CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những công trình nghiên cứu về di sản văn hóa của người Thái Trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa vùng Tây Bắc, văn hóa của người Thái có nhiều loại hình phong phú và lâu nay đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Nội dung của các nghiên cứu thường hay tập trung vào lĩnh vực có liên quan đến phong tục, tập quán, trang phục, lễ hội, kiến trúc, xây dựng nhà cửa, thẩm mỹ, y học dân tộc, ẩm thực.
Quá trình khảo cứu và thu thập tài liệu làm luận văn, học viên đã lựa chọn trong số đó một số công trình giá trị, có nội dung liên quan phù hợp với đề tài để khai thác phục vụ cho nghiên cứu này. Trong số những nghiên cứu trước đó về văn hóa người Thái, cuốn sách “Những hiểu biết về người Thái ở Việt Nam” của nhà Thái học Cầm Trọng (2005) là công trình nghiên cứu về nếp sống sinh hoạt, gia đình người Thái, qua đó hình dung được không gian văn hóa Thái trong mỗi gia đình. Về cội nguồn lịch sử văn hóa của cộng đồng Thái ở Việt đã có từ rất lâu. Nghiên cứu phân tích chiều dài lịch sử văn hóa của người Thái tới cả ngàn năm hình thành và phát triển.
Nghiên cứu còn đi sâu phân tích các chủ đề về ngôn ngữ, văn học dân gian truyền miệng và văn học ghi chép thành văn của người Thái, một số nghệ thuật trang trí tiêu biểu trong nhà sàn, họa tiết trên vải thổ cẩm, cách dệt vải, các điệu múa và âm nhạc truyền thống, tín ngưỡng thờ cúng, lễ hội lớn của người Thái. Có thể nói, cuốn sách này có phạm vi tương đối rộng, đi sâu vào nghiên cứu những văn hóa truyền thống của người Thái, trong đó có những thực hành di sản mà khách du lịch có thể tham quan và trải nghiệm. Một công trình nghiên cứu khác trước đó của tác giả Cầm Trọng có tên là “Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam” (1978). Đây là công trình giúp cho tác giả đạt giải thưởng cấp nhà nước năm 2012.
Nội dung công trình khá bao quát, đề cập chủ yếu về những đặc trưng cơ bản của lịch sử, văn hóa, kinh tế, ruộng điền, bản mường, văn học nghệ thuật, tôn giáo của người Thái ở Tây Bắc và vai trò của họ trong thời kỳ cách mạng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Công trình cho thấy người Thái có chung một tâm lý về biểu hiện các mặt văn hóa vật chất và tinh thần thống nhất 8 như ở nhà sàn, y phục truyền thống, cần cù, dũng cảm trong lao động và đấu tranh. Tình cảm của người đồng tộc thể hiện rõ rệt trong sinh hoạt, tập tục, gắn bó mọi người trong bản, trong mường. Về lĩnh vực nghệ thuật của người Thái cho thấy âm nhạc, múa, họa tiết thổ cẩm khá phát triển.
Nghệ thuật chính là sản phẩm văn hóa tinh thần, mang nhiều sắc thái của tâm lý, tình cảm cổ truyền của tộc người. Công trình là một bước tiến, đẩy mạnh nghiên cứu về dân tộc học của người Thái nói riêng và các dân tộc khác nói chung. Mặc dù vẫn có một vài hạn chế, nhưng đây được xem là một tác phẩm tốt, đóng góp nhiều bổ ích cho nghiên cứu khoa học. Tác giả Lò Vũ Vân với nghiên cứu “Văn hóa dân gian người Thái vùng Mộc Châu, Phù Yên, Bắc Yên tỉnh Sơn La” (2010).
