Luận văn thạc sĩ ussh từ làng đến phố đô thị hóa và quá trình chuyển đổi lối sống ở một làng ven đô hà nội trường hợp phường nhân chính quận thanh xuân hà nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh từ làng đến phố đô thị hóa và quá trình chuyển đổi lối sống ở một làng ven đô hà nội trường, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Bùi Thị Kim Phương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Chí Nh
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Từ Làng Đến Phố: Đô Thị Hoá Và Quá Trình Chuyển Đổi Lối Sống Ở Một Làng Ven Đô Hà Nội (Trường Hợp Phường Nhân Chính, Quận Thanh Xuân, Hà Nội)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.2. Lịch sử vấn đề
• 1.3. Chính sách đô thị hoá ở Việt Nam và vấn đề đô thị hoá ở Hà Nội
• 1.4. Vấn đề ĐTH ở Hà Nội
• 1.5. Lối sống đô thị
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Lựa chọn địa bàn nghiên cứu
• 1.8. Bố cục luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: NHÂN CHÍNH: TỪ LÀNG LÊN PHỐ
• 2.1. Nhân Chính thời kỳ trước năm 1954
• 2.2. Nhân Chính dưới thời kỳ bao cấp (1954-1986)
• 2.3. Nhân Chính thời kỳ đổi mới kinh tế (1986 – 1996)
• 2.4. Nhân Chính thời kỳ bùng nổ đô thị hóa (từ 1997 đến nay)
• 2.5. Quản lý hành chính
• 2.6. Diện mạo không gian, kiến trúc
• 2.7. Đặc điểm dân số học
• 3. CHƯƠNG 3: KHÔNG GIAN CƯ TRÚ VÀ KIẾN TRÚC
• 3.1. Biến đổi về không gian cư trú và kiến trúc nhà ở dưới tác động của đô thị hoá
• 3.2. Biến đổi không gian cư trú
• 3.3. Kiến trúc nhà ở. Niềm tin tôn giáo liên quan đến ngôi nhà
• 4. CHƯƠNG 4: BIẾN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ VÀ QUAN HỆ CƯ DÂN
• 4.1. Diễn biến sử dụng đất đai
• 4.2. Biến đổi cấu trúc kinh tế
• 4.3. Quan hệ xã hội
• 5. CHƯƠNG 5: VĂN HOÁ VÀ LỐI SỐNG
• 5.1. Quan hệ gia đình
• 5.2. Các hình thức thờ cúng trong gia đình
• 5.3. Tín ngưỡng thờ Thành Hoàng làng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đô Thị Hóa và Chuyển Đổi Lối Sống tại Phường Nhân Chính

Đô thị hóa là một hiện tượng không thể tránh khỏi trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Tại phường Nhân Chính, Hà Nội, quá trình này diễn ra mạnh mẽ, kéo theo nhiều thay đổi trong lối sống của cư dân. Sự chuyển đổi từ nông thôn sang đô thị không chỉ ảnh hưởng đến cơ cấu kinh tế mà còn tác động sâu sắc đến văn hóa và xã hội. Nghiên cứu này sẽ phân tích những biến đổi này, từ đó đưa ra cái nhìn tổng quan về tình hình hiện tại.

1.1. Đô Thị Hóa Khái Niệm và Ý Nghĩa

Đô thị hóa là quá trình chuyển đổi từ xã hội nông thôn sang xã hội đô thị, bao gồm sự gia tăng dân số tại các thành phố và sự phát triển cơ sở hạ tầng. Tại Nhân Chính, quá trình này đã diễn ra từ những năm 1997, khi khu vực này bắt đầu được quy hoạch và phát triển mạnh mẽ.

1.2. Tình Hình Hiện Tại Tại Phường Nhân Chính

Phường Nhân Chính hiện nay đã trở thành một trong những khu vực phát triển nhanh nhất của Hà Nội. Sự gia tăng dân số và sự chuyển đổi lối sống đã tạo ra nhiều thách thức cho chính quyền địa phương trong việc quản lý và phát triển hạ tầng.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Quá Trình Đô Thị Hóa

Quá trình đô thị hóa tại phường Nhân Chính không chỉ mang lại cơ hội mà còn đặt ra nhiều thách thức. Tình trạng quá tải hạ tầng, ô nhiễm môi trường và sự thay đổi trong lối sống là những vấn đề cần được giải quyết. Những thách thức này đòi hỏi sự can thiệp kịp thời từ các cơ quan chức năng.

