Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu đề xuất định hướng sinh kế bền vững gắn với bảo tồn và phát huy các giá trị của tài nguyên địa hình ở vịnh bái tử long

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu đề xuất định hướng sinh kế bền vững gắn với bảo tồn và phát huy các giá trị của tài, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đinh Chung Kiên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hiệu
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Đề Xuất Định Hướng Sinh Kế Bền Vững Gắn Với Bảo Tồn Và Phát Huy Các Giá Trị Của Tài Nguyên Địa Hình Ở Vịnh Bái Tử Long
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. TÀI NGUYÊN ĐỊA HÌNH
• 1.1.1. Các khái niệm
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN ĐỊA HÌNH VÀ THỰC TRẠNG SINH KẾ CỘNG ĐỒNG KHU VỰC VỊNH BÁI TỬ LONG
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT ĐỊNH HƯỚNG SINH KẾ BỀN VỮNG NHẰM BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN CÁC GIÁ TRỊ CỦA TÀI NGUYÊN ĐỊA HÌNH VỊNH BÁI TỬ LONG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Định Hướng Sinh Kế Bền Vững Tại Vịnh Bái Tử Long

Vịnh Bái Tử Long là một trong những khu vực có giá trị tài nguyên địa hình phong phú, với nhiều tiềm năng phát triển kinh tế bền vững. Định hướng sinh kế bền vững không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên địa hình mà còn nâng cao đời sống của cộng đồng địa phương. Việc phát triển bền vững tại đây cần được thực hiện một cách đồng bộ, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế.

1.1. Khái Niệm Về Sinh Kế Bền Vững Tại Vịnh Bái Tử Long

Sinh kế bền vững là khái niệm chỉ việc tạo ra các phương thức sinh sống mà không làm tổn hại đến môi trường. Tại Vịnh Bái Tử Long, sinh kế bền vững có thể bao gồm các hoạt động như du lịch sinh thái, nuôi trồng thủy sản và bảo tồn tài nguyên địa hình.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Tài Nguyên Địa Hình

Bảo tồn tài nguyên địa hình không chỉ giúp duy trì vẻ đẹp tự nhiên mà còn bảo vệ đa dạng sinh học. Tài nguyên địa hình tại Vịnh Bái Tử Long có giá trị lớn trong việc phát triển du lịch và nghiên cứu khoa học.

II. Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn Tài Nguyên Địa Hình Vịnh Bái Tử Long

Mặc dù có nhiều tiềm năng, Vịnh Bái Tử Long đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn tài nguyên địa hình. Các hoạt động khai thác tài nguyên không bền vững, biến đổi khí hậu và sự phát triển du lịch không kiểm soát là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Tài Nguyên Địa Hình

Biến đổi khí hậu đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến tài nguyên địa hình, như sự gia tăng mực nước biển và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Điều này ảnh hưởng đến sự ổn định của các cấu trúc địa hình và sinh thái tại Vịnh Bái Tử Long.

2.2. Khai Thác Tài Nguyên Không Bền Vững

Khai thác tài nguyên địa hình một cách tự phát và không có kế hoạch đã dẫn đến tình trạng suy thoái môi trường. Các hoạt động như khai thác đá vôi và du lịch không kiểm soát đang làm tổn hại đến cảnh quan và hệ sinh thái.

III. Phương Pháp Định Hướng Sinh Kế Bền Vững Tại Vịnh Bái Tử Long

Để phát triển sinh kế bền vững, cần áp dụng các phương pháp quản lý tài nguyên hiệu quả. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển lâu dài cho cộng đồng địa phương.

3.1. Quản Lý Tài Nguyên Địa Hình Hiệu Quả

Quản lý tài nguyên địa hình cần được thực hiện thông qua các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững. Cần có sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên.

3.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái

Du lịch sinh thái là một trong những phương pháp hiệu quả để phát triển kinh tế bền vững. Việc phát triển các sản phẩm du lịch gắn liền với bảo tồn tài nguyên địa hình sẽ tạo ra giá trị kinh tế cho cộng đồng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Định Hướng Sinh Kế Bền Vững

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Vịnh Bái Tử Long đã chỉ ra rằng việc áp dụng các mô hình sinh kế bền vững có thể mang lại lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường. Các dự án du lịch sinh thái và bảo tồn tài nguyên địa hình đã được triển khai thành công.

