Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm "Thuốc" của Lỗ Tấn ở lớp 12. Tiếp tục đề xuất hệ thống câu hỏi trong dạy học truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn theo hướng đổi mới. Dạy thử nghiệm truyện ngắn "Thuốc" của Lỗ Tấn với hệ thống câu hỏi đổi mới.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM “THUỐC” CỦA LỖ TẤN Ở LỚP 12 1. Hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chƣơng Hệ thống theo cách hiểu thông thường là một tổ hợp những yếu tố có mối liên hệ nhất định với nhau. Theo từ điển Hán Việt của Bửu Kế “Hệ thống cñ nghĩa là những sự vật cñ liên quan tới nhau và hướng về nền tảng nhất định”. TS Nguyễn Thanh Hùng “Tính hệ thống của câu hỏi được thể hiện ở các bình diện hỏi, những nội dung liên đới, phù hợp với đối tượng khách quan, qua kiến thức, cách hỏi, hình thức hỏi và kĩ thuật hỏi.
Tính hệ thống của câu hỏi phụ thuộc vào cách tiếp cận đối tượng và vấn đề” [18, tr 42]. Nếu tiếp cận tái hiện chúng ta có hệ thống câu hỏi nhằm vào dạng thức bên ngoài về số lượng, về tính chất và đặc điểm đối tượng, về trí nhớ, việc đọc, việc học thuộc lòng và liệt kê. Nếu tiếp cận sáng tạo chúng ta có hệ thống câu hỏi nhằm vào việc so sánh nhiều đối tượng với nhau. Câu hỏi nhận định, đánh giá rút ra bài học, nội dung khái quát, câu hỏi mở rộng, đi sâu vào vấn đề, câu hỏi về mối quan hệ bên trong, câu hỏi về bản chất sự việc, hiện tượng và những câu hỏi vận dụng tư duy tổng hợp và tư duy phê phán.
Nếu tiếp cận theo hệ thống phương pháp tư duy tổng hợp và tư duy phê phán văn chương, chúng ta sẽ có câu hỏi đọc sáng tạo, câu hỏi nêu và giải quyết vấn đề, câu hỏi gợi tìm, câu hỏi giảng bình và câu hỏi đọc - hiểu. Với mục đích kích thích HS làm việc một cách chủ động, sáng tạo dưới sự tổ chức, dẫn dắt, định hướng của GV để từ đó phát triển tư duy, kiến thức, kĩ năng, thái độ cho HS, chúng ta phải sử dụng hệ thống câu hỏi triển khai theo mức độ từ thấp lện cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ phát hiện đến sáng tạo, từ phân tích đến tổng hợp, tranh luận…Có như thế mới giúp HS từng bước khám phá tác phẩm, tạo cho các em hứng thú học tập TPVC. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương là một hệ thống 1.
Hệ thống câu hỏi đọc hiểu tác phẩm văn chương Đọc hiểu là vấn đề cơ bản của nội dung và phương pháp dạy học TPVC. Nguyễn Thanh Hùng trong chuyên luận “Đọc và tiếp nhận văn chương” đã viết: “Dạy học văn là cung cấp cho người tiếp nhận cách thức đọc ra nội dung và những mối quan hệ ngày càng bao quát trọn vẹn văn bản. Khi đọc, lí trí, tình cảm, sức tưởng tượng được vận dụng đồng thời. Mối quan hệ qua lại giữa việc đọc nắm vững ý nghĩa và việc thể hiện là đặc trưng của quá trình đọc văn.” Đọc hiểu là phạm trù khoa học trong nghiên cứu và giảng dạy văn học.
Đây là khái niệm có quan hệ đến năng lực đọc, hành động đọc, kĩ năng đọc để nắm vững ý nghĩa của văn bản nghệ thuật ngôn từ. Đọc chính xác thì hiểu đúng. Đọc kĩ, đọc phân tích thì hiểu sâu. Đọc trải nghiệm thẩm mĩ thì hiểu được vẻ đẹp nhân tình.
Đọc sâu, đọc sáng tạo thì hiểu được cái mới. Đọc hiểu TPVC là một hành động nhận thức tích cực, là một quá trình giao tiếp nghệ thuật để phát hiện ý nghĩa và đào sâu ý nghĩa tiềm tàng trong những hình thái vận động y như thật của hiện thực đời sống xã hội của con người. Mặt khác, TPVC là sản phẩm văn hóa tinh thần. Muốn khám phá TPVC không thể không vận dụng các loại tri thức để đọc hiểu nó.
Các loại tri thức để vận dụng không có vị trí và vai trò ngang nhau tùy vào từng tác phẩm cụ thể. Trong cuốn “Kĩ năng đọc hiểu văn” GS. Nguyễn Thanh Hùng đã phân chia tri thức đọc hiểu vào các lĩnh vực “Tri thức đọc hiểu trong lĩnh vực đời sống bao gồm vốn sống, kinh nghiệm ứng xử xã hội, sự từng trải của người đọc. Tri thức đọc hiểu liên ngành bao gồm tâm lí học, xã hội học, triết học, tón giáo, đạo đức, chính trị, ngón ngữ học, giáo dục học…Tri thức đọc hiểu thuộc lĩnh vực nghệ thuật bao gồm hội họa, âm nhạc, mĩ thuật, điêu khắc, nghệ thuật trang trí…Tri thức đọc hiểu thuộc lĩnh vực văn học bao gồm lí luận văn học, phê bình văn học, lịch sử văn học, khảo cứu và dịch thuật văn học” [15, tr 38].