2.1. Quá Tải Hạ Tầng và Ô Nhiễm Môi Trường

Sự gia tăng dân số nhanh chóng đã dẫn đến tình trạng quá tải hạ tầng, đặc biệt là giao thông và cấp thoát nước. Ô nhiễm môi trường cũng trở thành vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe của cư dân.

2.2. Biến Đổi Lối Sống và Văn Hóa

Sự chuyển đổi từ lối sống nông thôn sang lối sống đô thị đã làm thay đổi nhiều giá trị văn hóa truyền thống. Cư dân tại Nhân Chính đang phải thích nghi với những thay đổi này, dẫn đến sự xung đột giữa các thế hệ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đô Thị Hóa Tại Nhân Chính

Để hiểu rõ hơn về quá trình đô thị hóa tại phường Nhân Chính, nghiên cứu này sử dụng các phương pháp định tính và định lượng. Các cuộc khảo sát, phỏng vấn sâu và phân tích dữ liệu thứ cấp sẽ được thực hiện để thu thập thông tin.

3.1. Phương Pháp Khảo Sát và Phỏng Vấn

Khảo sát sẽ được thực hiện trên một mẫu đại diện của cư dân tại phường Nhân Chính. Phỏng vấn sâu sẽ giúp thu thập thông tin chi tiết về lối sống và thói quen của cư dân.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Thứ Cấp

Dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo, tài liệu nghiên cứu trước đây sẽ được sử dụng để so sánh và đối chiếu với kết quả khảo sát, từ đó đưa ra những nhận định chính xác hơn về tình hình đô thị hóa.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tác động của đô thị hóa đến lối sống của cư dân tại phường Nhân Chính. Những phát hiện này có thể được áp dụng để cải thiện chính sách quản lý đô thị và phát triển bền vững.

4.1. Tác Động Đến Kinh Tế và Xã Hội

Nghiên cứu sẽ chỉ ra những tác động tích cực và tiêu cực của đô thị hóa đến kinh tế và xã hội của cư dân. Sự chuyển đổi nghề nghiệp và thay đổi trong mối quan hệ xã hội sẽ được phân tích kỹ lưỡng.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Quản Lý

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp quản lý đô thị sẽ được đề xuất nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống cho cư dân, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Đô Thị Hóa Tại Nhân Chính

Quá trình đô thị hóa tại phường Nhân Chính đang diễn ra mạnh mẽ và có nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, để đảm bảo sự phát triển bền vững, cần có những chính sách hợp lý và sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tương Lai Của Đô Thị Hóa

Dự báo về tương lai của đô thị hóa tại Nhân Chính cho thấy sự phát triển mạnh mẽ trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội và văn hóa. Tuy nhiên, cần phải chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và duy trì bản sắc văn hóa.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Quá Trình Đô Thị Hóa

