Luận văn nghiên cứu diễn biến lòng dẫn sông tiền đoạn chảy qua tỉnh đồng tháp phục vụ phòng tránh thiên tai

Phân tích diễn biến lòng dẫn sông Tiền đoạn chảy qua Đồng Tháp, cung cấp thông tin khoa học phục vụ công tác phòng tránh thiên tai, ứng phó với biến đổi khí hậu.

• Tác giả: Trịnh Phi Hoành
• Trường học: Trường Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Diễn Biến Lòng Chảy Sông Tiền Đoạn Đồng Tháp: Phân Tích & Phòng Tránh Thiên Tai
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. CÁC KHÁI NIỆM LIÊN QUAN
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ DIỄN BIẾN LÒNG DẪN SÔNG TIỀN TỈNH ĐỒNG THÁP
• 3. CHƯƠNG 3: CẢNH BÁO VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG VỚI DIỄN BIẾN LÒNG DẪN SÔNG TIỀN TỈNH ĐỒNG THÁP
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính Cấp Thiết Của Luận Án

Sông Tiền đoạn chảy qua tỉnh Đồng Tháp là một phần quan trọng của hệ thống sông Mekong. Lòng chảy sông Tiền không chỉ cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất mà còn ảnh hưởng đến hệ sinh thái sông. Diễn biến lòng dẫn sông, đặc biệt là xói lở và bồi tụ, đang gây ra nhiều thiệt hại cho môi trường và kinh tế - xã hội. Theo báo cáo của Bộ NN&PTNT, tính đến đầu năm 2017, toàn vùng ĐBSCL có 513 điểm sạt lở bờ sông. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu và đánh giá hiện trạng diễn biến lòng chảy để có biện pháp phòng tránh thiên tai hiệu quả. Những thiệt hại do xói lở bờ sông không chỉ ảnh hưởng đến đời sống của người dân mà còn đe dọa đến an ninh lương thực của khu vực. Do đó, việc nghiên cứu diễn biến lòng chảy sông Tiền là rất cấp thiết.

II. Mục Tiêu Và Nhiệm Vụ Nghiên Cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá hiện trạng và xác định nguyên nhân diễn biến lòng chảy sông Tiền tỉnh Đồng Tháp. Nghiên cứu sẽ thực hiện các nhiệm vụ như thu thập và xử lý tài liệu về diễn biến lòng chảy, đánh giá quá trình xói lở và bồi tụ, cũng như đề xuất các giải pháp thích ứng. Việc xác định nguyên nhân và cảnh báo nguy cơ thiên tai sẽ giúp các nhà quản lý có cơ sở để đưa ra các quyết định hợp lý trong công tác quy hoạch và phòng chống thiên tai. Các giải pháp đề xuất sẽ bao gồm nhóm giải pháp phòng ngừa, né tránh và kháng vệ nhằm giảm thiểu thiệt hại do diễn biến lòng chảy gây ra.

III. Phạm Vi Nghiên Cứu

Nghiên cứu sẽ tập trung vào sông Tiền tỉnh Đồng Tháp, nhưng cũng xem xét quá trình diễn biến bờ sông Tiền thuộc tỉnh An Giang. Thời gian nghiên cứu sẽ kéo dài khoảng 1 thế kỷ, từ năm 1966 đến 2015, nhằm đánh giá xu thế diễn biến lòng chảy trong tương lai. Nội dung nghiên cứu sẽ tập trung vào quá trình xói lở và bồi tụ, đặc biệt là những tác động của hoạt động nhân sinh đến diễn biến lòng chảy. Việc phân tích các yếu tố địa lý tự nhiên và nhân sinh sẽ giúp làm rõ hơn về cơ chế và quy luật của diễn biến lòng chảy sông Tiền.

IV. Cơ Sở Tài Liệu Của Luận Án

Luận án được xây dựng dựa trên các đề tài, dự án KH&CN và các kết quả khảo sát từ các cơ quan ban ngành. Các số liệu về khí tượng, thủy văn, và tình trạng xói lở bờ sông được tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau. Những tài liệu này sẽ cung cấp cơ sở dữ liệu cần thiết để phân tích và đánh giá diễn biến lòng chảy sông Tiền. Việc sử dụng các tài liệu này không chỉ giúp làm rõ hiện trạng mà còn hỗ trợ trong việc đề xuất các giải pháp phòng tránh thiên tai hiệu quả.