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy trong dạy học TPVC, yêu cầu đặt ra với GV là làm thế nào để sử dụng những câu hỏi hướng dẫn HS đọc hiểu văn bản để giúp HS từng bước trở thành người đọc phát triển. Câu hỏi đọc hiểu là loại câu hỏi hướng vào giải quyết vấn đề tương quan của các cấu trúc tồn tại trong tác phẩm nhằm phát hiện và khám phá nội dung ý nghĩa và hình thức nghệ thuật của tác phẩm gắn liền với hành động đọc nào đó. Trong khi dạy học TPVC, người GV phải đưa ra hệ thống câu hỏi hướng dẫn HS nắm vững nội dung cấu trúc ngôn từ của tác phẩm. Hiểu ý nghĩa của tầng cấu trúc ngôn từ của tác phẩm qua giá trị biểu đạt nôi dung của âm thanh, hình ảnh, biện pháp tu từ, ngữ nghĩa, cú pháp, trường nghĩa.
GV hướng dẫn HS nắm vững đặc điểm nội dung cấu trúc hình tượng nghệ thuật của tác phẩm. Hiểu ý nghĩa của tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật thông qua giá trị hình thức và phương tiện xây dựng hình tượng văn học độc đáo. Bằng hệ thống câu hỏi, GV hướng dẫn HS nắm vững nội dung cấu trúc tư tưởng thẫm mĩ và ý vị nhân sinh của tác phẩm. Hiểu tư tưởng tác phẩm là sự khái quát hóa của lí tưởng nghệ thuật và lẽ sống của con người.
Những nghiên cứu về HTCH trong quá trình dạy học trên tinh thần đổi mới ngày càng chú trọng hơn về vai trò, chức năng của HTCH hướng dẫn học bài trong SGK Ngữ văn. Sự tiếp nhận TPVC của HS là sự tiếp nhận một cách có ý thức, chủ động, có định hướng chứ không tự phát, tùy tiện. Do đó, nhận thức đúng chức năng của CH hướng dẫn học bài trong SGK là điều cần thiết đối với những người làm chương trình và cả GV. CH hướng dẫn học bài giúp HS chiếm lĩnh TPVC sơ bộ ban đầu.
CH ấy là “người thầy vô hình” dẫn dắt HS tự chiếm lĩnh TPVC, giúp các em bước đầu có những hiểu biết cơ bản về nội dung, nghệ thuật và tình cảm dành cho tác phẩm đó. CH hướng dẫn học bài định hướng cho HS những vấn đề trọng tâm, cốt lõi của tác phẩm. Một TPVC chứa đựng trong đó một dung lượng lớn, thậm chí là rất lớn những vấn đề đặt ra trong cuộc sống. Sự tiếp cận ban 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đầu của HS cần phải được định hướng vào những vấn đề trọng tâm, điều này sẽ giúp HS nắm bắt được chiều sâu của tác phẩm mà theo GS.TS Nguyễn Thanh Hùng, chiều sâu “đñ là giá trị độc đáo của tư tưởng nghệ thuật biểu hiện nội dung Chân - Thiện - Mĩ rõ ràng trong một hình thức nghệ thuật sáng tác tương ứng”.
Tiếp cận tác phẩm phải trải qua một quá trình từ bên ngoài vào bên trong tác phẩm, do đó, CH phải từng bước chiếm lĩnh từ tái hiện đến liên tưởng, tưởng tượng; từ cụ thể đến khái quát để HS nắm được vấn đề. Một chức năng nữa của CH hướng dẫn học bài là cung cấp và hình thành cho HS văn hóa đọc. Những gì HS được học và tiếp xúc trong trường phổ thông là hữu hạn, trong khi đó các em sẽ phải tiếp xúc với một khối lượng tác phẩm lớn nằm ngoài nhà trường. Do đó, việc trang bị cho các em một phương pháp đọc để hiểu là cần thiết.
Khi đó, các em có thể tự đọc mà không cần có sự hướng dẫn của GV. HTCH hướng dẫn học bài giúp HS rèn luyện kĩ năng tự tiếp nhận, tự phân tích và đánh giá TPVC. Đây là bước cần thiết khi các em rời ghế nhà trường đi vào cuộc sống. CH hướng dẫn học bài còn là cơ sở giúp GV xây dựng cho mình một phương án dạy học tối ưu, phù hợp với hoàn cảnh và đối tượng giảng dạy.
CH hướng dẫn học bài trong SGK và CH trên lớp khác nhau nhưng cùng hướng tới một mục đích chung nên chúng có quan hệ mật thiết với nhau. Giáo án của người GV không thể không tính đến nội dung và cách thức của những CH hướng dẫn học bài trong SGK. CH trên lớp không thể lặp lại nguyên si nhưng cũng không hoàn toàn thoát li HTCH hướng dẫn học bài trong SGK. Thực tế giảng dạy cho thấy, không phải người GV nào cũng nhận thức đúng chức năng, vai trò của HTCH hướng dẫn học bài trong quá trình dạy học của mình.
Có GV khi soạn giáo án không hề quan tâm đến HTCH trong SGK hoặc ngược lại, có những GV “bê” nguyên si HTCH ấy vào giáo án của mình. Điều này dẫn đến tình trạng sự chuẩn bị bài ở nhà của HS với những gì GV hỏi trên lớp bị “lệch pha”. Hoặc HS trả lời CH theo đúng những gì đã soạn hoặc không thể trả lời được CH mà GV đưa ra. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày nay, trên tinh thần đổi mới toàn diện về nội dung chương trình, phương pháp dạy học thì HTCH hướng dẫn học bài đã được người biên soạn chương trình chú trọng một cách tối ưu nhằm đáp ứng đúng chức năng của nó trong quá trình dạy học.
Đây là sự phù hợp, một chuyển biến tích cực đối với quá trình dạy học Ngữ văn trong trường phổ thông. Tùy theo các loại thể TPVC mà GV có các hệ thống câu hỏi phù hợp.