Công trình này đề cập nguồn gốc của người Thái ở Việt Nam từ thời xa xưa thông qua những làn điệu dân ca cổ nhất của người Thái như là “Mương páu pú, chủ ha phụ dú cá hụa nẳm Mé phong nhớ, tá nẳm nhớ phong luộng, nghĩa là “tổ tiên chúng tôi ở tận đầu nguồn sông Mẹ sóng to, bến nước lớn sóng cả”. Và “Phụ ma té pạng phú Cháo Chí téng mượng lại lán, té pạng pụa Lý óc ma khắm tán lại sính…”, nghĩa là ”Chúng tôi đến từ thời người Giao Chỉ khai đất, lập mường rộng lớn, thời vua Lý ra chăn dắt muôn mường nhiều họ”. Tác giả đã nghiên cứu sâu vào phương pháp canh tác nông nghiệp theo hướng tự cung tự cấp từ xa xưa của người Thái ở Mộc Châu, Phù Yên và Bắc Yên cũ. Ngoài việc điểm danh các giống lúa nước phổ biến ở đây, tác giả đã nghiên cứu cả lịch thời vụ canh tác, sinh trưởng phát triển của các loại giống lúa, các loại hoa màu (như là khoai, kê, y dĩ, dong riềng, sắn, đậu tương…).
Ngoài ra trong nghiên cứu này khắc họa bức tranh chủ đề văn hóa, văn học nghệ thuật của người Thái thông qua những tập tục truyền thống và vòng đời con người Thái từ lúc sinh đẻ, đến nuôi dưỡng, trưởng thành, cưới hỏi, và xây nhà mới, ốm đau, cầu cúng, cho tới lúc chết đi và tiễn đưa, chôn cất. Từ những bài ca lễ tiêu biểu có khối lượng từ lớn nêu trong nghiên cứu, cho thấy sự sinh động trong những hoạt động văn hóa của người Thái mỗi dịp Tết năm mới, lễ cúng cơm mới, lễ cầu hồn vía, và các bài hát hay lời ca tang lễ. Những thực hành văn hóa mang đậm bản sắc của người Thái có thể là tài nguyên cho du lịch trải nghiệm. Một tập hợp nghiên cứu khác tương đối công phu kéo dài cả chục năm là đề tài chương trình Thái học Việt Nam tên là “Văn hóa và lịch sử người Thái ở Việt Nam” 9 (1998).
Đây là tập hợp nhiều công trình nghiên cứu, những ý kiến chuyên môn đi sâu tìm hiểu đặc trưng văn hóa vật thể và phi vật thể của người Thái khắp Việt Nam của nhiều tác giả. Các chủ đề nghiên cứu trong công trình này thực sự phong phú và đa dạng tập trung vào từng đối tượng như về chữ viết Thái và các hệ chữ tương đương như Lai Pao, Tày Nùng. Trong công trình này, có bài viết về những lời khuyên truyền thống trong lao động nông nghiệp thông qua tục ngữ Thái của tác giả Cẩm DZịn. Bài viết về ruộng đất của dân tộc Thái ở Sơn La của tác giả Hà Văn Thu.
Bài viết về mỹ thuật dân gian Thái trong trang trí kiến trúc của họa sĩ Phan Ngọc Khuê, hay tính đặc trưng trong múa Thái Tây Bắc của tác giả Dương Minh Sơn. Bài viết về mỹ thuật ứng dụng đặc sắc của người Thái là chiếc khăn Piêu được nghiên cứu sâu bởi tác giả Chu Quang Trứ nói lên không chỉ vẻ đẹp mà còn ẩn chứa những bí ẩn không diễn tả được hết bằng lời liên quan đến mối quan hệ với thổ cẩm của nhiều dân tộc miền núi. Một tác giả khác là Vương Toàn đã điểm qua các kỳ hội thảo về Chương trình Thái học Việt Nam kể từ khi thành lập chương trình (7/9/1989) cho tới nay qua bài “Ba mươi năm Chương trình Thái học Việt Nam: Thành tựu, các chủ đề và định hướng nghiên cứu” (2020). Thái học Việt Nam nghiên cứu về các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Thái ở Việt Nam thuộc hệ Thái Kadai, bao gồm những lĩnh vực như dân tộc học, lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa, nói chung trên các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, lĩnh vực môi trường, sinh thái.
