CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT ĐỔI MỚI QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm đổi mới quản lý nhà nước về thương mại − Khái niệm quản lý Quản lý là một hiện tượng khách quan trong mọi hình thái kinh tế - xã hội. Nó xuất hiện là tất yếu do lao động mang tính tập thể và các hoạt động mang tính cộng đồng, xã hội quyết định. Có 2 cách tiếp cận sau: Tiếp cận thứ nhất: Quản lý là một quá trình, trong đó chủ thể quản lý tổ chức, điều hành, tác động có định hướng, có chủ đích một cách khoa học và nghệ thuật vào đối tượng quản lý nhằm đạt kết quả tốt nhất theo mục tiêu đã đề ra thông qua việc sử dụng các phương pháp và công cụ quản lý thích hợp.
Tiếp cận thứ hai: Quản lý được hiểu là một hệ thống, bao gồm các thành tố: đầu vào, đầu ra, quá trình biến đổi đầu vào thành đầu ra, môi trường và mục tiêu của quản lý. Các yếu tố trên luôn tác động qua lại lẫn nhau. Một mặt, chúng đặt ra các yêu cầu, những vấn đề quản lý phải giải quyết. Mặt khác, chúng ảnh hưởng tới hiệu lực và hiệu quả của quản lý.
− Khái niệm quản lý nhà nước Là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện những chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước và các mục tiêu đã xác định trong từng giai đoạn phát triển của đất nước. Quản lý nhà nước theo nghĩa rộng được thực hiện thông qua hoạt động của cả 3 cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp. Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước được giới hạn ở hoạt động quản lý có tính chất nhà nước được thực hiện bởi cơ quan hành pháp (Chính phủ) nhằm đạt tới các mục tiêu kinh tế - xã hội đã đặt ra − Khái niệm quản lý nhà nước về thương mại Quản lý nhà nước về thương mại là một bộ phận hợp thành của quản lý nhà nước về kinh tế, là sự tác động có hướng đích, có tổ chức của cơ quan quản lý nhà nước về thương mại đến các đối tượng quản lý là thương nhân và chủ thể kinh tế khác cùng với hoạt động mua bán của họ thông qua việc sử dụng các công cụ, chính sách, nguyên tắc và phương pháp quản lý nhằm đạt mục tiêu đã đặt ra trong từng giai đoạn phát triển. 1 Như vậy, có thể hiểu đổi mới quản lý nhà nước về thương mại là quá trình thay đổi, hoàn thiện các cơ chế, chính sách, quy định và phương thức quản lý của Nhà nước đối với hoạt động thương mại.
Mục tiêu của quá trình này là tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi, thúc đẩy sự phát triển của các hoạt động thương mại, tăng cường khả năng cạnh tranh của nền kinh tế và đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Nội dung đổi mới quản lý nhà nước về thương mại Đổi mới về bộ máy: Xây dựng hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về thương mại thống nhất, thông suốt, hiện đại phù hợp với vai trò của cơ quan hành chính kinh tế cao nhất thực hiện quyền hành pháp. Nâng cao năng lực hoạch định chính sách, pháp luật, xây dựng chiến lược, quy hoạch phát triển thương mại và tạo lập môi trường thể chế thuận lợi cho các hoạt động kinh tế, thương mại, đáp ứng yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Hoàn thiện cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về thương mại theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.
Rà soát, sắp xếp lại bộ máy, loại bỏ khâu trung gian, tầng nấc, thủ tục, sự chồng chéo, nâng cao trách nhiệm của từng bộ phận và đề cao trách nhiệm cá nhân trong thực hiện công việc. Làm rõ nội dung và trách nhiệm quản lý nhà nước về thương mại giữa Trung ương và địa phương, giữa quản lý ngành với quản lý của chính quyền địa phương về thương mại dựa trên cơ sở phân công, phân cấp và phân quyền. Thống nhất đầu mối cơ quan quản lý nhà nước về thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ và thương mại các hoạt động sở hữu trí tuệ để thích ứng với chức năng và vai trò của quản lý nhà nước trong điều kiện hội nhập hiện nay. Tăng cường phân cấp trách nhiệm quản lý nhà nước về thương mại cho các địa phương kết hợp với chuẩn bị các điều kiện, các yếu tố nguồn lực hợp lý.
Ở phạm vi địa phương cũng cần làm rõ vấn đề phân cấp quản lý thương mại giữa cấp tỉnh/thành phố với huyện/quận (thị xã.) và xã, phường để tăng cường tính chủ động, sáng tạo của các cấp chính quyền. Quy định rõ ràng trách nhiệm và nội dung quản lý thương mại của các cơ quan chức năng theo ngành dọc (Sở Công thương tỉnh/thành phố, Phòng Công thương huyện/quận). Vấn đề phân cấp quản lý đảm bảo nguyên tắc: việc nào, cấp nào giải quyết sát thực tế, có điều kiện thực hiện tốt hơn, hiệu quả hơn thì phân công, phân cấp cho cấp đó và quyền lực nhà nước là thống nhất. 2 Đổi mới về công cụ Phân định rõ chức năng quản lý nhà nước về kinh tế thông qua các công cụ kinh tế, pháp luật, hành chính.
