Di sản văn hoá Chùa Bái Đính trong phát triển du lịch bền vững ở Ninh Bình

Nghiên cứu giá trị di sản văn hóa Chùa Bái Đính trong phát triển du lịch bền vững ở Ninh Bình. Luận văn phân tích thực trạng và các giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu Hoài
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Di Sản Văn Hóa Chùa Bái Đính Trong Phát Triển Du Lịch Bền Vững Ở Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Di sản văn hóa chùa Bái Đính và giá trị lịch sử

Chùa Bái Đính là một trong những di sản văn hóa tâm linh quan trọng nhất của Ninh Bình, nằm tại huyện Gia Viễn với vị trí địa lý độc đắc giữa các dãy núi đá vôi. Khu chùa Bái Đính được chia thành hai phần: chùa cổ với kiến trúc truyền thống và chùa mới với quy mô lớn, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm. Giá trị văn hóa của chùa Bái Đính không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở ý nghĩa tâm linh sâu sắc, phản ánh bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Khai thác hiệu quả di sản văn hóa này là chìa khóa để phát triển du lịch bền vững ở Ninh Bình, đồng thời bảo tồn giá trị lịch sử cho các thế hệ tương lai.

1.1. Vị trí địa lí và đặc điểm kiến trúc

Chùa Bái Đính nằm trong khu vực núi đá vôi đặc trưng của Ninh Bình, tạo nên một cảnh quan tự nhiên ngoạn mục. Kiến trúc của khu chùa Bái Đính cổ mang đậm dấu ấn của kiến trúc phật giáo truyền thống Việt Nam, trong khi chùa Bái Đính mới được xây dựng theo quy mô lớn với các công trình hiện đại như tháp, hội trường lớn, tạo nên một điểm du lịch văn hóa tâm linh thu hút đông đảo du khách.

1.2. Ý nghĩa tâm linh và văn hóa

Di sản văn hóa chùa Bái Đính không chỉ là nơi thờ tự mà còn là biểu tượng của niềm tin tâm linh Việt Nam. Khu chùa là điểm hội tụ của các hoạt động tôn giáo, lễ hội truyền thống, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và đặc sắc văn hóa Ninh Bình.

II. Phát triển du lịch bền vững tại chùa Bái Đính

Du lịch bền vững tại chùa Bái Đính là mô hình kết hợp giữa khai thác tài nguyên du lịch với bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng địa phương. Hiện nay, khu du lịch văn hóa tâm linh chùa Bái Đính đã trở thành một trong những điểm du lịch văn hóa hàng đầu của Ninh Bình, với lượng du khách liên tục tăng từ năm 2011 đến nay. Mô hình du lịch bền vững tại đây không chỉ tập trung vào phát triển kinh tế mà còn chú trọng đến bảo tồn di sản, nâng cao chất lượng dịch vụ và sự tham gia của cộng đồng địa phương. Những nguyên tắc cơ bản của phát triển du lịch bền vững được áp dụng tại chùa Bái Đính nhằm đảm bảo lợi ích lâu dài cho ba lĩnh vực: kinh tế, xã hội văn hóa và môi trường.

2.1. Sự tham gia của cộng đồng địa phương

Cộng đồng địa phương quanh chùa Bái Đính là những lợi ích chính trong việc phát triển du lịch bền vững. Thông qua các chương trình du lịch, người dân địa phương có cơ hội phát triển dịch vụ du lịch như bán hàng lưu niệm, nhà hàng, khách sạn. Sự tham gia này không chỉ tạo thu nhập mà còn giúp họ hiểu hơn về bảo tồn di sản văn hóa và bảo vệ môi trường xung quanh.

2.2. Sản phẩm và dịch vụ du lịch

Sản phẩm du lịch tại chùa Bái Đính rất đa dạng, từ tour du lịch văn hóa tâm linh, dịch vụ lễ Phật, đến các chương trình tham quan kiến trúc. Dịch vụ du lịch được cải thiện liên tục nhằm đáp ứng yêu cầu của du khách, đồng thời bảo đảm tính bền vững trong hoạt động kinh doanh.

III. Thực trạng quản lí và bảo tồn di sản

Công tác quản lí di sản văn hóa chùa Bái Đính được thực hiện bởi chính quyền địa phương và các doanh nghiệp du lịch với sự phối hợp chặt chẽ. Vai trò của chính quyền là đưa ra các chính sách, quy định nhằm bảo vệ tài nguyên du lịch và di sản văn hóa. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp du lịch có trách nhiệm trong việc cung cấp dịch vụ chất lượng, tuân thủ quy định về bảo tồn và phát triển du lịch bền vững. Tuy nhiên, quản lí khu du lịch văn hóa tâm linh vẫn còn gặp những thách thức như: tăng cường cơ sở vật chất, đào tạo nhân lực, và cân bằng giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường. Những vấn đề này cần được chính quyền địa phương các cấp chú trọng giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững lâu dài.

