Những Điều Chỉnh Của ASEAN Trong Quan Hệ Với Mỹ Từ Sau Chiến Tranh Lạnh

Bài viết phân tích những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau chiến tranh lạnh, nêu bật sự thay đổi chiến lược và hợp tác.

• Tác giả: Nguyễn Phú Tân Hương
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Khắc Nam
• Trường học: Học viện Ngoại giao
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Những Điều Chỉnh Của ASEAN Trong Quan Hệ Với Mỹ Từ Sau Chiến Tranh Lạnh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ ĐIỀU CHỈNH CỦA ASEAN TRONG QUAN HỆ VỚI MỸ TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH
• 1.1. Nhận thức về chính sách đối ngoại và phân tích chính sách đối ngoại
• 1.2. Sự phối hợp đối ngoại của ASEAN trong quan hệ với Mỹ
• 1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.3.1. Quan hệ ASEAN - Mỹ từ năm 1967 - 1991
• 1.3.2. Những thay đổi ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương từ sau Chiến tranh lạnh
• 1.3.2.1. Tác động của xu thế hòa bình, hợp tác, phát triển và toàn cầu hóa - khu vực hóa đến QHQT trong khu vực
• 1.3.2.2. Sự thay đổi trong tương quan so sánh lực lượng tại châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt, sự nổi lên của Trung Quốc
• 1.3.2.3. Sự phát triển của các vấn đề an ninh phi truyền thống
• 1.3.3. Mục tiêu và lợi ích của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh
• 1.3.4. Tính toán chiến lược của Mỹ trong quan hệ với ASEAN từ sau Chiến tranh lạnh
• 1.3.4.1. Quan điểm của Chính quyền Clinton về ASEAN
• 1.3.4.2. Quan điểm của Mỹ về ASEAN dưới thời Tổng thống G. Bush
• 1.3.4.3. Chiến lược “Quay trở lại châu Á” của Chính quyền Obama và toan tính với ASEAN
• 1.4. Tiểu kết chương
• 2. CHƯƠNG 2: ASEAN ĐIỀU CHỈNH QUAN HỆ VỚI MỸ TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH
• 2.1. Điều chỉnh về lập trường chung với Mỹ
• 2.1.1. ASEAN cần Mỹ ủng hộ quá trình mở rộng thành viên và xây dựng Cộng đồng
• 2.1.2. ASEAN đẩy mạnh hợp tác với Mỹ trên lĩnh vực kinh tế và các vấn đề an ninh phi truyền thống
• 2.1.3. ASEAN muốn Mỹ ủng hộ việc nâng cao vai trò, vị thế trong khu vực và trên thế giới
• 2.2. Điều chỉnh về nội dung quan hệ
• 2.2.1. Giai đoạn từ năm 1991 - 1999
• 2.2.2. Giai đoạn từ năm 1999 - 2008
• 2.2.3. Giai đoạn từ năm 2008 đến nay
• 2.3. Điều chỉnh về phương thức triển khai
• 2.3.1. Giai đoạn 1991 - 1999: ASEAN “độc lập, tự chủ” hơn trong quan hệ với Mỹ
• 2.3.2. Giai đoạn 1999 - 2008: ASEAN đẩy mạnh hợp tác với Mỹ trên một số lĩnh vực
• 2.3.3. Giai đoạn từ năm 2008 đến nay: ASEAN hợp tác toàn diện và tăng cường lôi kéo sự “dính líu” của Mỹ vào khu vực
• 2.3.3.1. Quan hệ song phương: Các thành viên của ASEAN chia thành ba nhóm nước trong quan hệ với Mỹ
• 2.3.3.2. Quan hệ đa phương
• 2.4. Tiểu kết chương
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ VÀ DỰ BÁO TRIỂN VỌNG ASEAN ĐIỀU CHỈNH QUAN HỆ VỚI MỸ ĐẾN NĂM 2020
• 3.1. Đánh giá sự điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh
• 3.1.1. Một vài nhận định tổng quan về sự điều chỉnh của ASEAN
• 3.2. Triển vọng ASEAN điều chỉnh quan hệ với Mỹ tới năm 2020
• 3.2.1. Một số dự báo về tình hình khu vực châu Á - Thái Bình Dương
• 3.2.2. Những cơ hội đem lại từ việc ASEAN tăng cường lôi kéo sự “dính líu” của Mỹ vào khu vực
• 3.2.3. Những thách thức đặt ra cho quan hệ ASEAN - Mỹ
• 3.2.4. Triển vọng ASEAN điều chỉnh quan hệ với Mỹ
• 3.2.4.1. Kịch bản 1: ASEAN sẽ ngả theo Mỹ chống Trung Quốc
• 3.2.4.2. Kịch bản 2: ASEAN sẽ lạnh nhạt hơn trong quan hệ với Mỹ và nghiêng nhiều hơn về phía Trung Quốc
• 3.2.4.3. Kịch bản 3: ASEAN sẽ tiếp tục giữ vị trí cân bằng tương đối trong quan hệ với Mỹ - Trung Quốc và vươn lên đóng vai trò trung tâm trong kiến trúc khu vực CA-TBD đang định hình
• 3.3. Khuyến nghị chính sách của Việt Nam
• 3.3.1. Khuyến nghị chính sách đối ngoại của Việt Nam trong quan hệ với các nước lớn nói chung
• 3.3.2. Khuyến nghị chính sách của Việt Nam trong quan hệ với Mỹ và ASEAN
• 3.3.2.1. Trong quan hệ với Mỹ
• 3.3.2.2. Trong quan hệ với ASEAN
• 3.4. Tiểu kết chương
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH, BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Điều Chỉnh Quan Hệ ASEAN Mỹ Sau Chiến Tranh Lạnh

Sau Chiến tranh lạnh, quan hệ giữa ASEAN và Mỹ đã trải qua nhiều biến đổi quan trọng. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh sự chuyển mình của chính trị quốc tế mà còn là kết quả của những điều chỉnh chiến lược từ cả hai bên. ASEAN, với vai trò là một tổ chức khu vực, đã tìm cách củng cố vị thế của mình trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc. Mỹ, với tư cách là một siêu cường, cũng đã điều chỉnh chính sách đối ngoại để phù hợp với tình hình mới. Sự tương tác này đã tạo ra một mối quan hệ đa chiều, ảnh hưởng đến an ninh và phát triển kinh tế trong khu vực.