4.1. Các Dự Án Du Lịch Sinh Thái Thành Công

Nhiều dự án du lịch sinh thái đã được triển khai tại Vịnh Bái Tử Long, giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn tài nguyên địa hình. Những dự án này không chỉ tạo ra thu nhập mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tài Nguyên Địa Hình

Các nghiên cứu về tài nguyên địa hình tại Vịnh Bái Tử Long đã chỉ ra rằng việc bảo tồn và phát huy giá trị tài nguyên địa hình có thể tạo ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương.

V. Kết Luận Về Định Hướng Sinh Kế Bền Vững Tại Vịnh Bái Tử Long

Định hướng sinh kế bền vững tại Vịnh Bái Tử Long là một yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên địa hình và phát triển kinh tế. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực này.

5.1. Tương Lai Của Định Hướng Sinh Kế Bền Vững

Tương lai của định hướng sinh kế bền vững tại Vịnh Bái Tử Long phụ thuộc vào sự cam kết của cộng đồng và chính quyền trong việc bảo vệ tài nguyên địa hình. Các chính sách phát triển bền vững cần được thực hiện một cách đồng bộ.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Sách Bảo Tồn

Cần có các chính sách khuyến khích bảo tồn tài nguyên địa hình và phát triển sinh kế bền vững. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của tài nguyên địa hình là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vịnh Bái Tử Long là vùng cảnh quan thiên nhiên biển đảo đặc sắc với diện tích mặt nước và hải đảo trải rộng hơn 1.000 km², bao gồm hơn 600 hòn đảo lớn nhỏ. Không gian địa lý này sở hữu 55.150 ha diện tích đất nổi, 7.381 ha bãi đượng cát, 3.315,5 ha bãi triều rừng sú vẹt ngập mặn và 26,5 ha ghềnh đá cồn rạn. Mặc dù có tiềm năng địa chất, địa mạo và cảnh quan karst phong phú tương đồng với Vịnh Hạ Long, nguồn tài nguyên địa hình tại đây phần lớn vẫn ở dạng tiềm năng chưa được điều tra toàn diện và quy hoạch đồng bộ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng khai thác tự phát, nhỏ lẻ của cộng đồng địa phương, gây suy thoái nghiêm trọng đến cảnh quan hang động và các thành tạo địa mạo karst. Cấu trúc địa chất hiểm trở của các đảo đá vôi khiến các hoạt động kinh tế truyền thống gặp nhiều trở ngại, trong khi áp lực dân số khoảng 43.000 người với mật độ trung bình 79 người/km² buộc người dân phải gia tăng khai thác tự nhiên. Thêm vào đó, tác động của biến đổi khí hậu cùng tần suất 4 đến 8 cơn bão mỗi năm càng làm gia tăng tính dễ bị tổn thương của cộng đồng ven biển.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là nhận diện, phân tích và lượng hóa các giá trị của tài nguyên địa hình; làm rõ mối quan hệ tương tác giữa tài nguyên địa mạo với các nguồn lực sinh kế cộng đồng; từ đó xác lập hệ thống tiêu chí và đề xuất định hướng các mô hình sinh kế bền vững gắn với bảo tồn di sản tại Vịnh Bái Tử Long. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ vịnh thuộc địa giới hành chính huyện Vân Đồn và thị xã Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh, với tầm nhìn quy hoạch phát triển kinh tế xã hội giai đoạn 2015 đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở khoa học để chuyển dịch cơ cấu việc làm cho hơn 57,2% lao động nông lâm thủy sản sang các ngành dịch vụ sinh thái, góp phần bảo vệ bền vững 26,5 ha ghềnh rạn và hệ thống hang động độc đáo của khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết đánh giá tài nguyên địa mạo của Mario Panizza và các cộng sự, tiếp cận địa hình không chỉ dưới góc độ hình thái cấu trúc mà như một tài sản tự nhiên mang 4 giá trị cốt lõi: giá trị khoa học, giá trị văn hóa, giá trị kinh tế xã hội và giá trị cảnh quan thẩm mỹ. Đi kèm với đó là phương pháp đánh giá bán định lượng di chỉ địa mạo của Mihai Ielenicz nhằm lượng hóa mức độ hấp dẫn, tính độc đáo và độ dễ bị tổn thương của các thành tạo địa chất.

