Chương 1 CƠ SƠ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ CÔNG TÁC THI ĐUA, KHEN THƯỞNG 1. Những vấn đề chung về thi đua, khen thưởng 1. Khái niệm, bản chất và mối quan hệ thi đua, khen thưởng 1. Khái niệm thi đua Trong lịch sử xã hội loài người, để tồn tại và phát triển đến ngày nay, con người đã phải trải qua một quá trình lao động bền bỉ và liên tục, sự gắn kết giữa con người với con người trong quá trình lao động đã tạo nên quá trình phát triển đi lên của xã hội loài người và thi đua chính là một trong những yếu tố làm nên sự gắn kết ấy.Mác là người đầu tiên nghiên cứu một cách khoa học về bản chất và nội dung thi đua, ông đánh giá cao vai trò của hiệp tác trong lao động, sự hiệp lại lao động tạo ra sức mạnh tập thể lớn hơn sức mạnh của từng lao động cá nhân cộng lại, Mác viết: "Thi đua nảy nở trong quá trình hợp tác lao động, trong hoạt động chung và kế hoạch của con người với sự tiếp xúc xã hội tạo nên thi đua và sự nâng cao theo lối đặc biệt, nghị lực sinh động làm tăng thêm nghị lực riêng của từng người" [24].
Trong quá trình nghiên cứu quy luật phát triển của chủ nghĩa tư bản, Mác cũng phân tích rõ nguyên nhân làm cho thi đua là tất yếu trong nền sản xuất hiện đại theo cơ chế thị trường: "Chưa nói đến một sức sản xuất mới, xuất hiện khi nhiều sức hợp lại thành một sức chung, trong phần lớn các công việc sản xuất, ngay sự tiếp xúc xã hội cũng đã đẻ ra thi đua, cũng kích thích nguyên khí (ani-mal spirit) làm tăng năng suất cá nhân của từng người riêng rẽ, khiến cho 12 người trong một ngày lao động chung 144 giờ cung cấp được một tổng sản phẩm lớn hơn rất nhiều so với 01 công nhân làm 12 ngày liên tiếp. Đó là vì con người ta, do bản tính, nếu 14 không phải là một động vật chính trị như Aristot nói, thì dù sao cũng là một động vật xã hội [Dẫn theo Trần Thị Hà, 43]. Trên cơ sở những quan điểm nền tảng của C. Ăngghen về thi đua, V.
Lênin đã nghiên cứu và đưa ra những quan điểm, tư tưởng cơ bản về thi đua xã hội chủ nghĩa, đó là phong trào tự nguyện, góp sức giải quyết khó khăn, xây dựng xã hội mới của quần chúng lao động được giải phóng khỏi ách áp bức bóc lột, V. Lênin coi đây là một sáng kiến vĩ đại, chính quyền cách mạng cần chăm lo, tổng kết, phổ biến sáng kiến kinh nghiệm. Chủ nghĩa Mác - Lênin cũng khẳng định, thi đua không giống với cạnh tranh như quan điểm của các nhà tư tưởng tư sản thời bấy giờ, bởi vì "Cạnh tranh là cố gắng giành phần hơn, phần thắng về mình giữa những người, những tổ chức hoạt động nhằm những lợi ích như nhau", V. Lênin viết: "Cạnh tranh là một hình thức thi đua đặc biệt mà xã hội tư bản chủ nghĩa vốn có, là sự giành giật miếng ăn, giành giật ảnh hưởng và địa vị trên thị trường giữa những người sản xuất riêng lẻ" [Dẫn theo Trần Thị Hà, 43].
Như vậy, thi đua xuất phát từ động cơ vì lợi ích tập thể, là sự đoàn kết giúp nhau cùng tiến bộ trong quá trình lao động tập thể, còn cạnh tranh xuất phát từ động cơ cá nhân, vị kỷ, là tìm cách đè bẹp đối phương để tiến lên. Cạnh tranh trong chủ nghĩa tư bản có tính phủ định, nó tất yếu dẫn đến tình trạng "cá lớn nuốt cá bé", còn thi đua trong chủ nghĩa xã hội làm cho mọi người, mọi tổ chức cùng thi đua, hợp tác để phát triển. Tuy nhiên, trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, với sự tồn tại của hai thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa, cạnh tranh và thi đua có thể cùng tồn tại và phát huy những mặt tích cực của mình trong quá trình thúc đẩy xã hội phát triển. Vận dụng sáng tạo những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về thi đua và thi đua xã hội chủ nghĩa vào hoàn cảnh nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nâng quan niệm về thi đua lên tầm tư tưởng, coi thi đua là biểu hiện 15 của lòng yêu nước, là những hành động cụ thể của mỗi cá nhân vì lợi ích chung 16 của cộng đồng và xã hội, người nói "Thi đua là yêu nước, ai yêu nước thì phải thi đua.
Và những người thi đua là những người yêu nước nhất" [Dẫn theo Trần Thị Hà, 43]. Chủ tịch Hồ Chí Minh coi thi đua vốn tồn tại khách quan trong xã hội khi nói: …Tưởng lầm rằng thi đua là một việc làm khác với những công việc hàng ngày. Thật ra công việc hàng ngày chính là nền tảng thi đua. Thí dụ từ trước đến nay ta vẫn ăn, vẫn mặc, vẫn ở, nay ta thi đua ăn, mặc, ở cho sạch, cho hợp vệ sinh, cho khỏi đau ốm.
