Phát huy Di sản văn hóa Thái trong phát triển du lịch xanh tại Vân Hồ

Luận văn phân tích giá trị di sản văn hóa người Thái ở Vân Hồ, Sơn La, đề xuất giải pháp phát triển du lịch theo hướng tăng trưởng xanh và bền vững.

• Tác giả: Vũ Việt Cường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Hiền
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Các Khoa học Liên ngành
• Chuyên ngành: Di sản học
• Đề tài: Phát huy giá trị di sản văn hóa của người Thái ở Tây Bắc trong phát triển du lịch tại huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La theo hướng tăng trưởng xanh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Di sản văn hóa của người Thái tại Vân Hồ Giá trị và ý nghĩa

Huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La là một trong những địa bàn lưu giữ di sản văn hóa phi vật thể phong phú của người Thái. Di sản văn hóa này không chỉ phản ánh bản sắc dân tộc mà còn là tài sản quý báu cho phát triển du lịch bền vững. Các bản Chiềng Đi 1 và Phụ Mẫu là những điểm đến tiêu biểu, nơi lưu giữ những truyền thống lâu đời về kiến trúc, thủ công mỹ nghệ, và lễ hội dân gian. Phát huy giá trị di sản văn hóa không phải là thách thức mà là cơ hội để cộng đồng địa phương phát triển kinh tế bền vững, tạo việc làm và nâng cao chất lượng cuộc sống. Công trình nghiên cứu của Vũ Việt Cường từ Đại học Quốc gia Hà Nội đã chứng minh mối liên kết chặt chẽ giữa bảo vệ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể với phát triển du lịch xanh tại địa phương.

1.1. Khái niệm di sản văn hóa của người Thái

Di sản văn hóa của người Thái bao gồm kiến trúc truyền thống, các lễ hội dân gian, kỹ năng dệt vải truyền thống và ngôn ngữ dân tộc. Tại Vân Hồ, những yếu tố này được bảo lưu trong cấu trúc nhà sàn độc đáo, những chiếc váy dệt thủ công đầy màu sắc và các nghi lễ tín ngưỡng truyền thống. Phát huy giá trị di sản yêu cầu sự tôn trọng và bảo vệ những giá trị này cho các thế hệ sau.

1.2. Vai trò di sản trong phát triển du lịch bền vững

Du lịch xanh dựa trên di sản văn hóa tạo ra tăng trưởng xanh cho cộng đồng địa phương mà không làm tổn hại tài nguyên thiên nhiên. Các hoạt động như du lịch cộng đồng và du lịch nghỉ dưỡng giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa Thái, đồng thời tạo doanh thu cho người dân. Mô hình này đã được kiểm chứng thành công tại bản Phụ Mẫu với các homestay chất lượng cao.

II. Du lịch xanh tại Huyện Vân Hồ Thực tiễn và chiến lược phát triển

Du lịch xanh tại Huyện Vân Hồ là một mô hình phát triển tiên tiến kết hợp bảo vệ di sản văn hóa với kinh tế du lịch bền vững. Các bản Chiềng Đi 1 và Phụ Mẫu đã thực hiện du lịch cộng đồng với những sản phẩm du lịch độc đáo như lưu trú tại nhà sàn truyền thống, tham gia các hoạt động sản xuất dân gian và dự lễ hội địa phương. Tăng trưởng xanh tại địa bàn không chỉ tạo doanh thu mà còn giúp cộng đồng nhận thức rõ hơn về giá trị di sản văn hóa vật thể của mình. Các homestay được quản lý theo tiêu chuẩn du lịch sinh thái, sử dụng năng lượng tái tạo và thực phẩm địa phương. Hệ thống quản lý chất lượng dịch vụ được nâng cấp thông qua đào tạo nhân sự và áp dụng công nghệ hiện đại, đảm bảo trải nghiệm du khách đáp ứng chuẩn mực quốc tế.

2.1. Mô hình du lịch cộng đồng tại bản Phụ Mẫu và Chiềng Đi 1

Du lịch cộng đồng tại hai bản này được xây dựng dựa trên sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương. Phát huy giá trị di sản thông qua các trải nghiệm thực tế: học dệt vải truyền thống, nấu ăn theo hướng tăng trưởng xanh với nguyên liệu địa phương. Mô hình này tạo thu nhập trực tiếp cho 80% hộ gia đình tham gia.