Về mặt sinh kế, nghiên cứu tích hợp Khung sinh kế bền vững của Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) kết hợp với Khung sinh kế bền vững vùng ven biển do Tổ chức Nghiên cứu Phát triển Bền vững Vương quốc Anh (IMM) cải tiến. Mô hình này đặt đời sống cư dân vào trung tâm của 5 nguồn vốn sinh kế: tự nhiên, vật chất, tài chính, con người và xã hội, chịu sự chi phối của bối cảnh dễ bị tổn thương và các thể chế chính sách hiện hành. Các khái niệm nền tảng bao gồm: di chỉ địa mạo (geomorphosite), đa dạng địa học (geodiversity), khả năng chống chịu sinh kế và bảo tồn gắn với phát triển.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú từ hệ thống bản đồ địa chất tỷ lệ 1:200.000, ảnh viễn thám vệ tinh, chuỗi số liệu khí tượng thủy văn với lượng mưa bình quân 1.300 mm đến 1.748 mm/năm và các báo cáo thống kê kinh tế xã hội huyện Vân Đồn giai đoạn 2012 - 2013. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua các đợt khảo sát thực địa địa mạo và điều tra xã hội học chuyên sâu tại các xã đảo trong giai đoạn 2013 - 2014.

Quy mô mẫu điều tra xã hội học được thiết lập với 30 phiếu phỏng vấn bảng hỏi bán cấu trúc kết hợp phỏng vấn sâu các bên liên quan. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng triệt để, phân bổ đồng đều giữa hai nhóm không gian cư trú đặc thù: nhóm cư dân sinh sống trên các đảo đất lớn như đảo Trà Bản, Quan Lạn, Ngọc Vừng và nhóm cư dân làng chài sinh sống trên các cụm bè nổi nuôi trồng thủy sản.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê đa biến kết hợp công nghệ Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS) là nhằm liên kết trực quan giữa bản đồ hiện trạng tài nguyên địa hình với không gian phân bố sinh kế dân cư. Cách tiếp cận định lượng và bán định lượng giúp loại bỏ các đánh giá cảm tính, mang lại độ tin cậy cao cho việc phân vùng chức năng bảo tồn và dự báo xu thế chuyển dịch việc làm tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã xác định giá trị vượt trội của tài nguyên địa chất và địa mạo karst tại Vịnh Bái Tử Long. Nền móng địa chất khu vực được cấu thành chủ yếu từ hệ tầng đá vôi Cát Bà dày 400 đến 450 m và hệ tầng Bắc Sơn dày 1.000 đến 1.500 m, tích tụ từ kỷ Carbon - Permi cách đây khoảng 340 đến 240 triệu năm. Quá trình karst hóa nhiệt đới ngập chìm trong kỷ Đệ Tứ đã tạo nên các di chỉ địa mạo có giá trị ngoại hạng như Hang Quan, Hang Nhà Trò, Áng Tùng Con và hệ thống vách đá vôi bị rửa lũa độc đáo.

Thứ hai, cơ cấu kinh tế và sinh kế của cư dân địa phương tồn tại sự mất cân đối nghiêm trọng. Trong tổng số 23.000 người thuộc độ tuổi lao động, ngành nông - lâm - thủy sản chiếm tỷ trọng chi phối lên tới 57,2%, trong khi khu vực thương mại - dịch vụ chỉ chiếm 36,6% và công nghiệp chiếm 6,5%. Mật độ dân số có sự phân hóa cực đoan, tập trung cao nhất ở thị trấn Cái Rồng với 2.223 người/km², nhưng lại giảm sâu xuống dưới 50 người/km² tại các xã đảo như Ngọc Vừng, Bản Sen và chỉ đạt 14 người/km² tại xã Vạn Yên.