1.1. Lịch Sử Quan Hệ ASEAN Mỹ Trước Chiến Tranh Lạnh

Trước Chiến tranh lạnh, quan hệ giữa ASEAN và Mỹ chủ yếu dựa trên các yếu tố an ninh và kinh tế. Mỹ đã đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các nước ASEAN trong việc xây dựng nền tảng an ninh khu vực.

1.2. Những Thay Đổi Sau Chiến Tranh Lạnh

Sau Chiến tranh lạnh, ASEAN đã chủ động điều chỉnh quan hệ với Mỹ, từ việc phụ thuộc sang hợp tác bình đẳng hơn. Điều này phản ánh sự gia tăng vai trò của ASEAN trong chính trị quốc tế.

II. Những Thách Thức Trong Quan Hệ ASEAN Mỹ Hiện Nay

Mặc dù quan hệ ASEAN - Mỹ đã có nhiều tiến triển, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc đang tạo ra áp lực lớn lên ASEAN. Các nước thành viên ASEAN phải cân nhắc giữa việc duy trì quan hệ với Mỹ và không làm mất lòng Trung Quốc. Điều này tạo ra một tình huống khó khăn cho ASEAN trong việc định hình chính sách đối ngoại.

2.1. Cạnh Tranh Giữa Mỹ và Trung Quốc

Cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc đang gia tăng, ảnh hưởng đến chiến lược của ASEAN. Các nước thành viên phải tìm cách duy trì sự cân bằng trong quan hệ với cả hai cường quốc.

2.2. Tác Động Của Các Vấn Đề An Ninh Phi Truyền Thống

Các vấn đề an ninh phi truyền thống như khủng bố, biến đổi khí hậu cũng đang đặt ra thách thức cho quan hệ ASEAN - Mỹ. Cần có sự hợp tác chặt chẽ hơn để giải quyết những vấn đề này.

III. Phương Pháp Điều Chỉnh Quan Hệ ASEAN Mỹ

Để điều chỉnh quan hệ với Mỹ, ASEAN đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Việc tăng cường hợp tác kinh tế, an ninh và đối thoại chiến lược là những phương pháp chính. ASEAN cũng đã chủ động tham gia vào các cơ chế đa phương để nâng cao vai trò của mình trong khu vực.

3.1. Tăng Cường Hợp Tác Kinh Tế

Hợp tác kinh tế giữa ASEAN và Mỹ đã được đẩy mạnh thông qua các hiệp định thương mại tự do và các sáng kiến đầu tư. Điều này không chỉ giúp phát triển kinh tế mà còn củng cố quan hệ chính trị.

3.2. Đối Thoại Chiến Lược

ASEAN đã thiết lập các cơ chế đối thoại chiến lược với Mỹ để thảo luận về các vấn đề an ninh khu vực. Điều này giúp tăng cường sự hiểu biết và hợp tác giữa hai bên.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Quan Hệ ASEAN Mỹ

Quan hệ ASEAN - Mỹ đã mang lại nhiều lợi ích thực tiễn cho cả hai bên. Sự hợp tác trong các lĩnh vực như an ninh, kinh tế và văn hóa đã giúp nâng cao vị thế của ASEAN trên trường quốc tế. Mỹ cũng đã thu được lợi ích từ việc duy trì quan hệ tốt với ASEAN, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh với Trung Quốc.

4.1. Lợi Ích Kinh Tế

Hợp tác kinh tế giữa ASEAN và Mỹ đã tạo ra nhiều cơ hội đầu tư và thương mại, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong khu vực.

4.2. An Ninh Khu Vực

Sự hợp tác trong lĩnh vực an ninh đã giúp ASEAN đối phó hiệu quả với các mối đe dọa an ninh phi truyền thống, từ đó bảo vệ hòa bình và ổn định trong khu vực.

V. Kết Luận Về Tương Lai Quan Hệ ASEAN Mỹ

Tương lai của quan hệ ASEAN - Mỹ sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự thay đổi trong chính sách của Mỹ và tình hình khu vực. ASEAN cần tiếp tục điều chỉnh chiến lược để duy trì vai trò trung tâm trong quan hệ với các cường quốc. Việc tăng cường hợp tác và đối thoại sẽ là chìa khóa để xây dựng một mối quan hệ bền vững.

5.1. Dự Báo Tương Lai Quan Hệ

Dự báo rằng quan hệ ASEAN - Mỹ sẽ tiếp tục phát triển, nhưng sẽ gặp nhiều thách thức từ sự cạnh tranh giữa các cường quốc.

5.2. Khuyến Nghị Chính Sách

Cần có những khuyến nghị chính sách cụ thể để tăng cường hợp tác giữa ASEAN và Mỹ, nhằm đảm bảo lợi ích chung và ổn định khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ Quốc tế mang tên "Những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh", mã số 62 31 02 06, do nghiên cứu sinh Nguyễn Phú Tân Hương thực hiện tại Học viện Ngoại giao dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đỗ Sơn Hải và PGS. Hoàng Khắc Nam (bảo vệ năm 2016).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng sau Chiến tranh lạnh, khu vực châu Á - Thái Bình Dương chứng kiến sự chuyển dịch trong cán cân so sánh lực lượng với vị thế siêu cường duy nhất của Mỹ cùng sự trỗi dậy của Trung Quốc. Trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực nước lớn, quan hệ quốc tế thường ghi nhận các quốc gia lớn giữ thế chủ động, trong khi các quốc gia vừa và nhỏ chịu sức ép hoặc ở thế bị động. Tuy nhiên, ASEAN – một tập hợp gồm 10 quốc gia vừa và nhỏ với cơ chế liên kết liên chính phủ – đã thể hiện sự chủ động điều chỉnh quan hệ đối ngoại với Mỹ nhằm tối ưu hóa lợi ích và giữ vững vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực. Khoảng trống nghiên cứu nằm ở việc hầu hết các công trình trước đây chỉ tiếp cận quan hệ Mỹ - ASEAN từ góc độ đơn phương của Mỹ hoặc nghiên cứu quan hệ song phương riêng lẻ, thiếu vắng một công trình phân tích có hệ thống về sự chủ động điều chỉnh từ phía ASEAN.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là phân tích, làm rõ những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh đến năm 2016. Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

• (i) Làm sáng tỏ những nội dung ASEAN đã điều chỉnh trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh;
• (ii) Làm rõ cách thức ASEAN triển khai trên thực tế những điều chỉnh này;
• (iii) Tìm hiểu nguyên nhân dẫn tới việc ASEAN thực hiện các điều chỉnh đó;
• (iv) Đánh giá tác động của sự thay đổi này đối với mối quan hệ ASEAN - Mỹ, đối với nội bộ ASEAN, đối với Mỹ và cấu trúc quan hệ quốc tế ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Đối tượng nghiên cứu là sự điều chỉnh quan hệ đối ngoại của ASEAN với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh. Luận án xem xét ASEAN với tư cách là một thực thể khu vực (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á và Cộng đồng ASEAN từ tháng 12/2015), đồng thời phân tích sự kết hợp giữa bình diện song phương (các nước thành viên với Mỹ) và đa phương (ASEAN - Mỹ).