Theo đó, nhà nước cần tập trung vào ổn định kinh tế vĩ mô, tạo dựng một khuôn khổ thể chế và pháp lý hữu hiệu, đủ sức hỗ trợ sự phát triển mọi thành phần kinh tế, đặc biệt là khu vực tư nhân và đẩy mạnh cạnh tranh. Bên cạnh đó, cần từng bước hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về kinh tế. Đây cũng là một hướng quan trọng nhằm tạo dựng kết cấu hạ tầng thể chế kinh tế toàn diện, bao gồm: cải cách tổ chức bộ máy hành chính, thủ tục hành chính; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công chức quản lý nhà nước. Đồng thời, phải coi kế hoạch hóa là công cụ quan trọng để nhà nước thực hiện chức năng quản lý kinh tế.
Công tác kế hoạch hóa cần đổi mới theo hướng gắn với thị trường. Đổi mới tính chất, nội dung, phương pháp lập kế hoạch để các kế hoạch trở thành công cụ hữu hiệu chống lại sự “mất ổn định” vốn thường xảy ra trong kinh tế thị trường và trở thành công cụ bảo đảm định hướng phát triển dài hạn của đất nước. Cơ quan nhà nước phải có trách nhiệm giải trình đối với các hoạt động quản lý của mình. Tất cả các cơ quan trung ương nên được yêu cầu phải nộp báo cáo tài chính và hoạt động hàng năm cho Quốc Hội và công chúng nhận xét, góp ý.
Các báo cáo này nên cung cấp bằng chứng về việc tuân thủ các điều lệ và tiến độ hướng tới việc đạt được mục tiêu thực hiện. Các tổ chức xã hội dân sự, các phương tiện truyền thông đại chúng và quần chúng đóng vai trò quan trọng trong việc đốc thúc trách nhiệm giải trình của nhà nước. Đổi mới về phương pháp quản lý Phân cấp mạnh hơn nữa quyền hạn, trách nhiệm quản lý thương mại cho chính quyền địa phương để phù hợp với định hướng phát triển kinh tế vùng và tăng cường quản lý của địa phương trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập ở nước ta. Phải tăng cường các biện pháp quản lý và điều tiết thương mại bằng kinh tế là chủ yếu dựa trên cơ sở quy định của chính sách, pháp luật kết hợp giáo dục, động viên khích lệ thương nhân, tôn vinh doanh nhân với các biện pháp hành chính, hướng dẫn, điều chỉnh, ngăn chặn và xử lý các vi phạm pháp luật và đạo đức kể cả đối với nhà kinh doanh và cán bộ trong bộ máy quản lý nhà nước về thương mại.
Ứng dụng công nghệ trong quản lý thương mại có thể hỗ trợ các cơ quan quản lý trong việc dự báo xu hướng thị trường, phân tích rủi ro, và đưa ra các quyết định chính sách chính xác hơn dựa trên dữ liệu thực tế. Chính phủ điện tử có thể giúp các cơ quan quản lý dễ dàng theo dõi, kiểm soát và xử lý thông tin liên quan đến hoạt động thương mại. Các giao dịch thương mại điện tử ngày càng phát triển, đòi hỏi hệ thống quản lý phải được hiện đại hóa để đảm bảo tính minh bạch, nhanh chóng và chính xác. 3 Kết hợp giữa quản lý hành chính và kinh tế giúp điều chỉnh hoạt động thương mại một cách linh hoạt.
Phương pháp này cho phép sự điều chỉnh kịp thời dựa trên các chỉ số kinh tế, trong khi vẫn giữ được sự tuân thủ các quy định hành chính. Điều này đặc biệt hữu ích trong bối cảnh thị trường biến động liên tục, vì doanh nghiệp có thể thích ứng nhanh chóng với các thay đổi từ bên ngoài mà không phải đối mặt với những trở ngại từ hệ thống quản lý cứng nhắc. Bên cạnh đó còn tạo điều kiện cho doanh nghiệp tập trung vào các yếu tố như hiệu suất, tiết kiệm chi phí và tối ưu hóa nguồn lực, trong khi vẫn tuân thủ các chính sách quản lý nhà nước 1. Lý do đổi mới quản lý nhà nước về thương mại Sau hơn 35 năm không ngừng đổi mới, thương mại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, trong đó phải kể đến sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử và tăng trưởng xuất khẩu.
Mạng lưới thương mại nội địa không ngừng được mở rộng cùng với hoạt động thương mại biên giới diễn ra sôi động đã thực sự góp phần vào việc phát triển quan hệ, hợp tác toàn diện trên mọi lĩnh vực giữa Việt Nam và các nước láng giềng. Tuy nhiên, công cuộc quản lý của Nhà nước ta trong lĩnh vực này vẫn còn những hạn chế nhất định, làm giảm tiềm năng phát triển của đất nước. Các chính sách, cơ chế quản lý đã ban hành cho lĩnh vực thương mại đến nay cho thấy còn tồn tại khá nhiều bất cập. Cụ thể trên các mặt sau: − Nhà nước và Chính phủ còn thiếu tầm nhìn xa trong việc điều chỉnh chính sách và các quy định pháp luật, việc điều chỉnh các quy định khi xuất hiện những thay đổi chưa được thực hiện kịp thời.
− Xuất hiện tình trạng “tiến thoái lưỡng nan” trong việc hoàn thiện thể chế do những khó khăn về “khoảng cách” thể chế giữa trong nước và ngoài nước có thể gây ra tình trạng bất ổn định kinh tế, tạo ra các rào cản thương mại không đáng có.