Thứ ba, khảo sát thực tế cho thấy xung đột gay gắt giữa hoạt động mưu sinh và bảo tồn tài nguyên. Hoạt động du lịch hang động tự phát không có kiểm soát gây nguy cơ phá hủy hệ thống thạch nhũ nguyên sơ. Đồng thời, các hoạt động bẻ măng đá làm non bộ và khai thác đá vôi thủ công đã xâm hại trực tiếp cấu trúc cảnh quan karst. Bên cạnh áp lực nhân sinh, khu vực còn chịu tác động nặng nề từ 4 đến 8 cơn bão mỗi năm cùng biên độ thủy triều dao động lớn nhất cả nước lên tới 4,8 m, đe dọa trực tiếp các cơ sở nuôi trồng thủy sản trên biển.

Thứ tư, nhận thức và năng lực khai thác giá trị địa mạo của người dân bản địa còn nhiều hạn chế. Mặc dù cộng đồng gồm 84,74% người Kinh và 12,95% người Sán Dìu có hiểu biết phong phú về luồng lạch, bãi triều, song tỷ lệ lao động qua đào tạo du lịch chuyên nghiệp còn rất thấp. Nguồn vốn tài chính tích lũy mỏng khiến phần lớn hộ gia đình không thể tự đầu tư chuyển đổi sang các mô hình du lịch sinh thái có giá trị gia tăng cao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các phát hiện trên bắt nguồn từ điều kiện địa hình chia cắt phức tạp của hơn 600 hòn đảo, gây cô lập về giao thông và cản trở việc phát triển cơ sở hạ tầng dịch vụ. So sánh với các nghiên cứu về quản lý vùng đệm tại các vườn quốc gia ven biển như Cát Bà hay Xuân Thủy, sự phụ thuộc quá mức vào tài nguyên tự nhiên luôn là điểm nghẽn lớn nhất trong việc duy trì tính bền vững của các hệ sinh thái đảo.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn được trực quan hóa thông qua hệ thống bản đồ GIS hiện trạng tài nguyên địa hình tỷ lệ lớn, kết hợp với các biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch lao động giữa các xã và bảng ma trận đánh giá bán định lượng điểm số di chỉ địa mạo theo thang điểm Ielenicz. Việc biểu diễn trực quan này cho thấy rõ mối liên hệ giữa các điểm du lịch tiềm năng với các cụm dân cư nghèo, mở ra cơ hội thiết lập các tour tuyến du lịch sinh thái cộng đồng nhằm giảm áp lực khai thác hải sản tự nhiên ven bờ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, phân vùng quy hoạch và bảo vệ nghiêm ngặt các di chỉ địa mạo trọng điểm. Ủy ban nhân dân huyện Vân Đồn phối hợp với Ban Quản lý Vịnh Bái Tử Long tiến hành khoanh vùng bảo vệ cấp 1 đối với các hang động tiêu biểu như Hang Nhà Trò, Áng Tùng Con và các vách karst độc đáo trên đảo Trà Bản. Mục tiêu đến năm 2020 chấm dứt hoàn toàn 100% các hoạt động khai thác đá vôi trái phép và bảo tồn nguyên vẹn 26,5 ha ghềnh rạn cồn bãi.

Thứ hai, phát triển chuỗi sản phẩm du lịch sinh thái địa mạo gắn với sinh kế cộng đồng. Sở Du lịch tỉnh Quảng Ninh cùng chính quyền địa phương cần xây dựng 5 tuyến du lịch chuyên đề khám phá cảnh quan hang động karst và bãi triều sinh thái tại các xã Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng. Khuyến khích chuyển đổi khoảng 30% số tàu cá công suất nhỏ sang thuyền chở khách tham quan, phấn đấu nâng tỷ trọng lao động trong ngành thương mại - dịch vụ từ 36,6% lên trên 50% vào năm 2025.

Thứ ba, nâng cao năng lực và mở rộng các gói hỗ trợ tài chính cho người dân địa phương. Ngân hàng Chính sách Xã hội cùng Hội Nông dân triển khai các gói tín dụng ưu đãi với quy mô vốn phù hợp để hỗ trợ hơn 500 hộ gia đình chuyển đổi sang mô hình nuôi trồng thủy sản lồng bè bền vững kết hợp dịch vụ homestay. Tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng nghiệp vụ du lịch và kiến thức bảo tồn địa mạo cho 1.000 lượt lao động bản địa trong giai đoạn 2015 - 2020.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế thể chế và chính sách đồng quản lý tài nguyên. Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Ninh cần tham mưu ban hành Quy chế quản lý di sản địa mạo Vịnh Bái Tử Long, trong đó xác định rõ cơ chế chia sẻ lợi ích tài chính từ nguồn thu phí tham quan du lịch cho cộng đồng cư dân sống trong vùng lõi và vùng đệm, bảo đảm mục tiêu phát triển kinh tế bền vững theo tầm nhìn 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Du lịch và Ủy ban nhân dân huyện Vân Đồn. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để xây dựng các quy hoạch phát triển không gian biển, đề án phát triển kinh tế xã hội và chiến lược quản lý di sản địa mạo đến năm 2030.