Cộng đồng cư dân cần được khuyến khích tham gia vào quá trình quy hoạch và phát triển đô thị. Sự tham gia này sẽ giúp tạo ra một môi trường sống tốt hơn và bền vững hơn cho tất cả mọi người.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đô thị hóa tại thủ đô Hà Nội trong giai đoạn đổi mới đã tạo ra những bước chuyển mình sâu sắc về mặt không gian địa lý, cơ cấu kinh tế và diện mạo xã hội. Điển hình cho xu thế này là sự chuyển đổi hành chính từ xã lên phường tại các vùng ven đô theo Nghị định số 74/CP của Chính phủ ban hành năm 1996. Tại địa bàn phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, quy mô dân số đã ghi nhận mức tăng trưởng cơ học đột biến từ 9.229 nhân khẩu vào năm 1997 lên tới 38.572 nhân khẩu thuộc 8.655 hộ gia đình vào tháng 4 năm 2009. Đáng chú ý, tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên trong năm 2009 chỉ chiếm khoảng 1,053%, cho thấy áp lực nhập cư khổng lồ từ các tỉnh lân cận và khu vực nội thành chuyển dịch sang.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã những xung đột, thích ứng và biến đổi trong lối sống của người nông dân khi chuyển biến thành thị dân. Mục tiêu cụ thể nhằm phân tích thực trạng chuyển dịch không gian cư trú, cơ cấu ngành nghề và các mối quan hệ văn hóa - xã hội tại một làng cổ truyền vùng ven. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại phường Nhân Chính xuyên suốt các giai đoạn lịch sử từ trước năm 1954, thời kỳ bao cấp, giai đoạn đổi mới 1986 - 1996 đến thời kỳ bùng nổ đô thị hóa từ năm 1997 đến năm 2010. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống dữ liệu dân tộc học chuyên sâu, phản ánh sự suy giảm toàn bộ 580 mẫu đất canh tác nông nghiệp ban đầu để chuyển dịch sang hơn 80% cơ cấu nhân khẩu phi nông nghiệp, từ đó làm cơ sở định hình chính sách phát triển đô thị bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết Lối sống đô thị của Louis Wirth nhằm phân tích tác động của quy mô dân số, mật độ cư trú và tính không đồng nhất của xã hội lên các khuôn mẫu ứng xử của người dân. Đồng thời, nghiên cứu kết hợp lý thuyết Biến đổi văn hóa - xã hội và Chuyển đổi sinh kế trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Mô hình 5 hình thái đô thị hóa tại Hà Nội của các nhà xã hội học và nhân học hàng đầu cũng được sử dụng để định vị mô hình chuyển đổi từ làng lên phố.

Hệ thống khái niệm nòng cốt bao gồm: lối sống đô thị quá độ, đô thị hóa hành chính cưỡng bức, không gian cư trú đa tầng, tính cố kết cộng đồng làng xã và phân tầng xã hội ven đô. Dưới tác động của chính sách mở cửa, tỷ lệ đô thị hóa cả nước đã tăng từ mức 15% năm 1960 lên 19% năm 1986 và bứt phá mạnh mẽ sau năm 1990. Sự chuyển đổi này thúc đẩy số lượng hộ kinh doanh cá thể tại địa bàn khảo sát tăng nhanh từ 100 hộ năm 1992 lên 456 hộ năm 1995, minh chứng cho sự thích ứng kinh tế linh hoạt.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ tư liệu thống kê thứ cấp của Ủy ban nhân dân và Công an phường Nhân Chính qua các giai đoạn, kết hợp hệ thống dữ liệu sơ cấp thu thập qua các đợt khảo sát điền dã từ tháng 12 năm 2009 đến tháng 2 năm 2010.

Cỡ mẫu khảo sát định lượng gồm 180 hộ gia đình, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên tại 16 cụm dân cư. Cụ thể, mẫu nghiên cứu bao gồm nhóm dân cư gốc thuộc diện thường trú lâu đời tại các thôn Giáp Nhất, Quan Nhân, Cự Chính và nhóm dân cư mới chuyển đến thuộc các diện đăng ký tạm trú, tạm vắng. Phương pháp phân tích định tính dựa trên 35 cuộc phỏng vấn sâu với các bô lão, cán bộ quản lý địa chính và người lao động nhập cư, kết hợp quan sát tham dự tại các không gian sinh hoạt cộng đồng. Lý do lựa chọn phương pháp hỗn hợp này nhằm khắc phục sự khô cứng của các số liệu thống kê hành chính, giúp bộc lộ rõ nét tâm lý, cảm xúc và các hành vi văn hóa thường nhật của cư dân trong dòng xoáy đô thị hóa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu phát hiện sự biến đổi sâu sắc trong cấu trúc nhân khẩu và quan hệ láng giềng. Tại các khu vực đất giãn dân như tuyến phố Nhân Hòa, tỷ lệ dân cư chuyển đến từ nơi khác chiếm tới hơn 70% tổng số hộ, làm suy giảm tính cố kết làng xã truyền thống. Số lượng hộ gia đình tham gia kinh doanh nhà trọ tăng vọt từ khoảng 100 hộ vào đầu những năm 1990 lên mức gần 584 hộ vào năm 2009, tạo nên sự phân tầng rõ rệt giữa các nhóm xã hội.