Các nghiên cứu về Thái học đã được in trong 8 tập kỷ yếu vào các năm 1992, 1998, 2002, 2006, 2009, 2012, 2015 và 2017. Trong hơn 30 năm qua, Thái học Việt Nam đã tổ chức nghiên cứu thành công nhờ tập hợp nhiều nhà khoa học và những nhà sưu tầm ở các địa phương. Đặc biệt là dấu ấn năm 2016 có kỷ yếu Hội nghị Quốc gia Thái học Việt Nam, là sản phẩm của Đề tài cấp Nhà nước “Nghiên cứu đề xuất giải pháp phát huy vai trò của cộng đồng dân tộc Thái trong phát triển bền vững vùng Tây Bắc”. Bên cạnh đó, qua 8 kỳ hội thảo và tổng kết, Thái học Việt Nam đã tập trung nghiên cứu vào 10 chủ đề chính là: Quá trình tộc người với lịch sử hình thành và phát triển quốc gia (i), kinh tế truyền thống (ii), xã hội và môi trường (iii), kiến thức bản địa (iv), văn hóa truyền thống (v), đời sống tâm linh (vi), văn nghệ dân gian (vii), ngôn ngữ (viii), những biến đổi trong hội nhập và phát triển (ix), gắn với sự phát triển của ngành Thái học Việt Nam và thế giới.
Đáng chú ý ở mảng kiến thức bản địa, nhiều công trình đã cho thấy kiến thức 10 của đồng bào về y học dân gian rất phong phú và hiện đã có thể tự gieo trồng nhiều loại dược liệu có nguồn gốc tự nhiên quý giá. Mảng kiến thức văn hóa cho thấy các công trình nghiên cứu tập trung vào đặc trưng ẩm thực, đáp ứng cho nhu cầu phát triển du lịch. Trang phục truyền thống luôn được người Thái trân trọng và thường xuyên xuất hiện ở các dịp lễ hội thường nhật. Nhiều nghiên cứu chỉ ra những lễ hội dân gian của người Thái vẫn còn được bảo tồn khá tốt, định hướng trong tương lai sẽ nghiên cứu chiều sâu để chỉ ra những đặc trưng thực sự làm nên bản sắc tộc người và đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của đồng bào, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ hội nhập.
Ngoài ra, còn có những tác giả khác đã nghiên cứu chuyên sâu về một khía cạnh trong kiến trúc - trang trí nhà cửa của người Thái Tây Bắc. Có thể kể công trình của các tác giả Hoàng Nam và Lê Ngọc Thắng về “Nhà sàn Thái” xuất bản năm 1984. Công trình nghiên cứu này đề cập ngoại hình “nếp” nhà sàn Thái, xem xét ở cả 2 góc độ là ngôi nhà sàn Thái là “sản phẩm văn hóa dân tộc” vừa là “nơi hội tụ những sinh hoạt văn hóa dân tộc”. Qua kỹ thuật làm nhà có thể hiểu được trình độ hiểu biết sâu sắc tự nhiên, môi trường sống bản địa của đồng bào Thái.
Bên trong nếp nhà sàn còn tập trung diễn ra những sinh hoạt sống động, nhiều hoạt động văn hóa dưới trong một ngày, trong một đời người ở mọi lứa tuổi khác nhau, từ sinh hoạt đời thường mang tính vật chất cho đến sinh hoạt tinh thần văn hóa văn nghệ. Ngôi nhà cùng với cuộc sống của chủ nhân ngôi nhà được xem như là nơi bảo vệ, thừa kế, phát huy giá trị di sản văn hóa của dân tộc Thái.