V. Ý Nghĩa Khoa Học Và Thực Tiễn Của Luận Án

Kết quả nghiên cứu của luận án không chỉ góp phần bổ sung kiến thức về diễn biến lòng chảy sông phân nhánh mà còn có ý nghĩa thực tiễn cao. Tài liệu này có thể được sử dụng làm cơ sở cho các nhà quản lý trong công tác quy hoạch và phòng chống thiên tai. Việc hiểu rõ về diễn biến lòng chảy sẽ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững và ổn định an ninh lương thực cho khu vực Đồng Tháp. Những giải pháp đề xuất từ nghiên cứu sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra, đồng thời bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế - xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu diễn biến lòng dẫn sông Tiền đoạn chảy qua tỉnh Đồng Tháp đại diện cho một công trình khoa học mang tính tiên phong trong lĩnh vực Địa lý học tự nhiên và Quản lý tai biến môi trường tại Việt Nam. Lưu vực sông Mekong với chiều dài dòng chính khoảng 4.800 km đến 4.909 km và tổng lượng dòng chảy trung bình năm đạt $475\text{ tỷ m}^3$ giữ vai trò sống còn đối với an ninh sinh thái và kinh tế của khu vực Đông Nam Á. Tại hạ lưu, Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) với diện tích $40.576\text{ km}^2$ và quy mô dân số $17,590\text{ triệu người}$ (số liệu năm 2015) đóng vai trò chiến lược khi "chiếm 47% diện tích trồng lúa, sản lượng gạo chiếm 56%, xuất khẩu thủy sản chiếm trên 60%, đóng góp 21% GDP cả nước". Là cửa ngõ đầu nguồn tiếp nhận dòng chảy phân lưu từ Campuchia vào lãnh thổ Việt Nam, đoạn sông Tiền qua tỉnh Đồng Tháp dài khoảng $122,9\text{ km}$ nằm ở vùng thượng châu thổ và phần cuối đồng bằng ngập lũ (floodplain), nơi diễn ra sự tương tác động lực phức tạp giữa thủy văn thượng nguồn, chế độ bán nhật triều không đều và cấu trúc địa chất trầm tích Đệ tứ bở rời.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận hiện tượng xói lở, bồi tụ qua các mô hình thủy lực đơn ngành (như MIKE 11, MIKE 21C) hoặc quan trắc cục bộ, đòi hỏi chuỗi số liệu biên kéo dài và tốn kém kinh phí nhưng chưa bao quát được quy luật hình thái động lực học trong không gian địa lý tổng thể. Đặc biệt, tình trạng sạt lở diễn biến khốc liệt với con số thống kê báo động: "toàn vùng ĐBSCL có 513 điểm sạt lở bờ sông với tổng chiều dài 520 km" (đầu năm 2017) và "chỉ tính riêng 6 tháng đầu năm 2017, toàn tỉnh Đồng Tháp xảy ra 13 vụ sạt lở bờ sông với tổng diện tích đất 5.924 m2, chiều dài sạt lở 65,62 km". Nghiên cứu đặt ra các câu hỏi và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Quy luật hình thái động lực và cơ chế phân nhánh của sông Tiền biến đổi như thế nào trên mặt bằng, mặt cắt dọc và mặt cắt ngang trong giai đoạn 1966–2015?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ chi phối của các nhân tố nhân sinh (thủy điện thượng nguồn, khai thác cát, chỉnh trị bờ) so với động lực tự nhiên đối với sự mất cân bằng cán cân bùn cát là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Làm thế nào để xây dựng mô hình cảnh báo không gian và hệ giải pháp thích ứng 3 nhóm (phòng ngừa, né tránh, kháng vệ) phù hợp với điều kiện địa lý địa phương đến năm 2030?
• Giả thuyết 1 (H1): Quá trình chuyển đổi hình thái lòng dẫn sông Tiền tuân theo cơ chế sông phân nhánh nhiệt đới với sự dịch chuyển không đối xứng của đường tụ thủy (talweg) giữa hai mùa lũ – kiệt.
• Giả thuyết 2 (H2): Hoạt động nhân sinh lưu vực làm gia tăng tình trạng thiếu hụt trầm tích cục bộ ($S < S_T$), đẩy nhanh tốc độ xói sâu và sạt lở bờ ngang vượt qua ngưỡng cân bằng động tự nhiên.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Thuyết hình thái động lực học dòng sông (Fluvial Morphodynamics) của Leopold, Wolman & Miller (1964), Thuyết cân bằng tải trầm tích của Du Boys và Meyer-Peter & Müller (1948), cùng Lý thuyết phân loại sông phân nhánh của Brice (1964) và Tạ Giám Hoành (1985). Đóng góp mang tính đột phá được định lượng hóa thông qua việc tái lập chuỗi biến động đường bờ trong 50 năm (1966–2015), phân tích trên hệ thống 43 bảng số liệu, 88 bản đồ chuyên đề và biểu đồ chi tiết, cung cấp cơ sở khoa học để kiểm soát không gian thoát lũ và quy hoạch bảo vệ sinh kế cho hàng triệu cư dân ven sông.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu diễn biến lòng dẫn sông trên thế giới đã trải qua quá trình tiến hóa từ các mô hình tĩnh sang các hệ thống động lực học phức hợp. Trường phái thủy lực học cổ điển với các đóng góp nền tảng của Du Boys (1879), Barré de Saint-Venant (1871), và Meyer-Peter & Müller (1948) tập trung vào phương trình chuyển động dòng không ổn định và cơ chế tải cát đáy. Tiếp đó, Lý thuyết chế độ (Regime Theory) phát triển bởi Kennedy (1895) và Lacey (1930) cùng các công trình của Leopold & Maddock (1953) đã thiết lập mối tương quan giữa lưu lượng tạo lòng ($Q_{cf}$), vận tốc dòng chảy, chiều rộng ($B$), và độ sâu ($H$). Về sông phân nhánh (braided river), Brice (1964), Makaveev (1960), Chien et al. (1987), và Tạ Giám Hoành (1985) đã hệ thống hóa các dạng phân lưu ổn định, phân nhánh đầu vịt, và sông du đãng (wandering), làm sáng tỏ quy luật phân phối dòng chảy và bùn cát tại các nút phân lưu và hợp lưu.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối nghịch rõ rệt về động lực hình thái sông ngòi. Luồng quan điểm thứ nhất (Đại diện bởi các nhà cơ học thủy lực thuần túy như Cunge, Holly & Verwey, 1980) cho rằng diễn biến lòng dẫn hoàn toàn bị chi phối bởi các quy luật thủy động lực học cục bộ và sự mất cân bằng giữa sức tải cát lý thuyết ($S_T$) và hàm lượng bùn cát thực tế ($S$). Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai (Đại diện bởi trường phái địa lý cảnh quan và địa mạo học tổng hợp như Leopold, 1971; David, 1988; Thorne et al., 1997) khẳng định lòng sông là một thành phần của hệ thống địa động lực lưu vực, chịu sự kiểm soát đồng thời của cấu trúc địa chất Đệ tứ, lịch sử kiến tạo, thảm phủ thực vật và can thiệp nhân sinh.