Thứ hai, quá trình chuyển dịch sinh kế diễn ra mang tính cưỡng bức do diện tích đất canh tác bị thu hồi hoàn toàn cho các dự án xây dựng khu đô thị mới. Toàn bộ 580 mẫu ruộng canh tác trước năm 1985 đã bị thu hẹp dần và triệt tiêu vào những năm 2000, buộc 100% lao động nông nghiệp phải chuyển sang làm dịch vụ, thương mại tự do hoặc xây dựng các dãy phòng trọ cho thuê với mức giá trung bình từ 1 đến 1,5 triệu đồng mỗi phòng mỗi tháng.

Thứ ba, không gian cư trú và kiến trúc nhà ở bị biến dạng nghiêm trọng. Các kiểu nhà truyền thống ba gian, năm gian mái ngói bị phá bỏ để thay thế bằng nhà ống cao tầng, nhà phân lô kết hợp kinh doanh buôn bán. Hầu hết hệ thống ao hồ tự nhiên từng thông nhau ra sông Tô Lịch như ao Ngòi Bút, ao Cậy đã bị san lấp hoàn toàn, gây ra tình trạng ngập úng cục bộ trong mùa mưa bão.

Thứ tư, đời sống tín ngưỡng và văn hóa tâm linh thể hiện tính lưỡng phân. Trong khi nhóm cư dân gốc vẫn gìn giữ lễ hội truyền thống đình Quan Nhân theo chu kỳ 5 năm một lần và duy trì thờ cúng gia tiên nghiêm ngặt, thì nhóm cư dân nhập cư lại có xu hướng sống biệt lập, ít tham gia vào các sinh hoạt văn hóa chung của địa phương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên là do tiến trình đô thị hóa hành chính diễn ra quá nhanh, việc khoác tấm áo phường thị lên một cấu trúc làng xã chưa đi kèm các giải pháp đào tạo nghề đồng bộ. Dòng tiền đền bù đất đai lớn mang lại sự giàu có vật chất tức thời nhưng tạo ra khoảng trống sinh kế lâu dài cho thế hệ trẻ. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu xã hội học tại Dịch Vọng hay Mễ Trì, phản ánh hiện tượng thị dân hóa thụ động tại các làng ven đô Hà Nội.

Dữ liệu khảo sát của luận văn có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột thể hiện sự biến động dân số cơ học từ 9.229 lên 38.572 người trong 12 năm và bảng ma trận phân loại 8 mô hình mặt bằng kiến trúc nhà ở, qua đó làm nổi bật sự phân hóa không gian sống và mức độ thích ứng văn hóa của từng nhóm cư dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Sở Lao động - Thương binh và Xã hội thành phố Hà Nội cần chủ trì phối hợp với chính quyền địa phương triển khai các chương trình đào tạo nghề chất lượng cao, định hướng chuyển đổi sang dịch vụ thương mại hiện đại cho khoảng 35% lao động trung niên mất đất, lộ trình thực hiện liên tục trong giai đoạn 2011 - 2015.

Thứ hai, Ủy ban nhân dân quận Thanh Xuân và phường Nhân Chính cần đầu tư đồng bộ hệ thống cấp thoát nước, tiến hành nạo vét và nâng cấp hệ thống cống rãnh ngõ xóm với quy mô trên 10.000 m2 bê tông hóa, đồng thời khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các mặt nước di tích còn lại như ao Dài, ao Mộc Dục, hoàn thành trong giai đoạn 2011 - 2013.

Thứ ba, Công an phường Nhân Chính cần số hóa cơ sở dữ liệu quản lý nhân khẩu, nâng cao hiệu quả giám sát an ninh trật tự tại 584 cơ sở cho thuê trọ và 16 chốt kiểm tra tạm trú, bảo đảm mục tiêu kiểm soát trên 95% lượng dân cư biến động cơ học vào cuối năm 2012.

Thứ tư, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và Ban Quản lý Di tích địa phương cần xây dựng các thiết chế văn hóa mở, tạo điều kiện cho các hộ dân thuộc diện tạm trú KT2, KT3 hòa nhập vào sinh hoạt cộng đồng tại đình, chùa làng Quan Nhân và Cự Chính, duy trì thường niên nhằm hàn gắn các đứt gãy xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất bao gồm các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý đô thị tại các cơ quan quản lý nhà nước. Luận văn cung cấp cứ liệu thực tiễn về những hệ lụy của việc thu hồi 160,9 ha đất tự nhiên khi chuyển đổi xã thành phường, giúp hoàn thiện các khung chính sách bồi thường và an sinh xã hội cho nông dân mất đất.