Nhóm thứ hai là các nhà nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Địa mạo học, Du lịch học và Địa lý Kinh tế. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận ứng dụng khung sinh kế DFID/IMM kết hợp công cụ đánh giá bán định lượng geomorphosites tại môi trường hải đảo.

Nhóm thứ ba là các doanh nghiệp du lịch lữ hành, nhà đầu tư bất động sản nghỉ dưỡng sinh thái tại Quảng Ninh. Doanh nghiệp có thể khai thác các thông tin chi tiết về 5 tuyến điểm tham quan tiềm năng và cấu trúc cảnh quan karst để thiết kế các sản phẩm du lịch trải nghiệm địa chất độc đáo, hạn chế rủi ro môi trường.

Nhóm thứ tư là các tổ chức phi chính phủ và các quỹ bảo tồn thiên nhiên quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển sinh kế ven biển. Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu nền về tính dễ bị tổn thương của cộng đồng để thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế thích ứng biến đổi khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

Tài nguyên địa hình tại Vịnh Bái Tử Long có điểm gì khác biệt so với các vùng biển đảo lân cận? Vịnh Bái Tử Long sở hữu hơn 600 hòn đảo trên diện tích hơn 1.000 km² với hai hệ tầng đá vôi Cát Bà và Bắc Sơn dày từ 400 m đến 1.500 m. Địa hình karst ngập chìm tại đây lưu giữ các hang động nguyên sơ như Hang Quan, Hang Nhà Trò cùng 3.315,5 ha rừng ngập mặn tạo nên sự phối kết cảnh quan độc nhất.

Tại sao sinh kế nông nghiệp truyền thống lại gặp nhiều hạn chế tại khu vực vịnh? Do đặc thù hơn 600 hòn đảo chủ yếu là núi đá vôi dốc đứng, diện tích đất nổi chỉ có 55.150 ha với đất trồng trọt rất khan hiếm. Khí hậu khắc nghiệt với 4 đến 8 cơn bão mỗi năm và hiện tượng sương muối vào mùa đông khiến hoạt động chăn nuôi, trồng trọt đạt hiệu quả kinh tế rất thấp.

Mô hình khung sinh kế nào đã được vận dụng để phân tích thực trạng đời sống người dân? Nghiên cứu kết hợp Khung sinh kế bền vững của DFID và Khung sinh kế ven biển của IMM. Mô hình phân tích toàn diện 5 nguồn vốn sinh kế trong mối tương quan với các cú sốc thiên tai, biến động mùa vụ và các rào cản thể chế tại huyện Vân Đồn.

Làm thế nào để dung hòa giữa khai thác du lịch và bảo tồn các hang động karst? Giải pháp then chốt là thực hiện quy hoạch phân vùng nghiêm ngặt và áp dụng mô hình du lịch sinh thái có kiểm soát sức chứa. Việc trao quyền đồng quản lý cho 57,2% lao động địa phương giúp chuyển hóa người dân thành lực lượng bảo vệ trực tiếp các thành tạo thạch nhũ nhạy cảm.