Xưa nay ta vẫn làm ruộng, nay ta thi đua làm cho ruộng tốt hơn, sản xuất nhiều hơn, mọi việc đều thi đua từ như vậy [Dẫn theo Trần Thị Hà, 43]. Thi đua yêu nước dưới chế độ xã hội chủ nghĩa được coi là một hình thức hợp tác sáng tạo mới giữa người với người, góp phần nảy nở và phát triển năng lực của con người. Thi đua xã hội chủ nghĩa ra đời trên cơ sở lao động tập thể, những quan hệ tương trợ và hợp tác theo tinh thần đồng chí. Nguyên tắc quan trọng nhất của thi đua xã hội chủ nghĩa là đoàn kết, hợp tác cùng phát triển, phổ biến sáng kiến kinh nghiệm; người tiền tiến thân ái giúp đỡ người chậm tiến để đạt tới sự tiến bộ chung.
Thi đua xã hội chủ nghĩa không chỉ nhằm đến mục đích kinh tế, mà còn xây dựng con người mới, rèn luyện nhân cách cao đẹp cho người lao động. Vì vậy, thi đua có ý nghĩa nhân đạo, nhân văn cao cả, thông qua thi đua để giáo dục động viên mọi người, nâng cao lòng yêu nước, ý thức giác ngộ giai cấp, trách nhiệm công dân và tính cộng đồng xã hội. Như vậy, thi đua là một hiện tượng khách quan, là quy luật phát triển tất yếu trong quá trình hợp tác lao động của con người. Ở đâu có hợp tác lao động thì ở đó nảy sinh thi đua.
Thi đua là cùng nhau đem hết tài năng, sức lực ra làm nhằm thúc đẩy lẫn nhau đạt thành tích tốt nhất trong chiến đấu, sản xuất, công tác hoặc học tập. 17 Trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội và hội nhập quốc tế của nước ta hiện nay, thi đua giữ vai trò hết sức quan trọng, góp phần tạo động lực và là sức mạnh nội sinh để thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội. Tuy nhiên, để ngày càng phát huy được vai trò, tác dụng của mình, thi đua cũng cần phải đổi mới đề phù hợp với từng giai đoạn cách mạng của đất nước. Luật Thi đua, khen thưởng quy định: "Thi đua là hoạt động có tổ chức với sự tham gia tự nguyện của các cá nhân, tập thể nhằm phấn đấu đạt được thành tích tốt nhất trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" [73, tr1].
Theo khái niệm trên, thi đua trước hết là một hoạt động có tổ chức, đây là yếu tố xuyên suốt quá trình tổ chức thi đua, từ khi lập kế hoạch, xác định mục tiêu, hình thức, đối tượng, tổ chức phát động, ký giao ước thi đua, kiểm tra, đôn đốc, sơ kết, tổng kết phong trào thi đua, biểu dương, nhân rộng điển hình tiên tiến… Phát động phong trào thi đua là những chủ thể có thẩm quyền theo quy định của Luật Thi đua - Khen thưởng, nội dung thi đua được thực hiện trên cơ sở các nguyên tắc quy định và khi tặng các danh hiệu phải dựa trên các căn cứ, tiêu chuẩn cụ thể. Thi đua là hoạt động dựa trên nguyên tắc tự nguyện, tức là những cá nhân đều có thể theo ý chí của mình tham gia hoặc không tham gia các phong trào thi đua. Mặt khác, thi đua là hoạt động có mục tiêu, định hướng rõ rệt, là kết quả cuối cùng mà các phong trào thi đua hướng tới, ngoài các mục tiêu cụ thể của mỗi phong trào thi đua, các phong trào thi đua yêu nước nói chung đều vì mục tiêu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Khái niệm khen thưởng Trong bất cứ chế độ xã hội nào, việc thưởng, phạt cũng là một trong những biện pháp để định hướng chuẩn mực xã hội, nhằm nêu cao và khẳng định những hình mẫu lý tưởng.
Mỗi thời kỳ lịch sử, mỗi quốc gia, dân tộc. khác nhau, việc thưởng, phạt cũng không giống nhau. Ở những xã hội chưa có nhà nước, việc thưởng, phạt căn cứ vào phán quyết của cộng đồng, trong thời 18 kỳ này việc khen thưởng chủ yếu được biểu hiện thông qua sự công nhận và tôn vinh của cộng đồng, thể hiện sự kính trọng của cộng đồng đối với cá nhân và ở uy tín của cá nhân trong việc tham gia giải quyết những công việc của cộng đồng, từ đó trở thành hình mẫu tiêu biểu cho lý tưởng sống, chuẩn mực nhân cách của cộng đồng. Khi nhà nước hình thành, việc khen thưởng chủ yếu do nhà nước ghi nhận đối với những tập thể, cá nhân đáp ứng được những tiêu chí hoặc lập được thành tích, công trạng theo những quy định do nhà nước lập ra.
Khen thưởng trở thành nhu cầu, một phạm trù tất yếu cho sự tồn tại và phát triển bền vững của cộng đồng xã hội loài người. Trong Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sỹ Liên và các sứ thần triều Lê, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú có ghi lại về việc khen thưởng trong xã hội phong kiến Việt Nam, theo đó lý do mà những người được triều đình khen thưởng rất đa dạng, cụ thể là: - Khen thưởng người có công trong chiến trận. - Khen thưởng người có công trong việc đi sứ. - Khen thưởng người phò tá có công lao tài đức.
- Khen thưởng người tiến cử người hiền tài. - Khen thưởng người có lời tâu đúng. - Khen thưởng người cấp dưới giữ đúng phép công, không vị nể người quyền quý cấp trên. - Khen thưởng người có công làm thủy lợi.
- Khen thưởng người có tài văn chương. - Khen thưởng người cao tuổi [35]. Đối tượng khen thưởng là từ quan lớn đến thường dân, từ người già đến trẻ em (11 tuổi), từ nam giới đến phụ nữ, từ người kinh đến người thuộc các dân tộc thiểu số đều được khen thưởng.