2.2. Sản phẩm du lịch dựa trên di sản văn hóa

Các sản phẩm du lịch chính bao gồm du lịch sinh thái kết hợp trekking qua rừng tự nhiên, du lịch nghỉ dưỡng tại các homestay truyền thống, và tham quan lễ hội văn hóa dân tộc Thái. Du lịch xanh tại đây tuân thủ các nguyên tắc bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể và môi trường tự nhiên, đáp ứng xu hướng du lịch bền vững toàn cầu.

III. Thách thức trong bảo vệ di sản văn hóa khi phát triển du lịch

Sự phát triển nhanh chóng của du lịch xanh tại Vân Hồ mang lại lợi ích kinh tế đáng kể, nhưng cũng đặt ra những thách thức đáng chú ý trong bảo vệ di sản văn hóa. Áp lực từ khối lượng du khách gia tăng có thể làm thay đổi cấu trúc xã hội truyền thống và gây tổn hại đến di sản văn hóa vật thể như các công trình kiến trúc độc đáo. Thế hệ trẻ có xu hướng rời bỏ các ngành thủ công truyền thống để theo đuổi công việc du lịch, dẫn đến nguy hiểm mất mát di sản văn hóa phi vật thể như các kỹ năng dệt vải và điêu khắc gỗ truyền thống. Ngoài ra, sự thiếu hụt kiến thức và nhận thức về tăng trưởng xanh ở một số cộng đồng dẫn đến các hoạt động du lịch chưa đạt chuẩn bảo vệ môi trường. Hiện tượng mua bán di sản văn hóa vô tổ chức cũng làm giảm giá trị thực của những sản phẩm thủ công chính gốc, ảnh hưởng đến thu nhập bền vững của cộng đồng địa phương.

3.1. Áp lực từ phát triển du lịch đối với di sản văn hóa

Du lịch xanh nhanh chóng phát triển tạo áp lực lớn lên di sản văn hóa vật thể. Nhà sàn truyền thống bị hư hại do sử dụng quá mức, các lễ hội được biến thành sản phẩm du lịch sinh thái mất đi tính linh thiêng. Cần cân bằng giữa phát triển kinh tế và phát huy giá trị di sản một cách bền vững.

3.2. Rủi ro mất mát di sản văn hóa phi vật thể

Di sản văn hóa phi vật thể như kỹ năng dệt vải truyền thống, nghi lễ tín ngưỡng đang mất dần. Thế hệ trẻ ưu tiên công việc du lịch hơn học hỏi kỹ năng từ người lớn tuổi. Tăng trưởng xanh cần đi kèm với các chương trình bảo vệ tích cực những di sản này.

IV. Giải pháp bảo vệ di sản văn hóa trong phát triển du lịch xanh

Để đạt được sự cân bằng giữa phát huy giá trị di sản văn hóa và phát triển du lịch xanh, cần thực hiện các biện pháp toàn diện. Trước hết, nâng cao năng lực và nhận thức cho các chủ thể tham gia du lịch sinh thái thông qua đào tạo về tăng trưởng xanh, quản lý chất lượng dịch vụ và bảo vệ di sản văn hóa. Sự quan tâm của nhà nước rất quan trọng, bao gồm hỗ trợ tài chính, xây dựng khung pháp lý bảo vệ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể từ những tác động tiêu cực. Cần thiết lập các tiêu chuẩn quản lý môi trường và du lịch cộng đồng theo hướng tăng trưởng xanh. Phát huy vai trò của cộng đồng là chìa khóa: cộng đồng phải là người quản lý chính, quyết định hạn chế số lượng du khách, lựa chọn loại hình du lịch nghỉ dưỡng phù hợp, và được hưởng lợi ích công bằng từ phát triển du lịch. Các nghiên cứu từ Đại học Quốc gia Hà Nội chứng minh rằng mô hình này đã thành công tại bản Phụ Mẫu và Chiềng Đi 1.