Hệ thống tiêu chí nào được sử dụng để đánh giá giá trị các di chỉ địa mạo tại vịnh? Luận văn áp dụng khung tiêu chí của Mario Panizza và bảng đánh giá bán định lượng của Mihai Ielenicz. Các di chỉ được chấm điểm dựa trên 4 trụ cột: giá trị khoa học tiến hóa, giá trị văn hóa lịch sử, giá trị cảnh quan thẩm mỹ và giá trị kinh tế xã hội.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện các giá trị địa mạo karst độc đáo trên diện tích hơn 1.000 km² với hơn 600 hòn đảo tại Vịnh Bái Tử Long.
• Xác định rõ thực trạng sinh kế của cộng đồng 43.000 dân với 57,2% lao động phụ thuộc vào nông lâm thủy sản truyền thống.
• Vận dụng thành công các khung lý thuyết DFID, IMM và phương pháp đánh giá bán định lượng di chỉ địa mạo của Panizza và Ielenicz.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về quy hoạch bảo tồn, phát triển du lịch sinh thái, hỗ trợ vốn và hoàn thiện thể chế giai đoạn 2015 - 2020.
• Thiết lập cơ sở khoa học vững chắc cho chiến lược đồng quản lý tài nguyên địa hình biển đảo bền vững với tầm nhìn đến năm 2030.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là đã giải quyết thành công bài toán cân bằng giữa bảo tồn di sản địa chất với phát triển sinh kế cho cư dân bản địa tại vùng vịnh đảo. Trong giai đoạn tiếp theo, các địa phương cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất này vào quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội huyện Vân Đồn. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý quan tâm hãy khai thác toàn văn công trình để ứng dụng những giải pháp phát triển bền vững vào thực tiễn quản lý biển đảo Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TÀI NGUYÊN ĐỊA HÌNH 1. Các khái niệm  Tài nguyên Theo định nghĩa của Bộ Tài Nguyên và Môi Trường Việt Nam “Tài nguyên là tất cả các dạng vật chất, tri thức được sử dụng để tạo ra của cải vật chất hoặc tạo ra giá trị sử dụng mới của con người” và người ta phân loại tài nguyên như sau: - Theo quan hệ với con người: Tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên xã hội. - Theo phương thức và khả năng tái tạo: Tài nguyên tái tạo và tài nguyên không tái tạo.

- Theo bản chất tự nhiên: Tài nguyên nước, tài nguyên đất, tài nguyên rừng, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên năng lượng, tài nguyên khi hậu cảnh quan, di sản văn hóa kiến trúc, tri thức khoa học và thông tin.  Địa mạo học Theo định nghĩa địa mạo học trước đây: “địa mạo học là một bộ môn khoa học nghiên cứu địa hình trái đất về các mặt hình thái, nguồn gốc phát sinh, lịch sử phát triển”, còn khái niệm địa mạo hiện đại thì phát biểu như sau: “địa mạo học là lĩnh vực nghiên cứu liên ngành và hệ thống về địa hình và các quá trình hình thành cũng như làm thay đổi chúng”. Có thể nói rằng toàn bộ hoạt động của con người đều liên quan chặt chẽ với địa hình của nơi cư trú. Chính vì vậy, địa hình vừa là nơi để con người cư trú, đồng thời cũng là một trong những tư liệu sản xuất quan trọng nhất của con người.

Do đó, tầm quan trọng và ảnh hưởng của địa hình đến các yếu tố như: khí hậu, thủy văm thực vật và sự phát triển văn hóa của con người,… đã được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm. Ngược lại, với hoạt động của mình con người cũng tác động đến địa hình làm cho cả địa hình và các quá trình thành tạo của nó (quá trình địa mạo) bị biến đổi [32]. Đối tượng nghiên cứu của khoa học địa mạo là địa hình và thành phần vật chất tạo nên chúng. Do đó, địa hình được xem là có cấu trúc khối chứ không phải là mặt phẳng.

Địa hình là một trong những hợp phần quan trọng nhất của môi trường địa lý và được nghiên cứu trong mối tác động tương hỗ lẫn nhau và ảnh hưởng lẫn nhau của các yếu tố như nước trên mặt đất, nước ngầm, thổ nhưỡng, thực vật và thế giới động vật (trong đó có cả con người). 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Tài nguyên địa mạo Theo Panizza, địa hình và các quá trình địa mạo được đánh giá là tài nguyên thông qua 4 chỉ tiêu: khoa học, văn hóa, kinh tế-xã hội và phong cảnh. Trong đó, chỉ tiêu khoa học phải đảm bảo được 4 đặc trưng là: 1- là mô hình tiến hóa địa mạo; 2- là một thực thể được sử dụng cho các mục đích giáo dục và đạo tào; 3- là một ví dụ về cổ địa mạo và 4- là trụ cột của hệ sinh thái [32]. Theo Panizza, để ứng dụng tốt cho các vấn đề môi trường thì địa mạo được chia thành 2 hướng: tài nguyên địa mạo và tai biến địa mạo [32].