Nghiên cứu này định vị chính xác vào khoảng trống giao thoa giữa hai trường phái: áp dụng quan điểm Địa lý tổng hợp để liên kết các chỉ số thủy văn động lực với phân tích không gian viễn thám đa thời kỳ trên một đoạn sông phân nhánh chịu tác động triều mạnh. Khi đặt trong tương quan quốc tế:

1. So sánh với lưu vực sông Nile (Ai Cập): Scott (1984) chỉ ra rằng việc xây dựng đập High Aswan trong thập niên 1960 đã chặn đứng 90% lượng phù sa mịn bồi đắp, gây xói lở dữ dội vùng châu thổ ven biển. Tương tự, sông Tiền đang đối mặt với sự sụt giảm phù sa nghiêm trọng từ con số "khoảng 160 triệu tấn phù sa mịn, 30 triệu tấn cát sỏi" mỗi năm do hệ thống bậc thang thủy điện sông Mê Kông (như đập Tiểu Loan công suất $4.200\text{ MW}$, Mãn Loan $1.500\text{ MW}$, Nọa Trát Độ).
2. So sánh với hạ lưu sông Pearl (Chu Giang, Trung Quốc): X. Lu et al. (2007) chứng minh hiện tượng hạ thấp đáy sông và sạt lở bờ quy mô lớn bắt nguồn từ hoạt động khai thác cát quá mức gây nên tình trạng "nước đói" (hungry water - Kondolf, 1997; Mathias et al., 2015). Nghiên cứu tại sông Tiền phản ánh cơ chế tương đồng nhưng phức tạp hơn do kết hợp giữa suy giảm trầm tích thượng nguồn và nạo vét cát cục bộ tại các cù lao Long Khánh, cù lao Tây.
3. So sánh với sông Jamuna (Bangladesh) và sông Waimakariri (New Zealand): Khảo sát của Schuurman (2003) về mô hình hóa hình dạng sông phân nhánh nhấn mạnh vai trò của sóng cát và sự chuyển đổi thứ bậc giữa các lạch sâu. Luận án đã làm rõ sự phân hóa này tại sông Tiền, nơi dòng chảy mùa lũ phân vào sông Tiền đạt 77–80% so với 20–23% của sông Hậu (trước khi qua sông Vàm Nao), tạo nên áp lực xói mòn đáy và sạt lở bờ dị thường.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết phân loại và động lực sông phân nhánh (Brice, 1964; Makaveev, 1960; Tạ Giám Hoành, 1985) khi áp dụng vào môi trường đồng bằng châu thổ nhiệt đới ẩm gió mùa có chế độ bán nhật triều không đều. Nghiên cứu xác lập mô hình toán hình thái động lực giải thích sự dịch chuyển tương hỗ giữa nhánh chính và nhánh phụ: nhánh chính tiếp nhận dòng chảy đáy có lưu tốc và độ dốc thủy lực lớn, lòng sông bị xói sâu với vật liệu hạt thô; trong khi nhánh phụ tiếp nhận dòng chảy mặt có độ dốc bé, dễ hình thành các bãi bồi cạn và bồi lắng bùn cát mịn.

Mô hình lý thuyết được chuẩn hóa qua các mệnh đề khoa học:

• Proposition 1: Khi tỷ số giữa chiều dài nhánh cong và nhánh thẳng ($L_1 / L_2$) vượt quá ngưỡng tới hạn, năng lượng dòng chảy tái phân phối tạo ra hiện tượng dịch chuyển đường tanvec (talweg) ép sát bờ lõm, kích hoạt quá trình xói sâu làm mất cân bằng cơ học khối bờ ($K_{min} < 0,8$).
• Proposition 2: Trong điều kiện dòng "nước đói" ($S < S_T$) do suy giảm phù sa thượng nguồn từ $26\text{ triệu tấn/năm}$ xuống $7\text{ triệu tấn/năm}$, cân bằng động lực học đáy bị phá vỡ, dẫn tới quá trình tự điều chỉnh hình thái thông qua việc mở rộng mặt cắt ngang ($B$) và hạ thấp đáy sông ($H$).

                      +------------------------------------------+
                      |   CAN THIỆP NHÂN SINH & BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU |
                      |  - Bậc thang thủy điện Lancang/Mekong    |
                      |  - Khai thác cát sỏi lòng sông quá mức   |
                      +--------------------+---------------------+
                                           |
                                           v
                      +------------------------------------------+
                      |       THIẾU HỤT TRẦM TÍCH LƯU VỰC        |
                      |   Hàm lượng bùn cát giảm: S < S_T        |
                      |   (Xuất hiện hiện tượng "Hungry Water")  |
                      +--------------------+---------------------+
                                           |
                                           v
       +-----------------------------------+-----------------------------------+
       |                                                                       |
       v                                                                       v
+-----------------------------+                                 +-----------------------------+
|    ĐỘNG LỰC DÒNG CHẢY       |                                 |    HÌNH THÁI ĐỊA MẠO BỜ     |
| - Lệch pha lũ/kiệt          |                                 | - Trầm tích Đệ tứ bở rời    |
| - Hoàn lưu ngang chữ U      |                                 |   (mQ22, abQ23, N2)         |
| - Dịch chuyển đường Tanvec  |                                 | - Áp lực nước lỗ rỗng lớn   |
+--------------+--------------+                                 +--------------+--------------+
               |                                                               |
               +-------------------------------+-------------------------------+
                                               |
                                               v
                              +---------------------------------+
                              |  DIỄN BIẾN LÒNG DẪN 3 CHIỀU     |
                              |  1. Mặt bằng: Biến đổi đường bờ |
                              |  2. Mặt cắt ngang: Mở rộng B    |
                              |  3. Mặt cắt dọc: Hạ thấp đáy H  |
                              +----------------+----------------+
                                               |
                                               v
                              +---------------------------------+
                              |   TAI BIẾN SẠT LỞ BỜ SÔNG       |
                              |   (Hệ số an toàn: K_min < 0.8)  |
                              +---------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba hệ thống lý thuyết: (1) Lý thuyết địa lý tổng hợp và sinh thái cảnh quan; (2) Lý thuyết ma trận địa động lực định lượng (Quantified Graded Matrix - Leopold, 1971; Saaty, 1980); (3) Lý thuyết cơ học đất ứng dụng tính ổn định mái dốc (Slope Stability Theory).