4.1. Nâng cao năng lực và nhận thức cộng đồng

Đào tạo chuyên sâu về du lịch xanh, tăng trưởng xanh và bảo vệ di sản văn hóa cho những người làm du lịch. Tổ chức các khóa học về kỹ năng quản lý, tiếng ngoại và nhận thức văn hóa. Hỗ trợ cộng đồng tìm hiểu giá trị của di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể qua các hoạt động cộng đồng định kỳ.

4.2. Vai trò của nhà nước và cộng đồng trong bảo vệ di sản

Nhà nước cần xây dựng chính sách du lịch sinh thái theo tăng trưởng xanh, cấp kinh phí bảo tồn. Cộng đồng là chủ thể quyết định, tham gia quản lý du lịch cộng đồng và du lịch nghỉ dưỡng. Hợp tác giữa nhà nước và cộng đồng tạo nền tảng bền vững cho phát huy giá trị di sản lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những công trình nghiên cứu về di sản văn hóa của người Thái Trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa vùng Tây Bắc, văn hóa của người Thái có nhiều loại hình phong phú và lâu nay đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Nội dung của các nghiên cứu thường hay tập trung vào lĩnh vực có liên quan đến phong tục, tập quán, trang phục, lễ hội, kiến trúc, xây dựng nhà cửa, thẩm mỹ, y học dân tộc, ẩm thực.

Quá trình khảo cứu và thu thập tài liệu làm luận văn, học viên đã lựa chọn trong số đó một số công trình giá trị, có nội dung liên quan phù hợp với đề tài để khai thác phục vụ cho nghiên cứu này. Trong số những nghiên cứu trước đó về văn hóa người Thái, cuốn sách “Những hiểu biết về người Thái ở Việt Nam” của nhà Thái học Cầm Trọng (2005) là công trình nghiên cứu về nếp sống sinh hoạt, gia đình người Thái, qua đó hình dung được không gian văn hóa Thái trong mỗi gia đình. Về cội nguồn lịch sử văn hóa của cộng đồng Thái ở Việt đã có từ rất lâu. Nghiên cứu phân tích chiều dài lịch sử văn hóa của người Thái tới cả ngàn năm hình thành và phát triển.

Nghiên cứu còn đi sâu phân tích các chủ đề về ngôn ngữ, văn học dân gian truyền miệng và văn học ghi chép thành văn của người Thái, một số nghệ thuật trang trí tiêu biểu trong nhà sàn, họa tiết trên vải thổ cẩm, cách dệt vải, các điệu múa và âm nhạc truyền thống, tín ngưỡng thờ cúng, lễ hội lớn của người Thái. Có thể nói, cuốn sách này có phạm vi tương đối rộng, đi sâu vào nghiên cứu những văn hóa truyền thống của người Thái, trong đó có những thực hành di sản mà khách du lịch có thể tham quan và trải nghiệm. Một công trình nghiên cứu khác trước đó của tác giả Cầm Trọng có tên là “Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam” (1978). Đây là công trình giúp cho tác giả đạt giải thưởng cấp nhà nước năm 2012.

Nội dung công trình khá bao quát, đề cập chủ yếu về những đặc trưng cơ bản của lịch sử, văn hóa, kinh tế, ruộng điền, bản mường, văn học nghệ thuật, tôn giáo của người Thái ở Tây Bắc và vai trò của họ trong thời kỳ cách mạng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Công trình cho thấy người Thái có chung một tâm lý về biểu hiện các mặt văn hóa vật chất và tinh thần thống nhất 8 như ở nhà sàn, y phục truyền thống, cần cù, dũng cảm trong lao động và đấu tranh. Tình cảm của người đồng tộc thể hiện rõ rệt trong sinh hoạt, tập tục, gắn bó mọi người trong bản, trong mường. Về lĩnh vực nghệ thuật của người Thái cho thấy âm nhạc, múa, họa tiết thổ cẩm khá phát triển.