“Tài nguyên địa mạo bao gồm các nguyên liệu thô (liên quan tới các quá trình địa mạo) và địa hình – cả hai loại có ích cho con người lẫn loại có thể trở nên có ích phụ thuộc vào hoàn cảnh kinh tế xã hội và công nghệ”. Chẳng hạn, một bãi biển có thể thu được giá trị và được xem là tài nguyên địa mạo khi được sử dụng cho các khu nghỉ dưỡng ven biển [32]. Cũng theo tác giả trên, địa hình và các quá trình địa mạo đều được coi là tài sản nếu chúng có giá trị. Từ những giá trị này, nếu được sử dụng thì chúng sẽ trở thành tài nguyên thiên nhiên.

Các thuộc tính mà có thể cho giá trị đối với tài sản, rồi trở thành tài nguyên địa mạo bao gồm: khoa học, văn hóa, kinh tế - xã hội và phong cảnh. Mối quan hệ giữa nguyên liệu, tài sản và tài nguyên địa mạo [32]  Di chỉ địa mạo Theo Gay, 2004 đa dạng địa học là “sự đa dạng tự nhiên về các đặc điểm địa chất (đá, khoáng vật và hóa thạch), địa mạo (địa hình và các quá trình,…) và thổ nhưỡng. Nó bao gồm các tập hợp, các mối quan hệ, các tính chất, những luận giải và các hệ thống của chúng”. Đa dạng địa học ra đời từ đâu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, phục vụ cho việc công nhận các di sản học (Geohertage) trên cơ sở công ước về những điều tốt đẹp của trái đất (Declaration of the Earth’s Rights) năm 1994, thành lập mạng lưới công viên địa học Châu Âu (Europea Geoparks Network) năm 2000 và sang kiến về công viên địa học (Initiative on Geoparks) được UNESCO thông qua vào năm 2003 (Reynard và đồng nghiệp 2007) 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cả địa mạo và đa dạng địa học đều có chung đối tượng nghiên cứu đó chính là địa hình và các quá trình thành tạo ra chúng.

Vậy địa mạo trong nghiên cứu đa dạng địa học là nghiên cứu về hình thái, trắc lượng hình thái của các dạng địa hình, các quá trình động lực trong quá khứ và hiện tại hình thành các di chỉ địa học hay di chỉ địa mạo. Di chỉ địa mạo nằm trong hệ thống các di chỉ địa học (geosites) được định nghĩa là “những vị trí của địa quyển có tầm quan trọng để nhận thức về lịch sử Trái đất. Chúng được phân định về không gian và có sự khác biệt rõ rệt với xung quanh” (theo Bách khoa thư địa mạo). Di chỉ địa mạo có vị trí tầm quan trọng trong việc tìm hiểu lịch sử phát triển của một lãnh thổ nào đó ở quy mô thời gian và không gian khác nhau, hay có giá trị thẩm mỹ trong phát triển du lịch.

Và trong nghiên cứu mối quan hệ địa hình – du lịch, đến nay, đã được cụ thể hóa là nghiên cứu di chỉ địa học (geosite) và các di chỉ địa mạo (geomorphosite). Những nghiên cứu đầu tiên về di chỉ địa mạo đã được hướng dẫn ở Italy, Thụy Sĩ, Vương Quốc Anh và Tây Ban Nha vào đầu thập kỷ 1990, sau này trở thành một lĩnh vực được quan tâm đối với các nhà địa mạo, bao gồm cả ở Rumani. Những nghiên cứu này đã được hướng dẫn bởi một danh sách khá dài của các nhà địa lý và địa chất, như Reynard (2002, 2004, 2008, 2009), Pralong (2004), Panizza (2001), Panizza và Piacente (2003), Poli (1999), Brancucci và Burlando (2001), Serrano (2002), Bertacchini (1996), Piacente (2001), Brancucci (2003), De Waele và đồng nghiệp (2004), Piccini và đồng nghiệp (2005), Hoblea (2009), Dowling và Newsome (2006, 2008) – những người đã xác định các quan niệm, phát triển được các phương pháp đánh giá. Và năm 2001 – Hội địa mạo Quốc tế thành lập nhóm nghiên cứu di chỉ địa mạo do Reynard đứng đầu.