Phạm vi không gian nghiên cứu đặt trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, bao gồm toàn bộ Đông Á, bờ Tây Thái Bình Dương, vùng đảo Thái Bình Dương và châu Đại Dương, nơi đan xen lợi ích của các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga và Ấn Độ. Phạm vi thời gian nghiên cứu kéo dài 25 năm (1991 - 2016), được phân kỳ thành 3 giai đoạn chính dựa trên hai mốc lịch sử:

• Giai đoạn 1991 - 1999: Mốc 1999 đánh dấu việc hoàn thành mở rộng từ ASEAN-6 thành ASEAN-10, thay đổi về lượng dẫn đến sự đa dạng hóa quan hệ đối ngoại.
• Giai đoạn 1999 - 2008: Mốc 2008 đánh dấu Hiến chương ASEAN chính thức có hiệu lực, mang lại tư cách pháp nhân và bước biến chuyển về chất cho Hiệp hội.
• Giai đoạn 2008 đến 2016: Thời kỳ triển khai Hiến chương ASEAN, hướng tới thành lập Cộng đồng ASEAN (12/2015), trùng với việc chính quyền Tổng thống Barack Obama thực thi chiến lược tái cân bằng sang khu vực.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước thành 3 nhóm tiếp cận chính:

Nhóm thứ nhất: Các công trình nghiên cứu về mối quan hệ ASEAN - Mỹ trong và sau Chiến tranh lạnh.

• Michael Leifer trong tác phẩm Michael Leifer: Selected Works on Southeast Asia (do Chin Kin Wah và Leo Suryadinata biên soạn, 2005) đã phân tích quan hệ song phương của 5 nước sáng lập ASEAN với Mỹ trong Chiến tranh Việt Nam.
• GS. Nguyễn Thiết Sơn với cuốn sách Quan hệ Hoa Kỳ - ASEAN 2001-2020 (2012) phân tích thực trạng và triển vọng quan hệ hai bên nhưng tiếp cận nhiều hơn từ góc độ của Mỹ, không chia giai đoạn cụ thể và chưa làm rõ tính toán của ASEAN.
• PGS.TS Lê Văn Anh với công trình Quan hệ Mỹ - ASEAN (1967 – 1997): Lịch sử và triển vọng (2009) đã phân kỳ lịch sử chi tiết từ 1967 đến 1997 nhưng dừng lại ở thời điểm năm 1997.
• Tác giả Trần Lê Minh Trang (2001) với đề tài Quan hệ ASEAN - Mỹ từ những năm đầu thập niên 90 đến nay phân chia giai đoạn 1991 - 1995 và 1995 - 2001, tập trung vào các lĩnh vực hợp tác chính trị, an ninh, kinh tế mà chưa phân tích sâu lợi ích của ASEAN.
• Luận văn thạc sĩ của tác giả Vũ Thị Lan Hương (2010) mang tên Quan hệ Mỹ - ASEAN từ 2000 đến nay tiếp cận theo nhiệm kỳ tổng thống Mỹ (George W. Bush và Barack Obama) và nghiên cứu chính sách từng nước riêng lẻ thay vì xem xét ASEAN như một thực thể.
• Các bài tổng thuật ngắn gọn của Trung tâm Nghiên cứu Đông - Tây như Overview of ASEAN - US relations (2013) và US - ASEAN.

Nhóm thứ hai: Các nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Đông Nam Á và ASEAN.

• TS. Lê Khương Thùy trong cuốn Chính sách của Hoa Kỳ đối với ASEAN: Trong và sau Chiến tranh lạnh (2003) phân tích chính sách của Mỹ giai đoạn 1967 - 1995.
• Các bài báo chuyên ngành của Phạm Cao Cường (2005) về chính sách của Mỹ sau sự kiện 11/9; Lê Đình Tĩnh và Bùi Quốc Khánh (2013) về chiến lược tái cân bằng; John West (2014) và Bonnie S. Glaser về chiến lược xoay trục của chính quyền Obama đối với Đông Nam Á. Các công trình này chủ yếu nhìn nhận một chiều từ phía Washington.

Nhóm thứ ba: Các nghiên cứu tiếp cận từ góc độ phản ứng và vai trò của ASEAN.

• PGS. Trần Khánh (chủ biên, 2014) trong Hợp tác và cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung ở Đông Nam Á ba thập niên đầu sau Chiến tranh lạnh phân tích phản ứng chiến lược của ASEAN trước sự cạnh tranh của hai nước lớn.
• Peter A. Petri và Michael G. Plummer (2014) trong ASEAN centrality and the ASEAN - US economic relationship phân tích vai trò trung tâm của ASEAN thông qua các liên kết kinh tế như TPP, RCEP và các FTA.
• GS. Amitav Acharya (2011) với bài viết ASEAN’s Dilemma: Courting Washington without Hurting Beijing chỉ ra thế tiến thoái lưỡng nan của ASEAN trong việc gắn kết với Mỹ nhưng tránh làm căng thẳng với Trung Quốc.
• Các nghiên cứu khác của Evelyn Goh (2013), Michael Leifer (1989), Rizal Sukma (2010), Nguyễn Thu Mỹ (2010), luận văn của Hoàng Đình Nhàn (2009), và bài viết của GS. Satu Limaye trên tạp chí The Diplomat (2016) bàn về việc ASEAN chủ động tối ưu hóa lợi ích và thu hút các cường quốc tham gia vào cấu trúc do ASEAN dẫn dắt (ARF, EAS, ADMM+).

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống và chuyên biệt về những điều chỉnh có tính chủ động của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh đến nay, làm rõ cơ sở lý luận, nội dung, phương thức triển khai, các nhân tố chi phối và dự báo xu hướng đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng nền tảng lý luận Mác - Lênin, phép duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và tư tưởng Hồ Chí Minh làm cơ sở phương pháp luận.