3.1. Vai trò của chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương tại huyện Gia Viễn và tỉnh Ninh Bình đóng vai trò quan trọng trong việc quản lí chùa Bái Đính. Họ xây dựng quy hoạch, cấp phép xây dựng, và quản lí du lịch để đảm bảo bảo tồn di sản đồng thời tạo điều kiện phát triển kinh tế cho địa phương.

3.2. Trách nhiệm của các doanh nghiệp du lịch

Các doanh nghiệp du lịch hoạt động tại chùa Bái Đính cần tuân thủ các tiêu chuẩn du lịch bền vững. Họ phải đảm bảo chất lượng dịch vụ, bảo vệ môi trường, và tôn trọng giá trị văn hóa tâm linh của khu vực.

IV. Giải pháp phát huy giá trị di sản và phát triển bền vững

Để phát huy tối đa giá trị của di sản văn hóa chùa Bái Đính trong phát triển du lịch bền vững, cần áp dụng một loạt giải pháp toàn diện. Thứ nhất, tăng cường chỉ đạo của các cấp chính quyền trong quản lí du lịch, xây dựng các kế hoạch bảo tồn di sản cụ thể, kết hợp với bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng. Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu thông qua đào tạo các hướng dẫn viên, quản lí nhân viên có kiến thức về di sản văn hóa và du lịch bền vững. Thứ ba, đa dạng hóa sản phẩm du lịch bằng cách tạo ra những chương trình du lịch mới kết hợp chùa Bái Đính với các điểm du lịch khác của Ninh Bình như Tam Cốc, Trang An. Thứ tư, phát huy truyền thống văn hóa địa phương trong công tác bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, tổ chức các lễ hội truyền thống, duy trì các hoạt động tâm linh authenticity. Những giải pháp này sẽ giúp chùa Bái Đính trở thành một mô hình thành công của du lịch bền vững tại Ninh Bình.

4.1. Tăng cường chỉ đạo và quản lí

Chính quyền các cấp cần tăng cường quản lí việc khai thác di sản văn hóa thông qua các quyết định, chỉ thị cụ thể. Cần lập các kế hoạch bảo tồn chi tiết, giám sát chặt chẽ hoạt động du lịch, và thực hiện đánh giá tác động môi trường định kỳ để đảm bảo du lịch bền vững.

4.2. Phát triển nhân lực và đa dạng sản phẩm

Đầu tư vào đào tạo nhân lực là then chốt để nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch. Đồng thời, đa dạng hóa sản phẩm du lịch như kết hợp du lịch văn hóa tâm linh với du lịch sinh thái, du lịch nông thôn sẽ tăng giá trị du lịch bền vững và tài nguyên du lịch.

4.3. Bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc

Phát huy truyền thống văn hóa địa phương qua lễ hội truyền thống, giáo dục du khách về giá trị tâm linh, và bảo vệ authenticity của chùa Bái Đính là những điều cốt lõi để bảo tồn di sản văn hóa cho thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, Luật du lịch Việt Nam năm 2005: “Khu du lịch là nơi có tài nguyên du lịch hấp dẫn với ưu thế về tài nguyên du lịch tự nhiên, được quy hoạch, đầu tư phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách du lịch, đem lại hiệu quả về kinh tế - xã hội và môi trường”[43] Như vậy, có thể hiểu du lịch là hoạt động đi khỏi nơi cư trú thường xuyên của con người đến những nơi có tài nguyên du lịch hấp dẫn nhằm thỏa mãn các nhu cầu khác nhau như nghỉ dưỡng, tham quan, khám phá, giải trí.của mình trong một khoảng thời gian nhất định. Ở Việt Nam hiện nay các loại hình du lịch khá đa dạng như: Du lịch giải trí, du lịch tham quan, du lịch mạo hiểm, du lịch biển đảo, du lịch văn hóa lịch sử, du lịch tâm linh.mỗi loại hình du lịch này lại có những đặc điểm khác nhau, tùy mỗi vùng, miền và địa phương khác nhau mà xác định các loại hình du lịch tiêu biểu cho mình. 11 Trong những năm gần đây, du lịch tâm linh là loại hình du lịch rất phát triển và khá phổ biến ở Việt Nam. Đây là loại hình du lịch khá đặc biệt, lấy yêu tố tâm linh làm mục tiêu cho sự phát triển du lịch.