Nhóm thứ hai là các nhà nghiên cứu thuộc chuyên ngành Dân tộc học, Xã hội học và Nhân học đô thị. Công trình mở ra khung phân tích sâu sắc về lối sống quá độ, sự xung đột giữa tập tục làng xã cổ truyền với lối sống thị dân thực dụng tại 103 tổ dân phố.

Nhóm thứ ba gồm các kiến trúc sư và chuyên gia quy hoạch không gian cư trú. Tài liệu cung cấp hệ thống sơ đồ mặt bằng chi tiết của các loại hình nhà ống, chung cư mini và nhà trọ bình dân, đóng vai trò tham khảo hữu ích cho việc thiết kế không gian tái thiết đô thị.

Nhóm thứ tư là các giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Khoa học Xã hội. Luận văn là hình mẫu tiêu biểu về cách thức triển khai phương pháp điền dã dân tộc học kết hợp điều tra định lượng trên một địa bàn biến động phức tạp với 8.655 hộ dân.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận vấn đề chuyển đổi lối sống theo lăng kính học thuật nào?

Luận văn tiếp cận dưới góc độ Dân tộc học và Nhân học đô thị, tập trung khảo sát những thay đổi vi mô trong đời sống gia đình, ứng xử cộng đồng và không gian cư trú. Minh chứng thực địa cho thấy sự biến đổi lối sống bắt nguồn sâu sắc từ áp lực gia tăng dân số hơn 4 lần, từ 9.229 lên 38.572 người trong giai đoạn 1997 - 2009.

Nguyên nhân cốt lõi khiến diện mạo làng Nhân Chính biến đổi nhanh chóng là gì?

Nguyên nhân trực tiếp là việc thực thi Nghị định số 74/CP năm 1996 thành lập quận Thanh Xuân, dẫn tới việc thu hồi toàn bộ 580 mẫu đất canh tác nông nghiệp để phát triển hạ tầng. Sự xuất hiện của 34 cơ quan và các dự án khu đô thị đã triệt tiêu hoàn toàn không gian sản xuất lúa nước truyền thống.

Mối quan hệ giữa cư dân gốc và người nhập cư tại địa bàn có đặc điểm gì?

Mối quan hệ này mang tính phân tầng và khép kín. Tại các trục đường giãn dân như phố Nhân Hòa, người nhập cư chiếm tới 70% và duy trì lối sống cá nhân hóa. Ngược lại, nhóm dân gốc vẫn gắn kết chặt chẽ thông qua hệ thống dòng họ và các hoạt động văn hóa tại đình, chùa làng.

Đô thị hóa tự phát đã tác động tiêu cực như thế nào đến môi trường địa phương?

Việc san lấp ồ ạt các ao hồ cổ để xây nhà trọ đã phá vỡ hệ thống tiêu thoát nước tự nhiên đổ ra sông Tô Lịch. Dù địa phương đã đầu tư 4 tỷ đồng xây dựng mạng lưới điện và bê tông hóa hơn 10.000 m2 đường ngõ, tình trạng ngập úng và ô nhiễm nước thải sinh hoạt vẫn diễn biến phức tạp.

Phương thức mưu sinh chính của người nông dân Nhân Chính sau khi mất đất là gì?

Đại bộ phận người dân chuyển hướng sang kinh tế dịch vụ, kinh doanh ăn uống và xây phòng trọ cho thuê. Có tới gần 584 hộ gia đình tham gia kinh doanh nhà trọ với giá thuê từ 1 đến 1,5 triệu đồng mỗi phòng mỗi tháng, tạo nguồn thu nhập phi nông nghiệp thay thế sản xuất truyền thống.

