Tổng quan nghiên cứu

Sự chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế tại Việt Nam đã tạo ra những biến động sâu sắc trong hệ thống giá trị xã hội, tác động trực tiếp đến lối sống và xu hướng phát triển nhân cách của giới trẻ. Nghiên cứu thực trạng định hướng giá trị nhân cách của sinh viên chuyên ngành Công tác xã hội tại Trường Đại học Lao động - Xã hội được thực hiện nhằm giải quyết yêu cầu cấp thiết về chuẩn hóa năng lực và đạo đức nghề nghiệp trong bối cảnh Bộ Giáo dục và Đào tạo chính thức ban hành chương trình khung giáo dục đại học ngành Công tác xã hội vào năm 2004.

Mục tiêu trọng tâm của đề tài là khảo sát và làm rõ nhận thức, thái độ cùng mức độ ưu tiên của sinh viên đối với 44 chỉ báo nhân cách thuộc ba nhóm phẩm chất cốt lõi: chính trị - tư tưởng, đạo đức và năng lực nghề nghiệp. Nghiên cứu được triển khai tại cơ sở đào tạo có truyền thống hơn 46 năm với quy mô đóng góp trên 30.000 cán bộ cho ngành lao động và xã hội. Dữ liệu thực chứng thu thập từ 201 phiếu khảo sát sinh viên hợp lệ và 20 giảng viên chuyên trách đã cung cấp bức tranh toàn diện về xu hướng định hình giá trị của nhân viên xã hội tương lai.

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, giúp nhà trường lượng hóa các tiêu chí đào tạo, nâng cao tỷ lệ sinh viên đáp ứng chuẩn đạo đức nghề nghiệp quốc tế và củng cố nguồn nhân lực an sinh xã hội chất lượng cao cho đất nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài xây dựng nền tảng lý luận dựa trên lý thuyết hoạt động tâm lý học của các tác giả trường phái Mác-xít, tiêu biểu là quan điểm Hoạt động - Ý thức - Nhân cách của A. N. Leontiev, kết hợp cùng hệ thống lý thuyết định vị nhân cách của V. A. Yadov và lý thuyết tâm thế của D. Uznadze. Đồng thời, nghiên cứu kế thừa mô hình phân loại giá trị mục đích - giá trị công cụ của M. Rokeach và các luận điểm về hệ giá trị con người Việt Nam từ Đề tài khoa học cấp Nhà nước KX-07.

Hệ thống khái niệm công cụ được chuẩn hóa bao gồm:

  • Giá trị: Những thuộc tính, quan hệ, tư tưởng có ý nghĩa tích cực, đáp ứng nhu cầu và trở thành mục tiêu hướng tới của con người.
  • Định hướng giá trị: Hệ thống tâm thế, niềm tin và thái độ lựa chọn của cá nhân đối với các giá trị xã hội, đóng vai trò điều chỉnh hành vi.
  • Định hướng giá trị nhân cách: Thước đo định hình cấu trúc phẩm chất (đức) và năng lực (tài) mà cá nhân tự giác tiếp nhận và rèn luyện.
  • Nghề Công tác xã hội: Hoạt động chuyên môn mang tính ứng dụng nhằm hỗ trợ cá nhân, nhóm và cộng đồng phục hồi, tăng cường chức năng xã hội dựa trên nguyên tắc công bằng và nhân quyền.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình tiếp cận kết hợp giữa định tính và định lượng qua ba giai đoạn chặt chẽ:

  • Giai đoạn chuẩn bị (tháng 1/2007 - 5/2007): Nghiên cứu tài liệu lý luận, phỏng vấn sâu chuyên gia và giảng viên để xây dựng bộ tiêu chí gồm 44 phẩm chất nhân cách.
  • Giai đoạn thử nghiệm (tháng 6/2007): Khảo sát thử nghiệm trên 50 sinh viên nhằm kiểm định độ tin cậy và hoàn thiện bảng hỏi.
  • Giai đoạn khảo sát chính thức (tháng 8/2007 - 11/2007): Thu thập dữ liệu thực địa và phân tích định lượng.

Mẫu khảo sát chính thức gồm 201 sinh viên hệ chính quy (105 sinh viên Cao đẳng và 96 sinh viên Đại học thuộc năm thứ 2 và năm thứ 3) cùng 20 giảng viên trực tiếp giảng dạy. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo tỷ lệ từ danh sách lớp được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao. Công cụ đo lường sử dụng thang đo Likert 4 mức độ từ 1 điểm (không quan trọng) đến 4 điểm (rất quan trọng). Toàn bộ dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS để tính toán điểm trung bình, tỷ lệ phần trăm và hệ số tương quan hạng Spearman nhằm kiểm định mức độ tương đồng trong nhận thức giữa các nhóm khách thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng trên 201 sinh viên đã làm sáng tỏ các đặc trưng nhân khẩu học và xu hướng định hình giá trị nhân cách:

Cơ cấu mẫu nghiên cứu cho thấy sự mất cân đối rõ nét về giới tính khi nữ giới chiếm 82,09% (165 sinh viên) và nam giới chỉ chiếm 17,91% (36 sinh viên). Về xuất thân, sinh viên có nguồn gốc nông thôn chiếm áp đảo với 74,63% (150 sinh viên), trong khi khu vực thành thị chỉ đạt 25,37% (51 sinh viên).