Về khung lý thuyết chuyên ngành, tác giả sử dụng lý luận về chính sách đối ngoại và phân tích chính sách đối ngoại (Foreign Policy Analysis). Luận án tổng hợp các định nghĩa của Học viện Ngoại giao, Lion Noel, và định nghĩa mở rộng của Christopher Hill coi chính sách đối ngoại là chuỗi các hành động nhằm tối đa hóa lợi ích của một thực thể chính trị đơn nhất hoặc quốc gia. Luận án vận dụng các biến số phân tích chính sách đối ngoại gồm: môi trường quốc tế, môi trường trong nước, nội dung chính sách, mục tiêu, nhiệm vụ và các công cụ thực hiện (ngoại giao, kinh tế, quân sự).

Đối với trường hợp ASEAN, do mô hình liên kết mang tính liên chính phủ và chưa có chính sách đối ngoại chung, tác giả tiếp cận thông qua khái niệm "sự phối hợp đối ngoại" (external relations coordination). Lập trường chung và định hướng đối ngoại của ASEAN được hình thành dựa trên nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, thể hiện qua các Thông cáo chung của Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM) và Hội nghị Cấp cao ASEAN (ASEAN Summit).

Phương pháp nghiên cứu cụ thể trong luận án là phương pháp định tính trong nghiên cứu quan hệ quốc tế:

• Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: Tái hiện tiến trình vận động của mối quan hệ ASEAN - Mỹ qua các giai đoạn từ năm 1967 đến năm 2016.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Làm rõ các nhân tố tác động từ môi trường quốc tế, khu vực và nội bộ ASEAN.
• Phương pháp so sánh và đối chiếu: So sánh quan hệ ASEAN - Mỹ giữa giai đoạn Chiến tranh lạnh và sau Chiến tranh lạnh, đối chiếu các giai đoạn 1991 - 1999, 1999 - 2008 và từ 2008 đến 2016; so sánh giữa bình diện song phương và đa phương.
• Phương pháp thu thập dữ liệu và phỏng vấn: Sử dụng văn bản chính thức của ASEAN, tài liệu giải mật và tuyên bố chính sách của Mỹ, tham gia các hội thảo quốc tế và phỏng vấn chuyên gia, chính trị gia liên quan.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh

Chương 1 thiết lập các căn cứ lý luận và thực tiễn chi phối sự điều chỉnh đối ngoại của ASEAN với Mỹ:

Về cơ sở lý luận: Luận án xác định mối quan hệ biện chứng giữa chính sách đối nội và chính sách đối ngoại, trong đó chính sách đối ngoại chịu sự quy định của các nhu cầu phát triển trong nước và lợi ích quốc gia - dân tộc. Đối với ASEAN, sự phối hợp đối ngoại dựa trên lợi ích song trùng giữa các nước thành viên nhằm duy trì môi trường hòa bình, bảo vệ chủ quyền và phát triển kinh tế.

Về cơ sở thực tiễn giai đoạn 1967 - 1991: Luận án phân tích tiến trình lịch sử qua hai giai đoạn nhỏ:

• Giai đoạn 1967 - 1977: ASEAN gồm 5 nước sáng lập phụ thuộc nhiều vào viện trợ và sự bảo hộ an ninh của Mỹ để đối phó với tác động của cuộc chiến tranh tại Việt Nam và ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản. Mỹ chưa thiết lập quan hệ chính thức với cả khối mà duy trì quan hệ song phương với từng nước (Philippines và Thái Lan là đồng minh có hiệp ước quân sự; Singapore là căn cứ hậu cần; Malaysia hỗ trợ đào tạo tình báo; Indonesia dưới thời chính quyền Soeharto duy trì lập trường thân phương Tây).
• Giai đoạn 1977 - 1991: Năm 1977, cuộc đối thoại đa phương đầu tiên ASEAN - Mỹ diễn ra tại Manila. Sau thất bại tại Việt Nam, Mỹ giảm hiện diện quân sự trực tiếp nhưng tái tăng cường can dự dưới thời Tổng thống Ronald Reagan thông qua chính sách 10 điểm, ủng hộ lập trường của ASEAN về vấn đề Campuchia và cung cấp viện trợ quân sự, kinh tế. ASEAN bắt đầu giảm dần mức độ lệ thuộc, tìm kiếm sự tự chủ lớn hơn qua Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC 1976).

Chỉ số / Mốc thời gian	Giai đoạn 1967 - 1977	Giai đoạn 1977 - 1991
Hình thức quan hệ chủ đạo	Quan hệ song phương Mỹ với từng nước thành viên	Bắt đầu đối thoại đa phương (9/1977) kết hợp quan hệ song phương
Viện trợ kinh tế / Đầu tư của Mỹ	Viện trợ giai đoạn 1968 - 1970 đạt khoảng 2 tỷ USD; FDI Mỹ năm 1975 chiếm 20% tổng FDI vào ASEAN	Viện trợ kinh tế tiếp tục tăng; thành lập Ủy ban Thương mại ASEAN - Mỹ (1979)
Kim ngạch thương mại hai chiều	1973: 4,5 tỷ USD; 1976: 9,5 tỷ USD; 1977: 10,9 tỷ USD	Những năm 1980: ASEAN trở thành bạn hàng lớn thứ 5 của Mỹ
Ngân sách quân sự của ASEAN	Mức độ chi tiêu quốc phòng thấp, dựa vào ô bảo trợ an ninh	Năm 1980: Đạt 5,5 tỷ USD (tăng 45% so với năm 1979, gấp 2 lần năm 1975)

Về bối cảnh khu vực sau Chiến tranh lạnh: Sự tan rã của trật tự hai cực đưa Mỹ trở thành siêu cường duy nhất, đồng thời mở ra xu thế toàn cầu hóa và khu vực hóa (sự phát triển của EU, NAFTA, APEC). Khu vực châu Á - Thái Bình Dương vươn lên thành trung tâm kinh tế năng động với 54% GDP toàn cầu và 40% thương mại quốc tế. Cán cân lực lượng thay đổi sâu sắc với sự trỗi dậy nhanh chóng của Trung Quốc cả về kinh tế và quân sự, thúc đẩy yêu cầu cân bằng lực lượng của các nước vừa và nhỏ.