Du lịch tâm linh nhằm thỏa mãn về yếu tố tâm lý, tinh thần cho con người, giúp họ có được trạng thái cân bằng về tâm lý trong đời sống. Du lịch tâm linh không phải là hình thức mê tín dị đoan mà là nơi để con người thể hiện niềm tin của mình vào tín ngưỡng, tôn giáo, tin vào những điều tốt đẹp nhất trong cuộc sống. Nhìn chung, du lịch phát triển sẽ đem lại nhiều lợi ích về cả vật chất lẫn tinh thần, góp phần phát triển kinh tế, giải quyết việc làm, nâng cao chất lượng đời sống. Chính vì vậy mà hiện nay phát triển du lịch được xem như là mục tiêu quan trọng trong sự nghiệp phát triển của đất nước.

Phát triển bền vững Trong xã hội hiện đại ngày nay, khi mà nền kinh tế phát triển vượt bậc, đời sống con người được nâng cao nhưng đi liền với đó là rất nhiều các mâu thuẫn trong xã hội nảy sinh như các tệ nạn xã hội, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường, sự đi xuống về đạo đức của một bộ phận cá nhân trong cộng đồng.Những mâu thuẫn đó cần được xem xét và giải quyết tránh làm mất cân bằng trong sự phát triển của xã hội. Chính vì vậy mà vấn để đặt ra hiện nay là phát triển kinh tế văn hóa xã hội nhưng phải phát triển như thế nào để có được sự cân bằng giữa các yếu tố kinh tế - xã hội và môi trường. Từ đó quan điểm về phát triển bền vững đã được đưa ra và được rất nhiều các nước trên thế giới hưởng ứng trong đó có Việt Nam. Trong báo cáo “Tương lai chung của chúng ta” của Hội đồng Thế giới về Môi trường và Phát triển của Liên hợp quốc (1987): “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng được những yêu cầu hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”.[11; tr40] Tại hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về phát triển bền vững tổ chức ở Johannesburg (Cộng hòa Nam Phi) năm 2002 đã khẳng định “phát triển bền 12 vững là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa 3 mặt của sự phát triển, gồm: phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường”.[11; tr40] Từ những cách hiểu trên đây có thể thấy phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn cho các nhu cầu của thế hệ hiện tại nhưng không làm ảnh hưởng hoặc gây trở ngại cho sự đáp ứng nhu cầu của các thế hệ sau.

Phát triển bền vững phải đồng thời chú ý tới sự phát triển về kinh tế, xã hội và môi trường, xem như đó là chiếc kiềng ba chân cho sự phát triển bền vững. Phát triển bền vững là phải phát triển về kinh tế, tăng mức thu nhập bình quân đầu người, tạo nhiều công ăn việc làm cho xã hội, đảm bảo phúc lợi xã hội, đời sống người dân được nâng cao, môi trường sống được đảm bảo. Mục tiêu phát triển bền vững hiện nay đang được rất nhiều các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam hưởng ứng. Đấy được xem như là sự phát triển lâu dài, đảm bảo cho thế hệ tương lai có cuộc sống tốt nhất.

Mỗi quốc gia căn cứ vào các điểu kiện kinh tế, chính trị xã hội của mình mà đưa ra các chủ trương, chính sách phù hợp nhất để hướng tới sự phát triển bền vững. Phát triển du lịch bền vững Ngày nay, du lịch bền vững đang là hướng đi mới của các khu du lịch, điểm du lịch. Theo tổ chức du lịch thế giới: “Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng các nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi vẫn luôn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển hoạt động du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên nhằm thỏa mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ của con người trong khi đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hóa, đa dạng sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc sống của con người”.[10; tr63] 13 Có thể hiểu du lịch bền vững là sự đáp ứng các nhu cầu của du khách tại điểm du lịch nhưng không làm ảnh hưởng tới các nhu cầu của du khách ở các thế hệ tương lai.

Du lịch bền vững phải giảm thiểu các chi phí và nâng cao tối đa các lợi ích của du lịch. Muốn làm được điều đó cần phải có sự chung tay góp sức của nhiều cơ quan chính quyền các cấp, các doanh nghiệp du lịch, cộng đồng dân cư và đặc biệt là du khách. Nếu có sự phối hợp tốt, hợp lý thì phát triển du lịch bền vững là điều không khó. Ở Việt Nam khái niệm du lịch bền vững còn khá mới mẻ.