Nghệ thuật chính là sản phẩm văn hóa tinh thần, mang nhiều sắc thái của tâm lý, tình cảm cổ truyền của tộc người. Công trình là một bước tiến, đẩy mạnh nghiên cứu về dân tộc học của người Thái nói riêng và các dân tộc khác nói chung. Mặc dù vẫn có một vài hạn chế, nhưng đây được xem là một tác phẩm tốt, đóng góp nhiều bổ ích cho nghiên cứu khoa học. Tác giả Lò Vũ Vân với nghiên cứu “Văn hóa dân gian người Thái vùng Mộc Châu, Phù Yên, Bắc Yên tỉnh Sơn La” (2010).

Công trình này đề cập nguồn gốc của người Thái ở Việt Nam từ thời xa xưa thông qua những làn điệu dân ca cổ nhất của người Thái như là “Mương páu pú, chủ ha phụ dú cá hụa nẳm Mé phong nhớ, tá nẳm nhớ phong luộng, nghĩa là “tổ tiên chúng tôi ở tận đầu nguồn sông Mẹ sóng to, bến nước lớn sóng cả”. Và “Phụ ma té pạng phú Cháo Chí téng mượng lại lán, té pạng pụa Lý óc ma khắm tán lại sính…”, nghĩa là ”Chúng tôi đến từ thời người Giao Chỉ khai đất, lập mường rộng lớn, thời vua Lý ra chăn dắt muôn mường nhiều họ”. Tác giả đã nghiên cứu sâu vào phương pháp canh tác nông nghiệp theo hướng tự cung tự cấp từ xa xưa của người Thái ở Mộc Châu, Phù Yên và Bắc Yên cũ. Ngoài việc điểm danh các giống lúa nước phổ biến ở đây, tác giả đã nghiên cứu cả lịch thời vụ canh tác, sinh trưởng phát triển của các loại giống lúa, các loại hoa màu (như là khoai, kê, y dĩ, dong riềng, sắn, đậu tương…).

Ngoài ra trong nghiên cứu này khắc họa bức tranh chủ đề văn hóa, văn học nghệ thuật của người Thái thông qua những tập tục truyền thống và vòng đời con người Thái từ lúc sinh đẻ, đến nuôi dưỡng, trưởng thành, cưới hỏi, và xây nhà mới, ốm đau, cầu cúng, cho tới lúc chết đi và tiễn đưa, chôn cất. Từ những bài ca lễ tiêu biểu có khối lượng từ lớn nêu trong nghiên cứu, cho thấy sự sinh động trong những hoạt động văn hóa của người Thái mỗi dịp Tết năm mới, lễ cúng cơm mới, lễ cầu hồn vía, và các bài hát hay lời ca tang lễ. Những thực hành văn hóa mang đậm bản sắc của người Thái có thể là tài nguyên cho du lịch trải nghiệm. Một tập hợp nghiên cứu khác tương đối công phu kéo dài cả chục năm là đề tài chương trình Thái học Việt Nam tên là “Văn hóa và lịch sử người Thái ở Việt Nam” 9 (1998).

Đây là tập hợp nhiều công trình nghiên cứu, những ý kiến chuyên môn đi sâu tìm hiểu đặc trưng văn hóa vật thể và phi vật thể của người Thái khắp Việt Nam của nhiều tác giả. Các chủ đề nghiên cứu trong công trình này thực sự phong phú và đa dạng tập trung vào từng đối tượng như về chữ viết Thái và các hệ chữ tương đương như Lai Pao, Tày Nùng. Trong công trình này, có bài viết về những lời khuyên truyền thống trong lao động nông nghiệp thông qua tục ngữ Thái của tác giả Cẩm DZịn. Bài viết về ruộng đất của dân tộc Thái ở Sơn La của tác giả Hà Văn Thu.

Bài viết về mỹ thuật dân gian Thái trong trang trí kiến trúc của họa sĩ Phan Ngọc Khuê, hay tính đặc trưng trong múa Thái Tây Bắc của tác giả Dương Minh Sơn. Bài viết về mỹ thuật ứng dụng đặc sắc của người Thái là chiếc khăn Piêu được nghiên cứu sâu bởi tác giả Chu Quang Trứ nói lên không chỉ vẻ đẹp mà còn ẩn chứa những bí ẩn không diễn tả được hết bằng lời liên quan đến mối quan hệ với thổ cẩm của nhiều dân tộc miền núi. Một tác giả khác là Vương Toàn đã điểm qua các kỳ hội thảo về Chương trình Thái học Việt Nam kể từ khi thành lập chương trình (7/9/1989) cho tới nay qua bài “Ba mươi năm Chương trình Thái học Việt Nam: Thành tựu, các chủ đề và định hướng nghiên cứu” (2020). Thái học Việt Nam nghiên cứu về các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Thái ở Việt Nam thuộc hệ Thái Kadai, bao gồm những lĩnh vực như dân tộc học, lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa, nói chung trên các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, lĩnh vực môi trường, sinh thái.

