mới. Theo Schumpter, bất cứ doanh nghiệp nào muốn tìm kiếm lợi nhuận nhằm tăng tính cạnh tranh và năng động đều phải đổi mới. Trong từ điển kinh tế, đổi mới sáng tạo là hiện thực hóa các ý tưởng, phát minh thành hàng hóa hoặc dịch vụ, người tiêu dùng sẵn lòng trả.

Một ý tưởng được xem là đổi mới chỉ khi ý tưởng đó phải là chi phí kinh tế có thể tái sản xuất và đáp ứng được nhu cầu cá nhân cụ thể. Đổi mới liên quan đến việc ứng dụng thông tin, sáng kiến để đạt được giá trị cao hơn hay khác biệt dựa nguồn lực sẵn có, nó bao gồm tất cả các quy trình để ý tưởng mới được tạo ra và chuyển đổi thành những sản phẩm hữu ích (trích trong Pavlik, 2013). Theo cẩm nang Olso (2018) của OECD thì đổi mới chính là việc tập trung cải thiện những tiêu chuẩn sống có thể ảnh hướng đến cá nhân, thể chế, ngành kinh tế và 7 quốc gia theo nhiều phương thức khác nhau. Bên cạnh đó, DMST cũng chính là sự thay đổi về sản phẩm hay quy trình, tạo ra giá trị mới và đến tay người tiêu dùng.

Khái niệm này cũng tương tự như cách định nghĩa của hội đồng kinh tế tại Australia, hoạt động cải tiến này phải tạo ra kết quả là giá trị tăng thêm từ những doanh nghiệp DMST và những khách hàng của doanh nghiệp. Therrien và cộng sự (2011) định nghĩa DMST là một quá trình phức tạp liên quan đến các hoạt động thay đổi được thực hiện bên trong doanh nghiệp, bao gồm nhiều danh mục như sản phẩm, quy trình sản xuất, quản lý, chức năng hoạt động. Các ý tưởng về DMST sẽ được triển khai và hình thành trong doanh nghiệp dựa vào chính năng lực đổi mới của đơn vị. Tương tự, Evangelista R.

và Baregheh (2009) thì hoạt động này gồm nhiều giai đoạn. Các đơn vị chuyển đổi ý tưởng thành các sản phẩm, quy trình, dịch vụ được cải tiến trong quá trình sản xuất kinh doanh. Việc hiện thực hóa ý tưởng cải tiến tạo ra điểm khác biệt giữa những đơn vị có và không triển khai DMST, tăng tính cạnh tranh và cuối cùng dễ dàng dẫn đến đến sự thành công, lợi nhuận cho doanh nghiệp. Afuah (2003) chỉ ra công thức của DMST bao gồm phát minh và thương mại hóa, có nghĩa đổi mới là việc áp dụng kiến thức tạo ra những sản phẩm theo nhu cầu của khách hàng.

Sáng chế đó là những ý tưởng hay quy trình được tạo ra mới, chưa từng làm trước đây nhằm thiết kế sản phẩm, xây dựng, điều chỉnh vận hành và sản xuất. Trong khi đó, đổi mới sáng tạo có nghĩa là thương mại hóa ý tưởng, có nghĩa cách để thực hiện ý tưởng công việc hay sáng chế được thương mại. Giữa 2 khái niệm này thường có sự khác nhau về độ trễ thời gian đáng kể, phản ánh sự khác nhau để xây dựng ý tưởng và thực hiện chúng trong thực tế. Chuyển đổi phát minh thành DMST cần kết hợp kiến thức, khả năng, kỹ năng và nguồn tài nguyên của doanh nghiệp.

Trong thực tế, hoạt động đổi mới đều thông qua những thay đổi trong cuộc sống, những thay đổi này làm chuyển đổi ý nghĩa kinh tế, những đổi mới sau lần phát minh đầu tiên thường mang về lợi ích kinh tế hơn so với ban đầu. Tóm lại, định nghĩa DMST là việc doanh nghiệp thực hiện các sự thay đổi nhằm 8 vào mục tiêu chung chính là kết quả doanh nghiệp có sự chuyển biến tích cực so trước khi triển khai. Đổi mới sáng tạo không chỉ nằm ở ý tưởng, sáng chế mà phải được hiện thực hóa, đảm bảo tính thị trường, thỏa mãn nhu cầu người tiêu dùng. Đồng thời, hoạt động DMST này bao gồm nhiều hình thức được thực hiện trong hay ngoài công nghệ.2 Ngành kinh tế trọng điểm Theo lý thuyết tăng trưởng không cân đối của Hirchman (1958), tại các quốc gia đang phát triển, để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cần đầu tư tập trung vào những ngành trọng điểm của quốc gia nhằm tạo ra sự lan tỏa số nhân trong các ngành của nền kinh tế.