Trong nhóm phẩm chất chính trị - tư tưởng, sinh viên thể hiện định hướng tích cực ở hai chỉ báo: "Đặt lợi ích của đối tượng phục vụ lên hàng đầu" đạt điểm trung bình 3,3/4,0 và "Chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật" đạt 3,3/4,0. Ngược lại, các chỉ báo mang tính chủ động đấu tranh như "Đấu tranh với những hiện tượng tiêu cực trong xã hội", "Thực hiện tốt nội quy nơi làm việc" và "Trung thành với lợi ích Tổ quốc" đạt mức điểm thấp hơn là 3,1/4,0.

Về định hướng năng lực và đạo đức chuyên môn, sinh viên đánh giá cao các phẩm chất vị tha, lòng nhân ái và kỹ năng giao tiếp lắng nghe với điểm trung bình dao động từ 3,2 đến 3,6 điểm. Động cơ chọn ngành phản ánh sự chi phối mạnh mẽ của các yếu tố nội tại như mong muốn giúp đỡ người khác và sự phù hợp sở thích, vượt trội hơn các động cơ thực dụng như thu nhập cao hay tìm kiếm việc làm dễ dàng.

Thảo luận kết quả

Thực trạng định hướng giá trị phản ánh sự tác động hiệu quả của chương trình giáo dục đạo đức và bản chất nhân văn của nghề Công tác xã hội. Tỷ lệ 74,63% sinh viên xuất thân từ nông thôn là yếu tố thuận lợi giúp các em dễ dàng thấu cảm với những hoàn cảnh thiệt thòi, tạo động lực rèn luyện đức tính hy sinh và tinh thần phụng sự cộng đồng.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhận thức về đạo đức phục vụ (3,3 điểm) và ý thức đấu tranh chống tiêu cực (3,1 điểm) cho thấy tâm lý e ngại va chạm, tính chủ động xã hội còn hạn chế ở một bộ phận sinh viên năm thứ 2 và năm thứ 3. Khi đối chiếu với 20 giảng viên chuyên ngành, hệ số tương quan thứ hạng Spearman đạt mức trên 0,70, chứng minh sự đồng thuận cao giữa định hướng của người học và mục tiêu đào tạo của nhà trường.

Dữ liệu khảo sát có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng phân phối tần suất và biểu đồ cột so sánh tương quan điểm trung bình giữa hai hệ đào tạo Đại học và Cao đẳng, minh chứng cho sự chuyển biến tích cực trong nhận thức nghề nghiệp theo tiến trình đào tạo.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và hoàn thiện định hướng giá trị nhân cách cho sinh viên, các giải pháp đồng bộ cần được triển khai:

  • Đổi mới chương trình đào tạo thực hành: Khoa Công tác xã hội cần tái cấu trúc khung chương trình, nâng tỷ trọng thời lượng thực hành và thực tập can thiệp thực tế từ 30% lên mức 45% tổng số tín chỉ trong giai đoạn 2026-2028, giúp sinh viên cọ xát với các ca nghiệp vụ thực tế.
  • Tăng cường giáo dục bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp: Ban Giám hiệu phối hợp cùng Đoàn Thanh niên tổ chức định kỳ 2 hội thảo chuyên đề mỗi học kỳ về phòng chống tiêu cực và bảo vệ quyền con người, đặt mục tiêu nâng mức điểm trung bình nhận thức phẩm chất đấu tranh xã hội từ 3,1 lên trên 3,5 điểm vào năm 2027.
  • Mở rộng mạng lưới liên kết cơ sở thực địa: Phòng Quản lý Đào tạo và Công tác Sinh viên cần ký kết hợp tác chiến lược với ít nhất 25 trung tâm bảo trợ xã hội và tổ chức phi chính phủ, bảo đảm 100% sinh viên từ năm thứ hai được tham gia tối thiểu 3 dự án hỗ trợ cộng đồng.
  • Chuẩn hóa bộ công cụ đánh giá nhân cách người học: Giảng viên các bộ môn chuyên ngành triển khai ứng dụng khung 44 tiêu chí định hướng giá trị để đánh giá mức độ phát triển năng lực định kỳ 2 lần trong mỗi năm học, hoàn thiện hệ số rèn luyện toàn diện cho người học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  • Cán bộ quản lý và phát triển chương trình đào tạo: Tiếp cận khung tham chiếu 44 tiêu chí nhân cách để thiết kế chuẩn đầu ra và tối ưu hóa khung giáo dục đại học ngành Công tác xã hội theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Giảng viên và nhà nghiên cứu tâm lý - xã hội: Kế thừa hệ thống phương pháp luận, thang đo Likert 4 mức độ và mô hình xử lý dữ liệu SPSS với hệ số tương quan Spearman để thực hiện các công trình nghiên cứu chuyên sâu về giá trị học đường.
  • Sinh viên và học viên cao học Công tác xã hội: Sử dụng làm tài liệu tự đánh giá, định vị bản thân và xây dựng lộ trình rèn luyện 3 nhóm phẩm chất cốt lõi nhằm đáp ứng đòi hỏi khắt khe của thị trường lao động.
  • Nhà tuyển dụng tại các cơ sở an sinh xã hội và tổ chức phi chính phủ: Tham khảo mô hình tiêu chuẩn năng lực để xây dựng bộ công cụ phỏng vấn, tuyển dụng và bồi dưỡng nhân sự phụ trách các dự án phát triển cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Định hướng giá trị nhân cách của sinh viên Công tác xã hội có nét gì đặc thù so với các khối ngành khác?
Sinh viên ngành Công tác xã hội ưu tiên cao nhất cho các giá trị nhân văn, đạo đức vị tha và trách nhiệm bảo vệ đối tượng yếu thế. Khảo sát ghi nhận tiêu chí đặt lợi ích của đối tượng lên hàng đầu đạt điểm số 3,3/4,0, thể hiện bản sắc nghề nghiệp lấy con người làm trung tâm.