Về toan tính chiến lược của Mỹ và ASEAN:

• Mỹ dưới thời Tổng thống Bill Clinton, George W. Bush và Barack Obama (với chiến lược "Quay trở lại châu Á" / Tái cân bằng) coi trọng vị trí địa - chiến lược của Đông Nam Á, bảo vệ tuyến hàng hải huyết mạch qua Biển Đông và duy trì vai trò lãnh đạo khu vực.
• ASEAN cần Mỹ để giữ cân bằng quyền lực với Trung Quốc, duy trì thị trường xuất khẩu, thu hút vốn công nghệ, đồng thời tranh thủ sự ủng hộ quốc tế đối với quá trình mở rộng khối và nâng cao vị thế thể chế.

Chương 2: ASEAN điều chỉnh quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh

Chương 2 làm sáng tỏ các nội dung và phương thức điều chỉnh thực tế của ASEAN đối với Mỹ qua 3 giai đoạn:

    Tiến trình điều chỉnh quan hệ ASEAN - Mỹ (1991 - 2016)
    
 Độc lập, tự chủ     Đẩy mạnh hợp tác    Hợp tác toàn diện, lôi kéo
 hơn; kết nạp các   trên một số lĩnh    Mỹ dính líu sâu; Đối tác
 thành viên mới     vực trọng điểm      chiến lược (2012); Thượng đỉnh
 (ASEAN-6 -> 10)                        thường niên ASEAN - Mỹ

Điều chỉnh về lập trường chung:

• ASEAN chủ động tìm kiếm sự công nhận và ủng hộ của Mỹ đối với quá trình mở rộng thành viên (kết nạp Việt Nam năm 1995, Lào và Myanmar năm 1997, Campuchia năm 1999) và lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN dựa trên 3 trụ cột (APSC, AEC, ASCC).
• Đẩy mạnh hợp tác kinh tế - thương mại và an ninh phi truyền thống (chống khủng bố sau sự kiện 11/9/2001, an ninh mạng, ứng phó biến đổi khí hậu, an toàn hàng hải).
• Khẳng định và củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực đang định hình.

Điều chỉnh về nội dung và phương thức triển khai qua các thời kỳ:

• Giai đoạn 1991 - 1999: ASEAN thể hiện tính "độc lập, tự chủ" cao hơn trong quan hệ với Mỹ. Khối kiên quyết mở rộng thành viên bất chấp việc Mỹ phản đối kết nạp Myanmar do vấn đề dân chủ và nhân quyền. ASEAN thành lập Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) năm 1994 nhằm lôi kéo Mỹ và các nước lớn tham gia đối thoại đa phương về an ninh.
• Giai đoạn 1999 - 2008: ASEAN thúc đẩy hợp tác chuyên biệt với Mỹ trong các lĩnh vực kinh tế và phòng chống khủng bố quốc tế, xử lý các tác động từ cuộc khủng hoảng tài chính châu Á (1997 - 1998) và mở rộng quan hệ đối ngoại thông qua các khuôn khổ ASEAN+1, ASEAN+3 và Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS thành lập năm 2005).
• Giai đoạn từ 2008 đến 2016: ASEAN chuyển sang hợp tác toàn diện và chủ động lôi kéo sự can dự ("dính líu") của Mỹ vào khu vực. Mỹ tham gia ký kết Hiệp ước TAC năm 2009, cử Đại sứ chuyên trách tại Ban Thư ký ASEAN, tham gia EAS từ năm 2011 và cơ chế Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+ từ năm 2010). Năm 2012, tại cuộc gặp cấp cao lần thứ 4, hai bên nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược và thể chế hóa Hội nghị Thượng đỉnh thường niên ASEAN - Mỹ.

Phương thức triển khai song phương và đa phương:

• Về mặt song phương, các nước thành viên ASEAN phân hóa thành 3 nhóm trong quan hệ với Mỹ:
  1. Nhóm đồng minh truyền thống (Philippines, Thái Lan) và đối tác an ninh chủ chốt (Singapore);
  2. Nhóm các quốc gia cải thiện và mở rộng quan hệ đối tác toàn diện (Việt Nam, Indonesia, Malaysia, Brunei);
  3. Nhóm các quốc gia có quan hệ ở mức độ thận trọng hoặc nghiêng nhiều hơn về phía Trung Quốc (Campuchia, Lào, Myanmar).
• Về mặt đa phương, ASEAN sử dụng các cơ chế do khối dẫn dắt làm nền tảng định hình luật chơi và ràng buộc trách nhiệm của các nước lớn.

Chương 3: Đánh giá và dự báo triển vọng ASEAN điều chỉnh quan hệ với Mỹ đến năm 2020

Chương 3 tổng kết các kết quả đạt được, phân tích thách thức và xây dựng kịch bản dự báo:

Đánh giá tổng quan: Sự điều chỉnh của ASEAN theo hướng độc lập, tự chủ, chủ động can dự và lôi kéo Mỹ là phù hợp với bối cảnh quốc tế. ASEAN đã thành công trong việc giữ vững độc lập, mở rộng không gian phát triển kinh tế, tranh thủ được các nguồn lực kỹ thuật và duy trì cân bằng lực lượng tương đối giữa các cường quốc.

Cơ hội và thách thức:

• Cơ hội: Tận dụng cam kết tái cân bằng của Mỹ để bảo vệ tự do hàng hải trên Biển Đông, mở rộng thị trường thương mại và đầu tư, thúc đẩy các thỏa thuận kinh tế thế hệ mới như Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP).
• Thách thức: Nguy cơ chia rẽ nội khối khi các nước lớn gia tăng cạnh tranh chiến lược; áp lực từ Mỹ về các tiêu chuẩn dân chủ, nhân quyền; nguy cơ bị biến thành sân chơi đối đầu quyền lực nếu ASEAN đánh mất vai trò trung tâm.

Ba kịch bản dự báo triển vọng quan hệ đến năm 2020:

• Kịch bản 1: ASEAN ngả theo Mỹ để chống lại sự bành trướng của Trung Quốc. Kịch bản này khó xảy ra do tính đa dạng về chế độ chính trị, lợi ích kinh tế phụ thuộc sâu vào Trung Quốc của nhiều nước thành viên và nguyên tắc đồng thuận của khối.
• Kịch bản 2: ASEAN giảm gắn kết với Mỹ và nghiêng nhiều hơn về phía Trung Quốc. Kịch bản này cũng ít có khả năng trở thành hiện thực do các nước thành viên đều lo ngại sự chi phối độc tôn của Trung Quốc và các tranh chấp lãnh thổ phức tạp trên Biển Đông.
• Kịch bản 3 (Khả thi nhất): ASEAN tiếp tục duy trì vị trí cân bằng tương đối trong quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc, đồng thời phát huy vai trò trung tâm trong kiến trúc an ninh - kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang định hình.