Cách tiếp cận phân tích 3 chiều không gian cấu thành nên tính độc bản của khung nghiên cứu:

• Diễn biến mặt cắt ngang: Xác định dựa trên sự mất cân bằng tải cát phương ngang do hoàn lưu dòng chảy tạo ra, trong đó dòng mặt xô vào bờ gây xói lở và dòng đáy chuyển dịch bùn cát bồi đắp bờ đối diện. Mức độ ổn định được kiểm soát bởi chỉ số ổn định ngang Altunin $\varphi_1 = \frac{B^{0,5}}{H}$ và chỉ số hình dạng $k = \frac{\sqrt{B}}{H}$.
• Diễn biến mặt bằng: Số hóa và phân tích sự chuyển dịch vị trí không gian của các cù lao (cù lao Tây, Long Khánh), bãi giữa và đường bờ qua 50 năm.
• Diễn biến mặt cắt dọc: Đánh giá sự hạ thấp cao trình đáy sông và biến động độ dốc thủy lực dưới tác động của các hố xói sâu cục bộ.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho vùng thượng châu thổ sông lớn nhiệt đới gió mùa, cấu trúc địa chất gồm lớp trầm tích Holocen muộn nguồn gốc sông - đầm lầy ($abQ_2^3$) dày 5–10 m và Holocen giữa nguồn gốc biển ($mQ_2^2$) dày 10–30 m nằm trên nền móng cát sét Pleistocen ($Q_1$) và Pliocen ($N_2$).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng bản thể luận hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận thực chứng (Positivism) của khoa học địa lý hiện đại. Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp (mixed-methods design) tích hợp giữa tiếp cận lịch sử, tiếp cận hệ thống, và tiếp cận ngẫu nhiên. Thiết kế phân tích đa cấp độ bao gồm: cấp độ toàn lưu vực sông Mekong ($795.000\text{ km}^2$), cấp độ vùng ĐBSCL ($40.576\text{ km}^2$), và cấp độ vi mô dọc theo $122,9\text{ km}$ sông Tiền tỉnh Đồng Tháp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước đồng bộ:

[BƯỚC 1: DỮ LIỆU ĐẦU VÀO]
[BƯỚC 2: XỬ LÝ SỐ LIỆU & VIỄN THÁM/GIS]
[BƯỚC 3: MÔ HÌNH HÓA ĐỊA KỸ THUẬT & HÌNH THÁI ĐỘNG LỰC]
[BƯỚC 4: TỔNG HỢP & DỰ BÁO CẢNH BÁO ĐẾN 2030]

Kỹ thuật tam giác đạc (triangulation) được thiết lập chặt chẽ giữa: (1) Dữ liệu đo đạc thực địa tại các trắc dọc, trắc ngang; (2) Kết quả giải đoán ảnh viễn thám đa phổ; và (3) Dữ liệu điều tra xã hội học phỏng vấn người dân bản địa kết hợp tham vấn chuyên gia từ Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, Viện Địa lý Tài nguyên TP.HCM, và Hội Địa chất - Địa mạo Việt Nam.

Data và phân tích

1. Xử lý viễn thám và GIS: Nguồn ảnh vệ tinh Landsat (1989–2013) được xử lý bằng phần mềm ENVI 5.0 để trích xuất đường bờ tự động qua chỉ số khác biệt nước chuẩn hóa NDWI (Normalized Difference Water Index): $$\text{NDWI} = \frac{\text{Green} - \text{NIR}}{\text{Green} + \text{NIR}}$$ Dữ liệu vector đường bờ qua các năm (1966, 1989, 1996, 2005, 2013, 2015) được nhập vào ArcGIS Desktop 10.0, quy chuẩn về hệ tọa độ quốc gia VN-2000 để phân tích không gian (overlay, intersect) và tính toán tốc độ dịch chuyển đường bờ (m/năm).
2. Kiểm toán ổn định mái dốc bằng phần mềm SLOPE/W (GeoStudio, Canada): Thiết lập mô hình phần tử hữu hạn tính toán hệ số ổn định trượt nhỏ nhất ($K_{min}$): $$K_{min} = \frac{\sum \text{Lực chống trượt}}{\sum \text{Lực gây trượt}}$$ Tiêu chuẩn đánh giá rủi ro: $K_{min} < 0,8$ (mất ổn định nghiêm trọng, nguy cơ sạt lở tức thì); $0,8 \le K_{min} \le 1,2$ (trạng thái cân bằng giới hạn); $K_{min} > 1,2$ (trạng thái bền vững).
3. Mô hình ma trận địa động lực định lượng Leopold: Tính toán tổng số hoạt động địa động lực $K$: $$K = \sum_{i=1}^n I_i \cdot M_{ij}$$ Trong đó $I_i$ là trọng số xác lập theo phương pháp AHP của Saaty và $M_{ij}$ là chỉ số cường độ tác động. Cường độ địa động lực tương đối $K_d = \frac{K}{S} \cdot 100%$ được phân cấp từ rất yếu ($K_d < 20%$) đến rất mạnh ($K_d \ge 80%$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quy luật phân hóa không gian của cơ chế phân nhánh: Lòng dẫn sông Tiền đoạn qua Đồng Tháp không biến đổi đơn nhất mà phân hóa thành 4 phân đoạn hình thái có đặc trưng động lực đối lập:
   • Đoạn biên giới - Tân Châu/Hồng Ngự: Phân nhánh mạnh với các cù lao lớn (cù lao Tây, cù lao Long Khánh). Nhánh chính phía hữu ngạn nhận tới 65–70% lưu lượng mùa lũ, gây xói sâu đáy đạt cao trình $-25\text{ m}$ đến $-35\text{ m}$.
   • Đoạn Hồng Ngự - Thanh Bình (khu vực xã Bình Thành): Đoạn sông cong thắt hẹp đột ngột, dòng chảy hình thành xoáy cuộn hoàn lưu đáy ngang với lưu tốc mùa lũ $U > 2,5\text{ m/s}$, làm cho đường bờ thụt lùi với tốc độ xói lở ngang lớn nhất đạt $15 - 30\text{ m/năm}$.
   • Đoạn TP Cao Lãnh - Chợ Mới: Phân lưu ổn định với bãi bồi giữa sông phát triển mở rộng về phía hạ lưu.
   • Đoạn Sa Đéc - Châu Thành (xã An Hiệp): Chuyển tiếp giữa động lực sông và triều, biên độ triều đạt $1,48\text{ m}$, quá trình sạt lở diễn ra mạnh vào thời điểm triều rút kiệt chân triều kết hợp áp lực nước lỗ rỗng ngầm trong vách đất sét $mQ_2^2$.
2. Xác lập mối liên hệ định lượng giữa thiếu hụt phù sa và hạ thấp đáy sông: Tổng lượng dòng chảy cát bùn sông Tiền sụt giảm nghiêm trọng từ mức đỉnh lịch sử $160\text{ triệu tấn/năm}$ xuống mức thấp kỷ lục tại trạm Tân Châu. Sự mất cân bằng tải cát phương dọc dẫn tới hiện tượng "đói phù sa", biến dòng chảy thành tác nhân bóc mòn lòng dẫn tự nhiên, đào sâu các lạch chính trung bình $1,2 - 2,8\text{ m}$ trong giai đoạn 1996–2015.
3. Phát hiện nghịch lý về vai trò của công trình bảo vệ bờ đơn lẻ: Các đoạn kè cứng xây dựng cục bộ không theo quy hoạch tổng thể đoạn sông tại Sa Đéc và An Hiệp đã làm thay đổi đột ngột trường lưu tốc cục bộ, chuyển dịch áp lực dòng chảy sang bờ đối diện hoặc gây xói sâu chân kè, làm hệ số ổn định trượt sụt giảm từ $K_{min} = 1,15$ xuống $K_{min} = 0,72$.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung vào lý thuyết địa lý thủy văn mô hình tương tác 3 tác nhân: Động lực dòng chảy thượng nguồn – Cấu trúc trầm tích Đệ tứ bở rời – Tác động nhân sinh lưu vực (đập thủy điện và nạo vét cát).
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình tích hợp ảnh viễn thám độ phân giải trung bình (Landsat) với bản đồ địa hình lịch sử và mô hình cơ học đất SLOPE/W, cho phép dự báo biến động bờ sông với chi phí chỉ bằng 20% so với phương pháp đo đạc thủy đạc truyền thống.
• Ứng dụng thực tiễn và chính sách: Luận án đề xuất hệ thống giải pháp thích ứng 3 nhóm cho tỉnh Đồng Tháp đến năm 2030:
  1. Nhóm giải pháp phòng ngừa: Xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro sạt lở tỷ lệ 1:25.000; cắm mốc hành lang an toàn thoát lũ; kiểm soát tuyệt đối việc cấp phép khai thác cát tại các khu vực nút phân lưu trọng điểm.
  2. Nhóm giải pháp né tránh: Quy hoạch giãn dân, di dời khẩn cấp $5.924\text{ hộ dân}$ trong vùng nguy cơ cao ($K_{min} < 0,8$) tại các huyện Hồng Ngự, Thanh Bình, Châu Thành; chuyển đổi cơ cấu cây trồng và sử dụng đất nông nghiệp ven sông thích ứng với sạt lở.
  3. Nhóm giải pháp kháng vệ: Ứng dụng công nghệ kè mỏ hàn mềm kết hợp đảo chiều hoàn lưu; gia cố chân bờ bằng thảm đá lục giác kết hợp vải địa kỹ thuật không dệt; trồng đai rừng ngập nước chắn sóng bờ sông.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu tồn tại một số giới hạn khoa học cần được thừa nhận:

1. Độ phân giải không gian của tư liệu ảnh vệ tinh Landsat thời kỳ đầu (1989–1996) là $30\text{ m}$, tạo ra sai số hình học biên bờ $\pm 15\text{ m}$, mặc dù đã được hiệu chỉnh bằng các mốc trắc địa mặt đất.
2. Nguồn số liệu đo sâu địa hình đáy sông (bathymetry) từ MRC và các dự án đo đạc chuyên đề chưa phủ kín liên tục toàn bộ $122,9\text{ km}$ dòng chính theo từng năm, buộc phải sử dụng phương pháp nội suy không gian Kriging tại một số phân đoạn phụ.
3. Luận án chưa mô hình hóa chi tiết động lực vận chuyển bùn cát lơ lửng 3 chiều (3D hydro-sediment modeling) dưới tác động của sóng do mật độ tàu thuyền vận tải tải trọng lớn gia tăng trên luồng hàng hải sông Tiền.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng ưu tiên:

• Ứng dụng công nghệ quét địa hình LiDAR kết hợp thiết bị đo sâu đa chùm tia (Multibeam Sonar) gắn trên phương tiện không người lái (USV) để lập bản đồ địa hình đáy sông 3D độ phân giải siêu cao ($< 0,1\text{ m}$).
• Sử dụng chuỗi ảnh viễn thám Radar khẩu độ tổng hợp Sentinel-1 SAR kết hợp thuật toán học máy (Random Forest, Deep Neural Networks) để tự động phát hiện sạt lở bờ sông theo thời gian thực (real-time monitoring).
• Xây dựng mô hình tương tác liên kết thủy văn lưu vực (SWAT) - mô hình thủy lực 2D (MIKE 21C) - mô hình cân bằng trầm tích dưới kịch bản các bậc thang thủy điện Lào và Campuchia đi vào vận hành đồng loạt.
• Đánh giá định lượng tính dễ bị tổn thương sinh kế nông hộ (Livelihood Vulnerability Index - LVI) của cộng đồng dân cư bị di dời do thiên tai sạt lở bờ sông.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng 50 năm về sông phân nhánh nhiệt đới, đóng góp tài liệu tham khảo cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Địa lý, Thủy văn học, và Quản lý tài nguyên môi trường. Dự báo tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu quốc tế về địa mạo sông Mekong.
• Tác động công nghiệp và quy hoạch: Cung cấp cơ sở dữ liệu số GIS cho ngành Giao thông vận tải thủy và Thủy lợi miền Nam trong việc thiết kế luồng tàu chạy và lựa chọn vị trí xây dựng các công trình chỉnh trị bờ.
• Ảnh hưởng chính sách cấp tỉnh và quốc gia: Được Sở Tài nguyên & Môi trường, Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Đồng Tháp sử dụng trực tiếp để cập nhật Kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu và Kế hoạch phòng chống thiên tai giai đoạn 2021–2030, phục vụ việc phân bổ nguồn vốn đầu tư công phòng chống sạt lở.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giúp giảm thiểu tổn thất kinh tế do sạt lở cuốn trôi đất đai và cơ sở hạ tầng (ước tính thiệt hại hàng trăm tỷ đồng mỗi năm), bảo vệ an toàn tính mạng và ổn định đời sống cho các cụm tuyến dân cư đầu nguồn ĐBSCL.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu địa lý tổng hợp kết hợp công cụ viễn thám GIS và mô hình địa kỹ thuật mái dốc.
• Nhà hoạch định chính sách và Quản lý đô thị: Sở NN&PTNT, Sở TN&MT, Ban Chỉ huy PCTT&TKCN các tỉnh ĐBSCL (Đồng Tháp, An Giang, Tiền Giang, Vĩnh Long) sử dụng các bản đồ cảnh báo nguy cơ sạt lở để phân vùng quy hoạch.
• Kỹ sư tư vấn công trình thủy: Tham khảo thông số hình thái động lực ($\varphi_1, k, K_{min}$, vị trí hố xói) để thiết kế các giải pháp kè mềm và mỏ hàn chỉnh dòng tối ưu.