Các nghiên cứu về Thái học đã được in trong 8 tập kỷ yếu vào các năm 1992, 1998, 2002, 2006, 2009, 2012, 2015 và 2017. Trong hơn 30 năm qua, Thái học Việt Nam đã tổ chức nghiên cứu thành công nhờ tập hợp nhiều nhà khoa học và những nhà sưu tầm ở các địa phương. Đặc biệt là dấu ấn năm 2016 có kỷ yếu Hội nghị Quốc gia Thái học Việt Nam, là sản phẩm của Đề tài cấp Nhà nước “Nghiên cứu đề xuất giải pháp phát huy vai trò của cộng đồng dân tộc Thái trong phát triển bền vững vùng Tây Bắc”. Bên cạnh đó, qua 8 kỳ hội thảo và tổng kết, Thái học Việt Nam đã tập trung nghiên cứu vào 10 chủ đề chính là: Quá trình tộc người với lịch sử hình thành và phát triển quốc gia (i), kinh tế truyền thống (ii), xã hội và môi trường (iii), kiến thức bản địa (iv), văn hóa truyền thống (v), đời sống tâm linh (vi), văn nghệ dân gian (vii), ngôn ngữ (viii), những biến đổi trong hội nhập và phát triển (ix), gắn với sự phát triển của ngành Thái học Việt Nam và thế giới.

Đáng chú ý ở mảng kiến thức bản địa, nhiều công trình đã cho thấy kiến thức 10 của đồng bào về y học dân gian rất phong phú và hiện đã có thể tự gieo trồng nhiều loại dược liệu có nguồn gốc tự nhiên quý giá. Mảng kiến thức văn hóa cho thấy các công trình nghiên cứu tập trung vào đặc trưng ẩm thực, đáp ứng cho nhu cầu phát triển du lịch. Trang phục truyền thống luôn được người Thái trân trọng và thường xuyên xuất hiện ở các dịp lễ hội thường nhật. Nhiều nghiên cứu chỉ ra những lễ hội dân gian của người Thái vẫn còn được bảo tồn khá tốt, định hướng trong tương lai sẽ nghiên cứu chiều sâu để chỉ ra những đặc trưng thực sự làm nên bản sắc tộc người và đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của đồng bào, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ hội nhập.

Ngoài ra, còn có những tác giả khác đã nghiên cứu chuyên sâu về một khía cạnh trong kiến trúc - trang trí nhà cửa của người Thái Tây Bắc. Có thể kể công trình của các tác giả Hoàng Nam và Lê Ngọc Thắng về “Nhà sàn Thái” xuất bản năm 1984. Công trình nghiên cứu này đề cập ngoại hình “nếp” nhà sàn Thái, xem xét ở cả 2 góc độ là ngôi nhà sàn Thái là “sản phẩm văn hóa dân tộc” vừa là “nơi hội tụ những sinh hoạt văn hóa dân tộc”. Qua kỹ thuật làm nhà có thể hiểu được trình độ hiểu biết sâu sắc tự nhiên, môi trường sống bản địa của đồng bào Thái.

Bên trong nếp nhà sàn còn tập trung diễn ra những sinh hoạt sống động, nhiều hoạt động văn hóa dưới trong một ngày, trong một đời người ở mọi lứa tuổi khác nhau, từ sinh hoạt đời thường mang tính vật chất cho đến sinh hoạt tinh thần văn hóa văn nghệ. Ngôi nhà cùng với cuộc sống của chủ nhân ngôi nhà được xem như là nơi bảo vệ, thừa kế, phát huy giá trị di sản văn hóa của dân tộc Thái.