Khuyến nghị chính sách cho Việt Nam:

• Trong quan hệ với các nước lớn nói chung: Thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa; kiên trì nguyên tắc giữ cân bằng động, không liên minh với nước này để chống nước khác.
• Trong quan hệ với Mỹ: Đẩy mạnh làm sâu sắc khuôn khổ quan hệ Đối tác Toàn diện (xác lập năm 2013), tăng cường hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư, giáo dục, khoa học công nghệ, khắc phục hậu quả chiến tranh và an ninh hàng hải.
• Trong quan hệ với ASEAN: Chủ động đóng góp vào việc củng cố đoàn kết nội khối, nâng cao hiệu quả thực thi Hiến chương ASEAN và xây dựng Cộng đồng ASEAN; phát huy vai trò cầu nối thúc đẩy lập trường chung của khối trong vấn đề Biển Đông dựa trên luật pháp quốc tế (DOC, tiến tới COC).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

Về mặt lý luận và phương pháp nghiên cứu:

• Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên ở Việt Nam áp dụng khung lý luận phân tích chính sách đối ngoại vào thực thể liên chính phủ ASEAN trong mối quan hệ với một siêu cường toàn cầu (Mỹ).
• Luận án chứng minh trên phương diện học thuật rằng các quốc gia vừa và nhỏ khi tập hợp trong một tổ chức khu vực không hoàn toàn ở thế thụ động trước nước lớn, mà có thể chủ động điều chỉnh chiến lược đối ngoại để bảo vệ chủ quyền và tối đa hóa lợi ích chung.

Về mặt thực tiễn:

• Hệ thống hóa toàn diện quá trình điều chỉnh quan hệ của ASEAN đối với Mỹ qua 25 năm sau Chiến tranh lạnh (1991 - 2016), phân kỳ khoa học theo 3 giai đoạn gắn liền với các bước chuyển về lượng và chất của Hiệp hội.
• Luận giải cơ chế kết hợp giữa kênh đối ngoại song phương của các nước thành viên và kênh đa phương của ASEAN.
• Xây dựng 3 kịch bản vận động của quan hệ ASEAN - Mỹ đến năm 2020 và cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam trong quan hệ với Mỹ và ASEAN.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do ASEAN là một tổ chức khu vực mang tính liên chính phủ gồm 10 quốc gia có chế độ chính trị, mức độ phát triển kinh tế và lợi ích an ninh khác nhau, việc xác định một lập trường chung đôi khi phản ánh sự thỏa hiệp giữa các thành viên. Luận án nghiên cứu các điều chỉnh chủ yếu qua các văn kiện chính thức của khối và chính sách đối ngoại công khai, chưa bao quát hết mọi biến động nội bộ phức tạp trong chính trường của từng quốc gia thành viên.

Về hướng nghiên cứu tiếp, luận án chỉ ra yêu cầu tiếp tục theo dõi, kiểm chứng sự vận động của 3 kịch bản dự báo quan hệ ASEAN - Mỹ sau năm 2016, đặc biệt khi Cộng đồng ASEAN chính thức đi vào vận hành từ cuối năm 2015 và sự thay đổi nhân sự lãnh đạo chính quyền tại Mỹ sau cuộc bầu cử tổng thống năm 2016.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu và hoạch định chính sách: Cung cấp tư liệu và luận cứ thực tiễn cho các cơ quan ngoại giao, an ninh, quốc phòng trong việc theo dõi cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tại Đông Nam Á và xây dựng đối sách đối ngoại của Việt Nam.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên: Làm tài liệu tham khảo chuyên khảo trong giảng dạy và học tập các chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Ngoại giao, Quốc tế học và Nghiên cứu Khu vực học Đông Nam Á (ASEAN học).
• Các phần nội dung đáng tham khảo nhất: Hệ thống dữ liệu lịch sử quan hệ giai đoạn 1967 - 1991, phân tích cơ chế phối hợp đối ngoại của ASEAN trong việc thiết lập các thể chế đa phương (ARF, EAS, ADMM+), và hệ thống các khuyến nghị chính sách đối ngoại cho Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tác giả luận án lựa chọn hai mốc năm 1999 và năm 2008 để phân kỳ các giai đoạn nghiên cứu? Năm 1999 đánh dấu việc ASEAN hoàn tất quá trình phát triển về lượng khi kết nạp thành viên thứ 10 (Campuchia), chuyển đổi từ ASEAN-6 thành ASEAN-10 với hệ tư tưởng và thể chế đa dạng, định hình đường lối đa phương hóa quan hệ đối ngoại. Năm 2008 đánh dấu bước chuyển về chất khi Hiến chương ASEAN chính thức có hiệu lực, mang lại tư cách pháp nhân cho tổ chức, mở đường cho việc xây dựng Cộng đồng ASEAN và trùng hợp với sự điều chỉnh chiến lược của chính quyền Tổng thống Barack Obama đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

2. Phương thức triển khai quan hệ của ASEAN đối với Mỹ có sự chuyển biến như thế nào qua 3 giai đoạn từ sau Chiến tranh lạnh? Giai đoạn 1991 - 1999, ASEAN ưu tiên giữ tính độc lập, tự chủ, thúc đẩy mở rộng thành viên và khởi xướng Diễn đàn ARF. Giai đoạn 1999 - 2008, ASEAN đẩy mạnh hợp tác chọn lọc với Mỹ trên một số lĩnh vực then chốt như kinh tế và chống khủng bố. Giai đoạn 2008 - 2016, ASEAN chuyển sang hợp tác toàn diện, chủ động lôi kéo sự can dự sâu rộng của Mỹ vào các cơ chế khu vực (TAC, EAS, ADMM+), tiến tới nâng cấp đối tác chiến lược và thiết lập Thượng đỉnh thường niên.

3. Luận án phân loại các nước thành viên ASEAN trong quan hệ song phương với Mỹ như thế nào? Luận án phân chia 10 nước thành viên thành 3 nhóm: (i) Nhóm đồng minh truyền thống và đối tác an ninh chủ chốt (Philippines, Thái Lan, Singapore); (ii) Nhóm các quốc gia tăng cường và mở rộng quan hệ đối tác toàn diện (Việt Nam, Indonesia, Malaysia, Brunei); (iii) Nhóm các quốc gia có mức độ hợp tác hạn chế hoặc chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ Trung Quốc (Campuchia, Lào, Myanmar).