Tuy nhiên có thể hiểu đây là một hình thức phát triển du lịch mà ở đó đề cao trách nhiệm của con người với môi trường, với cộng đồng xã hội. Cộng đồng cần xác định rõ muốn phát triển du lịch lâu dài thì phải đảm bảo tính bền vững. Chúng ta cần phân biệt giữa du lịch bền vững và du lịch đại chúng để giải thích tại sao chúng ta cần phải phát triển du lịch bền vững. Du lịch đại chúng là du lịch tạo ra lợi nhuận kinh tế, mục tiêu nhằm thỏa mãn cho nhu cầu của du khách, được điều khiển bởi các nhóm bên ngoài, không ưu tiên cho công tác bảo tồn, không chú ý tới cộng đồng địa phương, lợi ích du lịch thuộc về các nhà đầu tư và quản lý du lịch.

Còn du lịch bền vững là du lịch không chỉ nhằm mục tiêu phát triển kinh tế mà còn chú ý đến vấn đề xã hội và môi trường, có sự tham gia của nhiều bên liên quan trong đó cộng đồng địa phương rất được coi trọng, phát triển du lịch đi đôi với việc bảo tồn và gìn giữ các giá trị văn hóa của địa phương. Lợi ích không chỉ thuộc về các nhà quản lý du lịch mà cộng đồng địa phương cũng được hưởng lợi ích đó. Từ sự so sánh trên chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy nên phát triển du lịch theo xu hướng nào, tất nhiên là phải phát triển du lịch theo xu hướng phát triển bền vững. Đặt lợi ích của con người và việc giữ gìn bảo tồn các giá trị văn hóa là ngang nhau.

Có như vậy chúng ta mới hi vọng du lịch sẽ luôn luôn phát triển mà không lo sợ bị ảnh hưởng tới các thế hệ sau. Nguyên tắc cơ bản của phát triển du lịch bền vững Du lịch là ngành công nghiệp không khói và có định hướng tài nguyên rõ rệt, mang giá trị văn hoá sâu sắc. Phát triển du lịch bền vững cần hướng tới việc đảm bảo được các mục tiêu cơ bản về kinh tế, tài nguyên môi trường và văn hóa xã hội. Để đạt được mục tiêu phát triển du lịch bền vững, cần phải thực hiện tốt 10 nguyên tắc phát triển du lịch bền vững đó là: “Khai thác, sử dụng nguồn lực một cách bền vững; Giảm sự tiêu thụ quá mức tài nguyên và giảm thiểu chất thải; Duy trì tính đa dạng, cả đa dạng thiên nhiên, đa dạng xã hội và đa dạng văn hóa; Phát triển du lịch phải đặt trong quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội; Phát triển du lịch phải hỗ trợ kinh tế địa phương phát triển; Lôi kéo sự tham gia của cộng đồng địa phương; Lấy ý kiến quần chúng và các đối tượng có liên quan; Chú trọng công tác đào tạo nguồn nhân lực; Tiếp thị du lịch một cách có trách nhiệm; Coi trọng công tác nghiên cứu”.[10; tr63-64] Thông qua 10 mục tiêu cơ bản của phát triển du lịch bền vững có thể thấy tất cả các mặt, yếu tố trong đời sống đều được đề cập đến, tựu chung lại thì du lịch bền vững trước tiên là phải nhằm phát triển kinh tế, gia tăng sự đóng góp của du lịch vào kinh tế của địa phương, quốc gia, đảm bảo được sự ổn định và công bằng trong xã hội, cải thiện và nâng cao chất lượng đời sống của cộng đồng địa phương – nơi có tài nguyên du lịch, các dịch vụ trong du lịch cần chuyên nghiệp, đáp ứng được nhu cầu của du khách đồng thời chú ý đến chất lượng môi trường, đảm bảo môi trường trong sạch, lành mạnh.

Lợi ích của phát triển du lịch bền vững Đặc trưng cơ bản của ngành du lịch là ngành kinh doanh tổng hợp, phức tạp vậy nên cần phải có quy hoạch phát triển đồng bộ để đạt được kết quả cao. 15 Nhu cầu của khách du lịch hiện nay ngày càng cao, yêu cầu chất lượng các sản phẩm, các loại hình du lịch phải phong phú, đa dạng hơn do đó phát triển du lịch bền vững là tính tất yếu trong xã hội hiện nay để nhằm đáp ứng các nhu cầu thiết thực này. Việc phát triển bền vững có ý nghĩa lớn đối với các nhà cung cấp kinh doanh du lịch. Du lịch đem lại những lợi ích về kinh tế không nhỏ cho họ nên họ có thể đưa ra nhiều loại hình, sản phẩm du lịch mới cung cấp cho khách du lịch đó là các dịch vụ phong phú hơn, chất lượng hơn chắc chắn sẽ thu hút được nhiều khách du lịch tham gia hơn.