Kết luận

• Luận văn tái hiện toàn diện bức tranh chuyển đổi lịch sử từ một làng nông nghiệp cổ truyền vùng ven thành phường đô thị dưới tác động của Nghị định số 74/CP.
• Làm sáng tỏ quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế triệt để từ canh tác nông nghiệp sang thương mại dịch vụ và kinh doanh nhà trọ của gần 584 hộ dân sở tại.
• Phân tích sâu sắc sự biến dạng không gian cư trú và quá tải hạ tầng trước làn sóng gia tăng dân số cơ học đạt 38.572 người vào năm 2009.
• Chỉ ra tính chất lưỡng phân trong đời sống tinh thần giữa văn hóa tông tộc truyền thống và lối sống thực dụng, khép kín của cư dân đô thị mới.
• Đóng góp nguồn tư liệu dân tộc học điền dã có giá trị học thuật cao, phục vụ công tác quy hoạch và quản trị xã hội tại các vùng ven đô giai đoạn 2011 - 2020.

Công trình khẳng định quá trình từ làng lên phố không đơn thuần là sự thay đổi danh xưng hành chính mà là cuộc chuyển đổi toàn diện về văn hóa và lối sống. Các nhà quản lý đô thị và giới nghiên cứu học thuật cần tiếp tục khai thác các bài học kinh nghiệm từ trường hợp Nhân Chính để xây dựng chiến lược phát triển đô thị nhân văn, bền vững trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BÙI THỊ KIM PHƯƠNG TỪ LÀNG ĐẾN PHỐ: ĐÔ THỊ HOÁ VÀ QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI LỐI SỐNG Ở MỘT LÀNG VEN ĐÔ HÀ NỘI (TRƯỜNG HỢP PHƯỜNG NHÂN CHÍNH, QUẬN THANH XUÂN, HÀ NỘI) Chuyên ngành: Dân tô ̣c ho ̣c Mã số: 60 22 70 LUẬN VĂN THẠC SĨ LICH ̣ SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN VĂN CHÍ NH Hà Nội – 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Ý nghĩa Chữ viết tắt Đô thị hoá ĐTH Hợp tác xã HTX Uỷ ban nhân dân UBND Giáo sư GS Phó giáo sư PGS Tiến sĩ TS Khu tập thể KTT Khu đô thị KĐT 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] BẢNG BIỂU Trang Bảng 1: Thố ng kê dân số phường Nhân Chính, tháng 4/2009 47 Bảng 2: Nghề nghiệp của cư dân phường Nhân Chính 50 Bảng 3: Nghề nghiê ̣p của nhóm dân chuyển đến (KT2, KT3) 51 Bảng 4: Loại hình nhà ở phường Nhân Chính năm 2009 61 Bảng 5: Biến động diện tích đất theo mục đích sử dụng ở phường Nhân Chính 89 (2005 - 2010) Bảng 6: Phương tiện sinh hoạt của hộ gia đình ở Nhân Chính năm 2009 (%) 100 Bảng 7: Quy mô hộ gia đình ở Nhân Chính 110 Bảng 8 : Xem ngày giờ tổ chức đám cưới 117 Bảng 9: Địa điểm tổ chức tiệc cưới 117 Bảng 10: Các hình thức tổ chức tiệc cưới 119 Bảng 11: Quan hệ với gia chủ đám cưới 120 Bảng 12: Quan hệ với gia chủ đám tang 121 Bảng 13: Địa điểm tổ chức đám tang 124 Bảng 14: Người thực hiện các nghi lễ trong đám tang 125 Bảng 15: Các dịp tổ chức kỉ niệm trong gia đình 127 Bảng 16: Người cúng lễ trong gia đình 129 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CÁC SƠ ĐỒ MẶT BẰNG KIẾN TRÚC NHÀ Ở PHƢỜNG NHÂN CHÍNH Trang Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một nhà biệt thự 62 (Nhà ông Thư, số 7, ngõ 26, cụm Kiến Thiết, Nhân Hoà) Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một nhà hai tầng của một gia đình dân gốc 65 (Nhà bác Thuận, Quan Nhân) Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một nhà ống 3 tầng của một gia đình dân mới 66 chuyển đến (Nhà bác Tâm, số 5, ngõ 60, Nhân Hoà) Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một nhà ống kết hợp với kinh doanh buôn bán 68 (Nhà bác Kiều, cụm Kiến Thiết, Nhân Hoà) Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một nhà mái bằng 68 (Mô hình nhà cô Liên (cụm Kiến Thiết, Nhân Hoà) Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một nhà cấp 4 69 (Mô hình nhà bà Thọ, Nhân Hoà) Sơ đồ cấu trúc mặt bằng 70 Một nhà truyền thống: 3 gian, 5 gian, kết cấu cột gỗ, mái ngói Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một căn hộ chung cư 72 tại khu đô thị Trung Hoà - Nhân Chính 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một “chung cư mini” 73 Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một nhà trọ bình dân 74 Sơ đồ cấu trúc mặt bằng một ngôi nhà biệt thự của dân sở tại 81 (Mô hình nhà bác Nghĩa, ngõ 90, Chính Kinh) Sơ đồ một mô hình nhà có ngõ xộc thẳng vào cửa nhà 82 (Mô hình nhà chị Ngân, ngõ 60, Nhân Hoà) 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU. Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài. Lịch sử vấn đề. Chính sách đô thị hoá ở Việt Nam và vấn đề đô thị hoá ở Hà Nội.