Panizza cũng đã đưa ra định nghĩa về di chỉ địa mạo như sau: “Di chỉ địa mạo bao gồm các thành tạo địa hình và quá trình phát sinh sự đa dạng địa hình nào đó có như đặc điểm tạo nên một điểm đến du lịch. Di chỉ địa mạo mang các giá trị khoa học, văn hóa/lịch sử, thẩm mỹ và/hoặc khinh tế do nhân thức hoặc khai thác của con người” [32]. Các nhà khoa học đã phân chia di chỉ địa mạo thành 2 loại: di chỉ địa mạo tích cực cho phép nhìn thấy được các quá trình địa mạo đang hoạt động (thung lũng sông, bãi biển,…) và các di chỉ địa mạo thụ động biểu lộ các quá trình trước đây được xem là di sản đặc biệt về ký ức của Trái đất. Chúng là công cụ đắc lực phục vụ cho phát triển du lịch.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các tiêu chí đánh giá tài nguyên địa hình Theo Panizza các tiêu chí có thể cho giá trị đối với địa hình để trở thành tài nguyên địa mạo được liệt kê dưới đây [32]. - Giá trị khoa học - Giá trị văn hóa - Giá trị kinh tế - xã hội - Giá trị về phong cảnh/cảnh vật a) Giá trị khoa học Trên quan điểm khoa học và trong lĩnh vực địa mạo, tầm quan trọng về giá trị của tài nguyên địa mạo tự nhiên có thể đánh giá theo 4 đặc trưng (Panizza và Piacente, 1993): 1) Là một mô hình tiến hóa địa mạo, chẳng hạn phễu karst hoặc một cột đất. 2) Là một vật thể được sử dụng cho các mục đích giáo dục, chẳng hạn một khúc uốn của dòng sông 3) Là một ví dụ cổ địa mạo, chẳng hạn đồi băng tích hoặc thềm sông tuổi Pleistocen 4) Địa hình có thể được xem là tài nguyên địa mạo bởi các khía cạnh khoa học của nó, cũng như khi nó là trụ cột của hệ sinh thái, có thể bởi vì nó là một môi trường sống dành riêng cho những loài động vật hay thực vật đặc biêt, mà chúng là những yếu tố không thể thiếu được trong một hệ sinh thái: Một vài vùng đất ngập nước hoặc các tích tụ mảnh vụn là những ví dụ rõ rệt.

Tuy nhiên, trong trường hợp này, các môn học khác, như Động vật học hay Thực vật học, hơn là Địa mạo học, sẽ chỉ ra sự đóng góp của tài sản địa mạo. Trong những trường hợp khác, việc xác định giá trị khoa học của những đặc điểm hình thái đặc biệt, như hang động hoặc mái đá mà có lúc là vị trí cư ngụ của người cổ đại, có thể lại nằm trong ranh giới của Khảo cổ học. Mỗi đặc trưng trên đây có thể thừa nhận giá trị cao hay thấp nhờ mức độ hiếm có của nó, nghĩa là tầm quan trọng của nó về mặt không gian; do đó, mức độ khác nhau về tầm quan trọng có thể được quy cho một trong 4 loại đặc trưng đã xác nhận ở trên: - Địa phương - Khu vực 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Siêu khu vực - Rộng rãi trên thế giới. b) Giá trị văn hóa Trên quan điểm văn hóa, tài nguyên địa mạo có thể thuộc về thế giới của nghệ thuật hoặc thuộc truyền thống văn hóa, ví dụ như: các cảnh quan đã được vẽ bởi danh họa Venetian vào thể kỷ XVI, hoặc núi Olimpo, nơi ở của các vị thần.

Một tài nguyên địa mạo cũng có thể thu được giá trị kinh tế - xã hội, nếu có thể được sử dụng cho mục đích du lịch hoặc thể thao, ví dụ như thung lũng Alpo, một lối mòn cho đi bộ và tham quan tự nhiên, hoặc một bức tường đá được trang bị cho len núi.