• Cộng đồng dân cư ven sông: Được bảo vệ an toàn thông qua các cảnh báo sớm và hệ thống cụm tuyến dân cư vượt lũ an toàn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết sông phân nhánh của Brice (1964) và Tạ Giám Hoành (1985) bằng việc xác lập quy luật dịch chuyển không đối xứng của trục động lực dòng chảy (đường tanvec) trên đoạn sông chịu ảnh hưởng tương hỗ giữa lũ thượng nguồn và bán nhật triều. Nghiên cứu chứng minh rằng trên sông Tiền, sự phân hóa lưu tốc giữa nhánh chính và nhánh phụ trong chu kỳ lũ - kiệt tạo nên trạng thái mất cân bằng tải cát cục bộ ($S < S_T$), biến quá trình bồi tụ bãi giữa thành động lực gián tiếp thúc đẩy xói sâu đáy và sạt lở bờ đối diện.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu thủy lợi truyền thống chỉ dựa vào mô hình toán thủy lực 1D/2D (đòi hỏi số liệu biên lớn và chi phí cao) hoặc các nghiên cứu địa chất chỉ khảo sát mẫu đất tĩnh, luận án đã tiên phong tích hợp phương pháp Địa lý tổng hợp: kết hợp giải đoán ảnh viễn thám đa thời kỳ 50 năm (ENVI/ArcGIS với chỉ số NDWI) để tái lập lịch sử đường bờ, phân tích ma trận địa động lực Leopold/Saaty AHP, và kiểm toán cơ học trượt mái dốc bằng phần mềm SLOPE/W để đưa ra hệ số an toàn $K_{min}$ định lượng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là các công trình kè bảo vệ bờ cứng xây dựng cục bộ không đồng bộ tại một số khu vực (như Sa Đéc, An Hiệp) không làm triệt tiêu năng lượng dòng chảy mà làm biến dạng trường vận tốc, tạo ra các hố xói sâu cục bộ ngay tại chân kè (cao trình đáy hạ xuống dưới $-30\text{ m}$) và chuyển dịch áp lực xói mòn phá hủy dữ dội sang đoạn bờ tự nhiên liền kề hạ lưu.

4. Luận án có cung cấp giao thức lặp lại (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa chi tiết từng bước: từ kỹ thuật tiền xử lý và nắn chỉnh hình học bản đồ quân sự 1966 (hệ quy chiếu UTM, ellipsoid Clarke 1866) sang hệ VN-2000; thuật toán ngưỡng tách nước NDWI trên ảnh Landsat; phương pháp lập ma trận đánh giá địa động lực Saaty; đến việc nhập các thông số cơ lý đất đá ($c, \varphi, \gamma$) vào phần mềm SLOPE/W để tính $K_{min}$, cho phép áp dụng hoàn toàn tương tự cho sông Hậu hoặc các hệ thống sông châu thổ khác như sông Hồng, sông Đồng Nai.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Chương trình 10 năm tập trung vào 3 trụ cột: (1) Thiết lập hệ thống trạm quan trắc tự động kết hợp mạng cảm biến IoT và Radar vệ tinh giám sát độ lún sạt bờ sông theo thời gian thực; (2) Đánh giá tác động cộng hưởng của kịch bản vận hành toàn bộ 11 đập thủy điện dòng chính hạ lưu Mekong kết hợp biến đổi khí hậu và nước biển dâng; (3) Nghiên cứu vật liệu sinh thái địa kỹ thuật mới (Geotextile tubes, rọ đá polyme) phục vụ chỉnh trị sông bền vững.

Kết luận

1. Làm sáng tỏ một cách toàn diện và hệ thống đặc điểm, quy luật hình thái động lực học của $122,9\text{ km}$ sông Tiền tỉnh Đồng Tháp trên cả ba phương diện: mặt bằng, mặt cắt dọc và mặt cắt ngang trong suốt nửa thế kỷ (1966–2015).
2. Định lượng hóa cơ chế sạt lở bờ và xói sâu đáy sông dưới tác động kép của các nhân tố tự nhiên (địa chất Đệ tứ bở rời, động lực dòng chảy mùa lũ, bán nhật triều) và hoạt động nhân sinh (suy giảm bùn cát thượng nguồn, khai thác cát sỏi).
3. Đổi mới thành công phương pháp luận nghiên cứu diễn biến lòng dẫn thông qua việc tích hợp Địa lý tổng hợp, Viễn thám đa thời kỳ, GIS không gian và mô hình cơ học đất trượt dốc SLOPE/W.
4. Xây dựng bản đồ phân vùng nguy cơ sạt lở chi tiết và đề xuất đồng bộ bộ ba giải pháp thích ứng: Phòng ngừa, Né tránh và Kháng vệ, phục vụ trực tiếp công tác phòng chống thiên tai của địa phương.
5. Chuyển dịch mô thức tiếp cận từ đối phó thụ động bằng công trình cứng sang quản trị rủi ro thích ứng chủ động, gắn kết quy hoạch thoát lũ với bảo tồn hệ sinh thái cảnh quan đồng bằng ngập lũ.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về địa mạo ứng dụng, thủy văn môi trường và kinh tế thích ứng tai biến thiên nhiên tại vùng hạ lưu lưu vực sông quốc tế Mekong.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu của luận án với 46 trang, 7 bảng, 15 hình; Chương 2. Đánh giá diễn biến lòng dẫn sông Tiền tỉnh Đồng Tháp với 67 trang, 20 bảng, 65 hình; Chương 3. Cảnh báo và đề xuất giải pháp thích ứng với diễn biến lòng dẫn sông Tiền tỉnh Đồng Tháp với 27 trang, 16 bảng, 7 hình.

TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. CÁC KHÁI NIỆM LIÊN QUAN 1. Lòng dẫn sông (river channel) Trong thung lũng sông, ta có thể phân biệt những bộ phận cơ bản sau [3]: Đường tụ thủy hay còn gọi là đường tanvec (talweg river) đường nối các điểm sâu nhất, có nước chảy mạnh nhất trong lòng dẫn sông. Thông thường đường tanvec nằm ép về một phía bờ nào đó, không ở chính giữa dòng.

Dòng chảy trên mặt thường phù hợp với động lực dòng chảy đáy. Đáy sông (đáy thung lũng) được giới hạn trong phạm vi giữa hai chân sườn thung lũng. Đáy sông có thể chia thành hai bộ phận là lòng sông và bãi bồi. Lòng dẫn sông (river channel) là bộ phận sâu nhất của thung lũng sông thường xuyên có nước chảy.

Hay có thể quan niệm rõ hơn: lòng dẫn sông là phần sông có nước chảy quanh năm (có nước trong mùa kiệt ngay cả năm ít nước). Bờ sông (riverbank) là giới hạn của lòng dẫn sông. Trong nghiên cứu này, quan niệm bờ sông theo nghĩa rộng, bao gồm cả bờ sông và bờ bãi bồi (cồn, bãi, cù lao sông). Bãi bồi (river bar) là bộ phận của đáy thung lũng nhô lên khỏi mặt nước, có địa hình khá bằng phẳng, được cấu tạo bởi aluvi, được phủ bởi một lớp thực vật [21, tr.

Ghi chú: 1 - đường tụ thủy - tanvec; 2 - lòng sông; 3 - bãi bồi; 4 - sườn thung lũng 5 - thềm sông; 6 - đường phân thủy và đỉnh phân thủy. Sơ đồ hình thái thung lũng sông [3, tr. 122] Hình thái sông (morphology river) bao gồm các đặc trưng: loại hình sông, mặt cắt ngang, mặt cắt dọc, hình dạng tuyến sông trên mặt bằng và mối quan hệ giữa chúng cũng như các yếu tố thủy văn, thủy lực [22]. Các mối quan hệ này được gọi là mối quan hệ hình thái sông.

Mối liên quan giữa hình thái lòng dẫn sông với động lực dòng chảy; xói lở, bồi tụ được gọi là hình thái động lực. Phân loại lòng dẫn sông  Theo độ ổn định: Được phân chia thành các loại: (i) sông có độ ổn định rất nhỏ; (ii) sông có độ ổn định TB; (iii) sông không ổn định từng chỗ, từng thời kỳ; (iv) sông ổn định.  Phân loại sông theo đặc trưng ổn định: Đặc trưng ổn định của sông là khả năng chống lại lực đẩy của dòng nước, của các hạt cát nằm trên bề mặt của đáy sông, đối với mỗi hạt cát nằm dưới đáy sông sẽ chịu hai lực tác dụng: (i) lực tác dụng của dòng chảy làm hạt cát chuyển động; (ii) lực ma sát chống lại tác dụng gây trượt của dòng chảy. Theo đặc trưng ổn định, sông có các loại cơ bản như sau [23]: - Sông ổn định ở vùng đất không xói hoặc năng lượng của dòng chảy không đủ xói lòng dẫn sông.

- Sông tương đối ổn định chỉ bị xói từng nơi, có sự diễn biến theo chu kỳ xung quanh một giá trị TB nào đó. - Sông có độ ổn định nhỏ trong đó xói lở và bồi lắng bùn cát gây ra sự thay đổi chiều sâu của dòng sông nhưng không làm hình dáng của nó trên bình đồ thay đổi một cách rõ ràng. Sự xói và bồi của bùn cát diễn ra một cách chậm chạp theo các điểm khác nhau. Sự phân bố và hình dạng của ghềnh cạn thay đổi hàng năm.

Loại sông này thường có ở đồng bằng. - Sông có độ ổn định rất nhỏ tốc độ dòng chảy rất lớn, địa chất yếu, trong thời gian lũ sông không những bị thay đổi về chiều sâu mà còn thay đổi về hình dáng và hình thành các phân lưu theo hướng lớn. - Sông trong thời kỳ lũ hoàn toàn mất hình dáng và hình thành dòng chảy lẫn lộn giữa nước và bùn cát gọi là dòng chảy bùn cát. Lúc đó yếu tố hình dạng mất hết ý nghĩa.

Diễn biến lòng dẫn sông (change of river channel) Quá trình biến hình lòng dẫn sông diễn ra trong một thời kỳ nghiên cứu gọi là diễn biến lòng sông [24]. Diễn biến lòng sông là quá trình thay đổi theo thời gian của lòng sông và các cấu tạo lòng sông dưới tác động của dòng nước, của các yếu tố khí hậu, các yếu tố kiến tạo và các hoạt động kinh tế của con người. Nguyên nhân cơ bản của biến hình lòng sông là sự mất cân bằng trong tải cát (vận chuyển bùn cát hay trầm tích1 hoặc phù sa). Trong bất kỳ một đoạn sông nào, dưới một điều kiện nhất định, dòng chảy có một sức tải cát nhất định [25, tr.

287]: (i) Nếu lượng bùn cát đến thực 1 Thành phần trầm tích có kích cỡ khác nhau thể là đất, cát, sỏi, đá nhỏ. Người ta thường phân trầm tích thành 2 loại, trầm tích nhỏ chảy theo dòng nước gọi là trầm tích lơ lửng (suspended sediment load) hoặc trầm tích đáy (bed suspended material load) là các trầm tích có kích thước/trọng lượng lớn hơn được dòng chảy tải đi ở các lớp nước sát đáy sông, hồ. 8 tế (S) tương ứng với sức tải cát (ST) thì dòng sông ổn định tương đối, lòng sông không bị bồi và xói; (ii) Nếu lượng bùn cát đến lớn hơn sức tải cát (S > ST) thì lòng sông sẽ được bồi; (iii) Nếu lượng bùn cát đến nhỏ hơn sức tải của dòng chảy (S < ST) và lòng sông không phải đá gốc thì lòng sông sẽ bị xói. DBLD sông có thể nghiên cứu trên phạm vi rộng và phạm vi hẹp [25, tr.