4. Kịch bản nào được luận án đánh giá là khả thi nhất đối với quan hệ ASEAN - Mỹ đến năm 2020? Kịch bản 3 là kịch bản khả thi nhất: ASEAN tiếp tục duy trì vị trí cân bằng tương đối trong quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc, không ngả hẳn về một bên, tận dụng sự hiện diện của các cường quốc để củng cố vai trò trung tâm của Hiệp hội trong cấu trúc khu vực.

5. Luận án đưa ra những khuyến nghị chính sách trọng tâm nào đối với Việt Nam trong quan hệ với ASEAN và Mỹ? Đối với ASEAN, Việt Nam cần chủ động thúc đẩy đoàn kết nội khối, hoàn thiện thể chế Cộng đồng và giữ vững nguyên tắc đồng thuận trong vấn đề Biển Đông. Đối với Mỹ, Việt Nam cần tiếp tục làm sâu sắc quan hệ Đối tác Toàn diện trên các trụ cột kinh tế, thương mại, khoa học công nghệ, giáo dục và an ninh hàng hải, đồng thời kiên trì đường lối độc lập, tự chủ và không tham gia liên minh quân sự.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Phú Tân Hương đã phân tích một cách có hệ thống tiến trình và bản chất những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ giai đoạn 1991 - 2016. Bằng phương pháp tiếp cận chính sách đối ngoại và phân tích định tính, công trình làm sáng tỏ tính chủ động của tập hợp các quốc gia vừa và nhỏ trong việc ứng phó với sự thay đổi của môi trường địa - chính trị quốc tế. Những kết quả nghiên cứu, đánh giá kịch bản và đề xuất chính sách trong luận án mang lại giá trị học thuật và thực tiễn đối với công tác nghiên cứu quan hệ quốc tế cũng như việc hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Từ sau Chiến tranh lạnh, khu vực châu Á - Thái Bình Dương trở nên năng động và ngày càng thu hút được sự quan tâm của cộng đồng quốc tế. Khu vực không những có sự hiện diện về mặt địa lý và gia tăng ảnh hưởng của các cường quốc (như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga và Ấn Độ), các quốc gia tầm trung (như Australia, Hàn Quốc,.) và tổ chức khu vực khá thành công và năng động như ASEAN, mà còn chứng kiến sự thay đổi đáng kể trong cán cân so sánh lực lượng. Liên Xô tan rã, trật tự thế giới hai cực cũng không còn, Mỹ trở thành siêu cường duy nhất trên thế giới và ở châu Á - Thái Bình Dương, Mỹ muốn xây dựng một trật tự khu vực do Mỹ lãnh đạo.

Tuy nhiên, vị trí số 1 khu vực đó của Mỹ ngày càng bị thách thức bởi sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc, cả về sức mạnh cứng và sức mạnh mềm. Trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực giữa Mỹ và Trung Quốc, ASEAN, một mặt, không ngừng phát triển cả về lượng lẫn chất và tăng cường đoàn kết nội khối, mặt khác, giữ vị trí cân bằng tương đối trong quan hệ với các nước lớn và vươn lên, đóng vai trò “trung tâm” trong nhiều cơ chế hợp tác đa phương về an ninh - chính trị và kinh tế trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Về mặt lý luận, nghiên cứu sự điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh sẽ giúp giải đáp những câu hỏi: Liệu ASEAN với vai trò là tổ chức khu vực gồm 10 quốc gia vừa và nhỏ (hợp tác khá “lỏng lẻo”, lại không có lãnh đạo nhóm) có sự chủ động nào không hay luôn ở thế bị động trong quan hệ với siêu cường duy nhất trên thế giới - Mỹ? Nếu có thì ASEAN đã chủ động điều chỉnh quan hệ đối ngoại với Mỹ như thế nào? Trong mối quan hệ giữa nước nhỏ và nước lớn, nước lớn thường giữ vai trò chủ động hơn và chi phối quan hệ nhiều hơn, trong khi đó, nước nhỏ thường bị động hơn và đôi khi bị ép nhiều hơn. “Sự vượt trội về tầm vóc của một nước thường đi cùng với tâm lý 2 và hành vi nước lớn của nước đó so với các nước khác”.

Nước lớn thường có tâm lý “đại quốc” và do vậy, có hành vi coi thường, chèn ép “tiểu quốc” [67]. Trong trường hợp này, tập hợp của các quốc gia vừa và nhỏ, tuy có những thời điểm và trong một số vấn đề, bị chia rẽ, nhưng nhìn chung, đã có những điều chỉnh hợp lý và ứng xử tương đối khôn khéo với siêu cường, góp phần đạt được những mục tiêu trong quan hệ với Mỹ nói riêng và mục tiêu chung của ASEAN. Sự lớn mạnh của ASEAN, việc tăng dần tính chủ động, tích cực của ASEAN và bối cảnh thế giới thay đổi sau Chiến tranh lạnh đã khiến cho tính chất của mối quan hệ ASEAN - Mỹ biến chuyển rõ rệt. Trong những năm đầu sau khi thành lập, năm nước thành viên ASEAN là những nước nhỏ, mới giành độc lập nên phải dựa vào sự viện trợ, đầu tư của Mỹ về mặt kinh tế và ô bảo hộ về mặt an ninh, đặc biệt, đối với các nước đồng minh truyền thống của Mỹ, sự lệ thuộc này càng cao hơn.

Sang thập kỷ 80 của thế kỷ XX, ASEAN giảm dần sự phụ thuộc vào Mỹ. Từ sau Chiến tranh lạnh, tính độc lập, tự chủ trong các quan hệ đối nội và đối ngoại của ASEAN ngày càng tăng lên. ASEAN có sự chủ động nhất định trong quan hệ với Mỹ. Hiện nay, đa số các nước thành viên ASEAN đều muốn đẩy mạnh hợp tác với Mỹ cả về mặt song phương và đa phương.