Chính sách đô thị hoá ở Việt Nam và những thay đổi của nó……………………. Vấn đề ĐTH ở Hà Nội. Lối sống đô thị. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Lựa chọn địa bàn nghiên cứu. Bố cục luận văn. 36 CHƢƠNG 2: NHÂN CHÍNH: TỪ LÀNG LÊN PHỐ. Nhân Chính thời kỳ trƣớc năm 1954.

Nhân Chính dƣới thời kỳ bao cấp (1954-1986). Nhân Chính thời kỳ đổi mới kinh tế (1986 – 1996). Nhân Chính thời kỳ bùng nổ đô thị hóa (từ 1997 đến nay). Quản lý hành chính.

Diê ̣n ma ̣o không gian, kiế n trúc. Đặc điểm dân số học. 56 CHƢƠNG 3: KHÔNG GIAN CƢ TRÚ VÀ KIẾN TRÚC. Biến đổi về không gian cƣ trú và kiến trúc nhà ở dƣới tác động của đô thị hoá 57 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Biến đổi không gian cư trú. Kiến trúc nhà ở. Niềm tin tôn giáo liên quan đến ngôi nhà. 87 CHƢƠNG 4: BIẾN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ VÀ QUAN HỆ CƢ DÂN.

Diễn biến sử dụng đất đai. Biến đổi cấu trúc kinh tế. Quan hệ xã hội. 108 CHƢƠNG 5: VĂN HOÁ VÀ LỐI SỐNG.

Quan hệ gia đình. Các hình thức thờ cúng trong gia đình. Tín ngƣỡng thờ Thành Hoàng làng. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO .……………………………………………………………………………201 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU 1.

Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài Đô thị hoá (ĐTH) là một hiện tượng phổ biến ở hầu hết các nước trên thế giới, đó là quy luật tất yếu của quá trình phát triển công nghiệp, một quy luật mang tính khách quan và có tính toàn cầu với sự chuyển đổi mạnh mẽ, sâu sắc và toàn diện. Ở nước ta hiện nay, quá trình ĐTH đang diễn ra một cách mạnh mẽ và đa dạng là xu thế chung và phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội, công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước và tiến trình hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Quá trình đô thị hoá ở các thành phố lớn nước ta, như thủ đô Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh… trong thập niên qua không hoàn toàn chỉ do công nghiệp hoá, hiện đại hóa, mà còn do việc điều chỉnh lại địa giới hành chính, biến các vùng nông thôn ven đô trở thành nội thành do yêu cầu mở rộng không gian đô thị. Các làng ven đô này đang chuyển đổi cơ cấu chức năng và không gian mạnh mẽ.

Hà Nội có hàng trăm làng xã được lên đời thành phường, người làng thành người phố. Cuộc sống của người dân khu vực này đã có sự thay đổi. Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội từ xã ngoại thành trở thành phường nội thành là một quá trình đa dạng, bao gồm: sự chuyển đổi nghề nghiệp, cơ cấu lao động việc làm của dân cư, từ đa số làm nông nghiệp sang phi nông nghiệp; sự chuyển đổi đời sống xã hội, văn hoá tinh thần, lối sống từ nông thôn sang lối sống đô thị; chuyển đổi mục đích sử dụng đất, biến đổi cơ sở hạ tầng để đáp ứng nhu cầu lao động, sinh hoạt, đời sống ở đô thị; thay đổi bộ máy quản lý, hành chính từ nông thôn (làng, xã) sang đô thị (phường). Cùng với quá trình ĐTH mạnh mẽ, Hà Nội trở thành nơi thu hút dân cư từ các tỉnh đổ về.