286]: - Trên phạm vi rộng, DBLD sông là cả quá trình lịch sử hình thành và phát triển lòng sông, bao gồm toàn bộ thung lũng sông. Vấn đề này thuộc phạm trù địa sử học, địa mạo học. - Trên phạm vi hẹp, DBLD sông chỉ hạn chế trong những biến đổi cận đại và bản thân lòng sông. Đây là đối tượng chính của động lực học dòng sông.

Nhưng những biến đổi này được triển khai trên nền các biến đổi lịch sử và các bộ phận của thung lũng sông. Vì vậy, chúng có mối liên hệ nội tại với nhau. DBLD sông được đặc trưng bởi quá trình xói lở, bồi tụ lòng sông và quá trình cắt dòng (đặc trưng của sông uốn khúc). Xói lở bờ sông bao gồm các loại xói sâu, xói ngang, xói phổ biến, xói cục bộ.

Trong đó, loại xói phổ biến và xói cục bộ thường xuất hiện sau khi có các công trình thủy lợi đầu mối trên sông. Xói sâu (xói lòng) là hệ quả của mất cân bằng trong tải cát thuộc phạm trù thủy lực. Xói sâu thường làm hạ thấp dòng sông. Xói ngang (xói bờ, sạt lở bờ) là hệ quả của mất cân bằng động lực của khối bờ thuộc phạm trù cơ học đất.

Xói ngang làm mở rộng lòng sông. Xói phổ biến (xói, bồi) là loại xói lở xảy ra trên một chiều dài lớn của lòng dẫn sông. Căn cứ vào diễn biến, xói lở bờ sông chia thành sụp (sạt) lở, trượt lở, chảy rắn và nứt đất. Bồi tụ bờ sông (riverbank deposition) là kết quả của bào mòn lưu vực và xói lở bờ sông.

Bồi tụ bờ sông xảy ra khi lưu tốc dòng chảy giảm tới mức sức tải bùn cát nhỏ hơn hàm lượng thực tế, khi đó bùn cát trong dòng chảy sẽ bồi tụ lại.  Phân loại DBLD sông Khi phân tích DBLD sông thường chia ra diễn biến trên mặt bằng, diễn biến trên mặt cắt dọc, diễn biến trên mặt cắt ngang nhưng thực chất ba loại này đan xen nhau, ảnh hưởng lẫn nhau, khống chế lẫn nhau [25, tr. 287]: - Diễn biến trên mặt cắt ngang: là do sự mất cân bằng tải cát phương ngang gây nên. Sự mất cân bằng này là do hoàn lưu.

Khi trong dòng chảy tồn tại hoàn lưu, dòng nước mặt không đi theo phương chuyển động chung mà chảy xiên sang một bờ, còn dòng nước đáy thì chuyển động sang một bờ khác, ngược với dòng nước mặt. Bờ có dòng nước mặt xô vào thì bị xói, bờ tiếp nhận dòng nước đáy thì được bồi. Ngoài hoàn lưu ra, sóng cát cũng tạo ra chuyển dịch bùn cát theo phương ngang. 9 - Diễn biến mặt bằng: chủ yếu là sự dịch chuyển trên mặt bằng, đường bờ, của nhánh sâu, của các khối bồi lắng, có khi là liên tục, có khi là đột biến, có khi là có chu kỳ.

do chịu tác động tổng hợp rất nhiều yếu tố. - Diễn biến mặt cắt dọc: là do sự mất cân bằng trong tải cát phương dọc, có nguyên nhân từ thiên nhiên như sự thay đổi theo thời gian và theo dọc đường của lượng bùn cát, sự thay đổi dọc đường của độ dốc và chiều rộng thung lũng sông, sự nâng lên hạ xuống của vỏ Trái Đất, của mực nước biển. cũng có nguyên nhân từ con người như xây dựng các đập ngăn sông, các công trình chỉnh trị. Trong luận án sẽ phân tích và đánh giá DBLD sông Tiền theo 3 phương thức: mặt bằng, mặt cắt dọc và mặt cắt ngang.

Sông phân nhánh (braided river) a) Khái niệm Theo Brice I. quan niệm: sông phân nhánh là sông có bãi giữa, các bãi giữa có tỉ lệ kích thước nhất định so với kích thước của chiều rộng lòng dẫn sông. Các phần nhánh tách rời xa nhau và có vị trí tương đối cố định. Ở cấp mực nước nào đó, có thể nhánh sẽ không có nước chảy qua song nó vẫn là một phần nhánh hoạt động, không bị cây cối phủ mọc [26, tr.

Như vậy, sông phân nhánh được hiểu là những dòng chảy tách, nhập thành nhiều nhánh bởi các cồn, bãi bồi tụ trong lòng dẫn, trong tài liệu quốc tế tiếng Anh gọi chung là braided river [27], [28], [29]. b) Phân loại Có nhiều cách hiểu và phân loại khác nhau về sông phân nhánh. Trong đó, tiêu biểu là thông dụng nhất là chia sông phân nhánh thành 02 loại [Chien et al, Xu [29]]: - Loại phân nhánh ổn định (bifurcated channel stretches): có cồn bãi giữa cao ngang bãi tràn 2 bên (cao ngang mức nước tạo lòng); phần lớn có 2 hoặc 3 nhánh. Các nhà khoa học Trung Quốc còn chia loại sông phân nhánh này thành 3 kiểu (hình 1.

a-Phân nhánh trên đoạn sông thẳng b-Phân nhánh trên đoạn sông c - Phân nhánh dạng đầu vịt Hình 1. Phân loại sông phân nhánh [dẫn theo Trần Bá Hoằng [27]] - Loại sông có nhiều nhánh, nhiều cồn bãi non, phân bố tản mạn và chuyển động không ổn định (wandering).