ASEAN đã chủ động lôi kéo Mỹ vào các cơ chế hợp tác đa phương trên nhiều lĩnh vực khác nhau trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương do ASEAN đóng vai trò người cầm lái. Trong bối cảnh khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang vận động để hình thành một trật tự khu vực mới, phù hợp hơn với tương quan so sánh lực lượng và sự cạnh tranh Mỹ - Trung trên các lĩnh vực, việc nghiên cứu những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh là cần thiết, có ý nghĩa thiết thực trong quá trình đề xuất những khuyến nghị chính sách trong quan hệ với Mỹ, Trung Quốc và ASEAN. Việt Nam là một trong những thành viên chủ chốt của ASEAN, đã có nhiều sáng kiến và đóng góp trong việc tăng cường hợp tác và đoàn kết nội khối, cũng như trong các quan hệ đối ngoại 3 song phương và đa phương của ASEAN. Tuy nhiên, trong cuộc chạy đua Mỹ - Trung mở rộng ảnh hưởng ở khu vực Đông Nam Á, Việt Nam sẽ dễ trở thành đối tượng bị lôi kéo.

Trung Quốc đang thúc đẩy chiến lược “Hướng Nam” nhằm vươn ra biển Đông, mà Việt Nam là cửa ngõ quan trọng. Trong khi đó, Mỹ không muốn Việt Nam rơi vào vòng ảnh hưởng của Trung Quốc, hơn nữa, tìm cách có được sự hiện diện quân sự ở đây để hoàn thiện tuyến bao vây Trung Quốc, trải dài từ Nhật Bản, Hàn Quốc, xuống Đông Nam Á. Nếu nghiên cứu và học hỏi được những ứng xử khôn khéo của ASEAN trong quan hệ với các nước lớn, Việt Nam sẽ không những không bị rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan” trong quan hệ với Trung Quốc và Mỹ, mà còn tận dụng được “cơ hội” này để phát triển quan hệ hơn nữa với Mỹ, ASEAN và Trung Quốc. Với những ý nghĩa lý luận và thực tiễn nêu trên, tôi quyết định chọn đề tài: “Những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh” để viết luận án Tiến sỹ, chuyên ngành Quan hệ Quốc tế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu của luận án là phân tích, làm rõ những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh đến nay. Để đạt được mục tiêu này, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án bao gồm: (i) Làm sáng tỏ những nội dung ASEAN đã điều chỉnh trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh; (ii) ASEAN đã triển khai trên thực tế những điều chỉnh này như thế nào; (iii) Tìm hiểu nguyên nhân dẫn tới việc ASEAN có những điều chỉnh đó và (iv) Đánh giá tác động của việc thay đổi này đến mối quan hệ ASEAN - Mỹ, đến ASEAN, đến Mỹ và rộng hơn là quan hệ quốc tế ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là phản ứng của các nước lớn khác trong khu vực. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự điều chỉnh quan hệ đối ngoại của ASEAN với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh. 4 ASEAN chưa có chính sách đối ngoại chung, nhưng có quan hệ đối ngoại (external relations) với các đối tác đối thoại và các chủ thể khác trong quan hệ quốc tế như các quốc gia khác, các tổ chức quốc tế và tổ chức khu vực.

Dựa trên hai nguyên tắc cơ bản của ASEAN là đồng thuận và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, các quốc gia thành viên ASEAN có sự phối hợp đối ngoại, tạo ra những định hướng đối ngoại, thể hiện rõ nhất qua những Thông cáo chung của các Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM) và Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN (ASEAN Summit) hàng năm. Trong phạm vi luận án, khi nghiên cứu những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ qua từng giai đoạn, tác giả sẽ chỉ nghiên cứu ASEAN với tư cách là một thực thể (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á hoặc Cộng đồng ASEAN từ tháng 12/2015). Song, khi triển khai những điều chỉnh này trên thực tế và xem xét những tác động của việc điều chỉnh đó, tác giả sẽ nghiên cứu cả trên bình diện song phương (các mối quan hệ của những nước thành viên ASEAN với Mỹ) và đa phương (quan hệ ASEAN - Mỹ). Độc giả sẽ thấy có những lúc là sự kết hợp hiệu quả quan hệ song phương và đa phương (trong giai đoạn từ 2008), nhưng cũng có khi, các quan hệ song phương lại nổi trội hơn (trong giai đoạn từ 1991 - 1999).

Về thời gian nghiên cứu, luận án sẽ tập trung phân tích những điều chỉnh của ASEAN trong quan hệ với Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh đến nay. Trong 25 năm đó, tác giả lấy hai mốc lớn là năm 1999 và 2008 để chia luận án thành ba giai đoạn chính: từ 1991 - 1999, từ 1999 - 2008 và từ 2008 đến nay. Lý do tác giả lấy mốc năm 1999 là bởi vì ASEAN đã hoàn thành việc phát triển về lượng (mở rộng từ ASEAN-6 thành ASEAN-10) vào năm 1999. Theo đó, những mục tiêu phát triển, cách thức bàn bạc để xử lý vấn đề phát sinh và quan hệ đối ngoại của ASEAN-10 cũng thay đổi so với ASEAN-6 trước kia.

Trong quan hệ với Mỹ, nếu như ASEAN-6 gồm các quốc gia có cùng hệ tư tưởng tư bản chủ nghĩa với Mỹ và muốn tranh thủ Mỹ về kinh tế và an ninh để phát triển, thì ASEAN-10 5 bao gồm cả các nước có hệ tư tưởng và hệ thống chính trị khác, ASEAN-10 tiến hành đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, trong đó, Mỹ vẫn là một trong những ưu tiên và Mỹ là một đối trọng trong quan hệ của ASEAN với các nước lớn khác. Năm 2008 đánh dấu mốc ASEAN thực sự thay đổi về chất. Sau khi 10 quốc gia thành viên ASEAN ký kết Hiến chương ASEAN năm 2007, sang năm 2008, Hiến chương ASEAN được phê chuẩn và chính thức có hiệu lực. Hiến chương trao cho ASEAN tư cách pháp nhân, thể hiện rõ tình đoàn kết và quyết tâm hướng tới xây dựng một Cộng đồng chung, do đó, thay đổi địa vị pháp lý của tổ chức ASEAN trong quan hệ với các nước thành viên và trong quan hệ của ASEAN với các đối tác khác.

Đồng thời, năm 2008 cũng bắt đầu chứng kiến sự thay đổi trong chính sách đối ngoại của Mỹ đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương dưới thời chính quyền của Tổng thống Barack Obama, theo đó, chính sách của Mỹ với Đông Nam Á cũng thay đổi đáng kể theo chiều hướng tích cực.