Đây là những ngành có sức bật và lan tỏa để thúc đẩy các ngành khác còn lại phát triển. Bốn tiêu chí để xác định ngành kinh tế trọng điểm phù hợp với nền kinh tế tại Việt Nam và phù hợp với xu thế hiện nay. Đầu tiên là độ lan tỏa kinh tế, đây được xem là mối liên kết ngược, đầu vào của các ngành kinh tế trọng điểm từ các ngành còn lại của nền kinh tế, được so sánh với ngưỡng sử dụng trung bình của toàn ngành kinh tế. Kế đến là độ nhạy, kinh tế trọng điểm thể hiện mức độ quan trọng trong việc cung cấp nguồn nguyên liệu đầu vào cho các ngành còn lại, thể hiện mối liên kết xuôi.

Thứ 3 là độ phụ thuộc về nhập khẩu, được xác định là giá trị nhập khẩu của ngành trọng điểm so với toàn ngành, thể hiện mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu từ nước ngoài. Cuối cùng là độ lan tỏa về môi trường, là mức độ tác động đến môi trường của ngành trọng điểm so với toàn ngành, với mục tiêu hạn chế việc đánh đổi giữa tăng trưởng và môi trường (Đại học kinh tế quốc dân, 2019).3 Phân loại về hoạt động đổi mới sáng tạo Schumpter thì DMST gồm 5 dạng, bao gồm đầu tiên đó là giới thiệu hàng hóa mới, loại mà người tiêu dùng trên thị trường chưa quen thuộc hoặc tạo ra sự thay đổi khác biệt chất lượng sản phẩm hiện hữu. Thứ 2 là dạng doanh nghiệp thực hiện đổi mới bằng quy trình sản xuất mới xuất hiện, cái mà đơn vị chưa áp dụng và thử nghiệm trước đây. Dạng kế tiếp đó chính là doanh nghiệp gia nhập hay chuyển qua thị trường tiêu thụ mới.

Thứ 4 là thu nhận và phát triển nguồn cung cấp mới về nguyên liệu hoặc đầu vào mới, bất kể nguồn này đã tồn tại hay do doanh nghiệp phát hiện. Dạng cuối 9 cùng là việc thực hiện tổ chức mới trên bất cứ ngành nghề nào nhằm tạo ra vị thế độc quyền hoặc là phá vỡ vị thế độc quyền hiện có trên thị trường (Trích từ Alin, 2008). Một cách tiếp cận khác cũng theo Schumper, phân loại đổi mới sáng tạo dựa theo sự so sánh căn bản với phiên bản hiện có, gồm có 2 dạng đổi mới luôn song hành với nhau, đó là đổi mới liên tục (incremental innovation) và đổi mới sáng tạo mang tính căn bản (radical innovation). Theo đó, đổi mới liên tục là cải thiện một sự vật tiến bộ so với sản phẩm dịch vụ tiền nhiệm và đồng thời phải bổ sung ít nhất một tính năng mới, nâng cao khả năng cạnh tranh.

Đổi mới sáng tạo mang tính căn bản (radical innovation) là việc tạo ra những sản phẩm, hàng hóa dịch vụ mới hoặc thay đổi cấu trúc sản phẩm, mang tính đột phá. Loại đổi mới này bao gồm việc giải quyết theo 3 cấp độ, đó có thể là đổi mới sản phẩm liên quan ý tưởng, công nghệ mới; đổi mới quy trình liên quan đến phương thức sản xuất, giao vận hàng hóa và dịch vụ mới cho khách hàng; hay kết hợp cả 2 hình thức trên (Trích từ Fădor, 2014). Cẩm nang Oslo (2018) tái bản lần thứ 4 với mục tiêu đưa ra tiêu chuẩn nhằm mục đích khảo sát và nghiên cứu về đổi mới sáng tạo. Trong phiên bản trước, DMST bao gồm 4 dạng đó là những dạng liên quan đến sản phẩm, quy trình, tổ chức và tiếp thị.

Tuy nhiên, trong lần xuất bản này bao gồm chỉ tóm lược vào hai dạng chính đó là sản phẩm và quy trình kinh doanh để thuận lợi xây dựng tiêu chuẩn đo lường. Về DMST sản phẩm có nghĩa là tạo ra một phiên bản một hàng hóa, sản phẩm, dịch vụ hoàn toàn mới hoặc cải tiến so với phiên bản trước và được giới thiệu ra thị trường. Về đổi mới quy trình kinh doanh cũng tương tự như cách giải thích của đổi mới sản phẩm về cụm từ tạo mới và cải tiến, ở đây là sự thay đổi về quy trình, phương pháp kinh doanh sản xuất, từ thiết kế, sản xuất và phân phối sản xuất đến thị trường. Đối với đổi mới sáng tạo trong tổ chức thì đây là áp dụng những cách thức tổ chức mới làm việc trong hoặc ngoài đơn vị, sự đổi mới này làm tăng hiệu quả kinh doanh của đơn vị bằng cách giảm chi phí quản lý và sản xuất.