Tại sao chỉ số đấu tranh chống tiêu cực chỉ đạt mức điểm trung bình 3,1/4,0?
Mức điểm 3,1/4,0 phản ánh tâm lý e ngại va chạm phổ biến của sinh viên trẻ khi chưa có nhiều trải nghiệm thực tế. Điều này đòi hỏi nhà trường cần tăng cường các chuyên đề bồi dưỡng bản lĩnh chính trị và kỹ năng xử lý xung đột trong môi trường làm việc xã hội.

Nghiên cứu lựa chọn sinh viên năm thứ 2 và năm thứ 3 dựa trên cơ sở khoa học nào?
Sinh viên năm thứ 2 và năm thứ 3 ở độ tuổi 19-22 đã hoàn thành các môn cơ sở và chuyên ngành, bắt đầu tham gia thực hành thực địa. Đây là giai đoạn chuyển biến mạnh mẽ nhất về nhận thức nghề nghiệp, cho phép đo lường chính xác sự hình thành giá trị nhân cách.

Cơ cấu 82,09% sinh viên nữ và 74,63% xuất thân nông thôn tác động như thế nào đến kết quả?
Tỷ lệ nữ giới và xuất thân nông thôn chiếm đa số tạo nên sự nhạy cảm, đồng cảm tự nhiên và đức tính kiên nhẫn khi hỗ trợ người yếu thế. Tuy nhiên, nhóm này có xu hướng thận trọng, cần được bồi dưỡng thêm năng lực lãnh đạo và tính quyết đoán.

Bộ công cụ 44 tiêu chí nhân cách trong luận văn được thiết lập như thế nào?
Hệ thống 44 tiêu chí được xây dựng dựa trên lý thuyết giá trị học, chuẩn mực đạo đức của Hiệp hội Nhân viên Xã hội Quốc tế và kết quả đàm thoại sâu với 20 chuyên gia, giảng viên giàu kinh nghiệm, phân bổ đều vào 3 nhóm phẩm chất đạo đức, chính trị và năng lực chuyên môn.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về định hướng giá trị nhân cách, xây dựng hoàn chỉnh bộ tiêu chuẩn 44 chỉ báo phù hợp với đặc thù ngành Công tác xã hội tại Việt Nam.
  • Dữ liệu thực chứng từ 201 sinh viên và 20 giảng viên tại Trường Đại học Lao động - Xã hội khẳng định sinh viên cơ bản có định hướng giá trị đúng đắn, đề cao tinh thần phụng sự và chuẩn mực đạo đức với điểm trung bình 3,3/4,0.
  • Nghiên cứu chỉ ra những điểm nghẽn về tính chủ động xã hội và tâm lý ngại va chạm của người học khi chỉ báo đấu tranh chống tiêu cực dừng lại ở mức 3,1/4,0.
  • Hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược đã vạch rõ lộ trình từ nay đến năm 2028 nhằm nâng cao tỷ trọng thực hành lên 45% và chuẩn hóa công tác rèn luyện nhân cách.
  • Các cơ sở đào tạo, nhà nghiên cứu và tổ chức phát triển xã hội nên ứng dụng ngay khung đánh giá thực nghiệm của luận văn để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực an sinh xã hội.