Do đó, bên cạnh những biến đổi về các mặt vật chất và tổ chức xã hội của đô thị, còn có sự thay đổi hết sức quan trọng về lối sống của các nhóm dân cư khác nhau: dân sinh sống lâu đời ở Hà Nội và dân mới chuyển đến. Đấy là những vấn đề mà các nhà nghiên cứu cũng như các nhà quản lý ở các cấp khác nhau đều quan tâm. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bên cạnh đó, cùng với quá trình ĐTH, hiện nay Hà Nội đang phải đương đầ u với nhiề u vấ n đề nan giải. Trước hế t là vấ n đề quá tải và xu ống cấp của cơ sở hạ tầng, ô nhiễm môi trường và sự chắ p vá không gian.

Đó là sự quá tải, mất cân bằng rất lớn giữa số lượng, chiều rộng của hệ thống đường bộ, cầu vượt với số lượng người và phương tiện tham gia giao thông tăng lên nhanh chóng. Từ đó gây ra tình trạng ùn tắc và tai nạn giao thông. Đó là sự mất cân đối lớn giữa dân số đô thị tăng nhanh với mặt bằng không gian có thể phát triển đô thị và kết cấu hạ tầng đô thị rất hạn chế, non kém. Trâ ̣n lu ̣t lich ̣ sử nhấ n chìm cả Hà Nô ̣i trong biể n nước năm 2008 là một biểu hiện cho sự quá tải và xuống cấp cơ sở hạ tầng của thành phố.

Cũng vậy, hiê ̣n tươ ̣ng những con sông vố n là đă ̣c trưng của kinh thành Thăng Long như sông Tô Lich ̣ , sông Kim Ngưu giờ trở thành sông chế t là tiế ng kêu cứu thảm thiết về mức độ ô nhiễm của Hà Nội. Bên cạnh đó là sự tồn tại của các không gian kiế n trúc tự phát , thiế u quy hoa ̣ch , chắ p vá và nhế ch nhác trong lòng thành phố, tình trạng nghèo đói cũng không ngừng mở rộng cùng với sự mở rộng các khu xóm liề u. Quan tro ̣ng hơn nữa là sự biế n da ̣ng và lê ̣ch la ̣c của lố i số ng đô thi ̣ hiê ̣n nay. Cái cốt cách thanh lịch của người Tr àng An trong lố i số ng , giao tiế p và ứng xử đang bị lấn lưới bởi những ứng xử thiếu văn hóa , thiế u đa ̣o đức diễn ra hàng ngày trên đường phố , trong cung cách tham gia giao thông của mỗi người, hay trong mỗi gia điǹ h hiê ̣n nay.

Tất cả những yếu tố này đã phản ánh các chiều cạnh của bức tranh đô thị hóa ở Hà Nội hiện nay. Trong bố i cảnh đô thi ̣hóa như v ậy, luận văn được phát triển trên cơ sở nghiên cứu về quá trình chuyển đổi lối sống của một làng ven đô thành phường nội thị trên địa bàn Hà Nội. Phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân đã được lựa chọn làm địa bàn nghiên cứu. Nghiên cứu này hy v ọng sẽ mang lại hiểu biết mới về những thay đổi trong lối số ng của người dân vùng ven đô v ốn là nông dân sống trong các làng cổ truyền nay thành những thị dân bắt đầu cuộc sống mới với đổi thay trong sinh kế, cách ứng xử, và đời sống tâm linh.

Lịch sử vấn đề Ở Việt Nam, vấn đề ĐTH và tác động của nó đối với xã hội, môi trường, gia đình… đã được nhiều nhà khoa học với giới quản lý đô thị quan tâm. Chỉ trong mấy năm gần đây đã có nhiều hội thảo về ĐTH, đã có nhiều công trình nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau của quá trình này.