Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG THAM VẤN NGHỀ CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM 1. Tổng quan những công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1. Nghiên cứu về tham vấn nghề Trên thế giới, tham vấn nghề đã xuất hiện vào cuối thế kỉ 19, với nhiều hướng nghiên cứu điển hình dưới đây: * Hướng nghiên cứu về lý thuyết tham vấn nghề Các tác giả đã đưa ra nhiều lý thuyết tham vấn nghề có giá trị đến hiện nay như: Lý thuyết đặc điểm và nhân tố của Frank Parsons (1909) [112] đã chỉ ra rằng thông qua việc làm trắc nghiệm tâm lý sẽ phát hiện ra các đặc điểm khác nhau của con người. Sau đó, nhà tham vấn giúp họ tìm hiểu về công việc và kết hợp nhân cách của họ với những công việc phù hợp.
Lý thuyết về nhân cách của Holland (1997) [120] là lý thuyết được sử dụng rộng rãi hiện nay. Holland cho rằng đặc điểm nhân cách của con người cần được xem xét trong sự thống nhất với môi trường nghề nghiệp và có sáu kiểu nhân cách cơ bản: 1/ Kiểu thực tế (Realistic), 2/ Kiểu khám phá (Investigate), 3/ Kiểu nghệ sĩ (Aritistic), 4. Con người sẽ có xu hướng tìm kiếm những môi trường làm việc mà ở đó có cơ hội thể hiện đặc điểm nhân cách. Ngoài ra, còn có các lý thuyết khác như lý thuyết hệ thống [143], lý thuyết vị trí điều khiển [134], lý thuyết 5 nhân tố [144]… Những lý thuyết này đã chỉ ra: Trong quá trình chọn nghề, mỗi cá nhân phải hiểu về bản thân mình, về thế giới nghề nghiệp và mối liên hệ giữa đặc điểm của bản thân và yêu cầu công việc cụ thể để chọn được nghề phù hợp.
Việc lựa chọn nghề nghiệp của mỗi cá nhân không chỉ phụ thuộc vào yếu tố chủ quan mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khách quan tác động như gia đình, ý kiến bạn bè, trào lưu xã hội, tập quán địa phương. Chúng ta không điều khiển được ngoại cảnh nhưng điều khiển được nội tâm của mình và làm chủ được vận mệnh của mình. Nhấn mạnh đến năm yếu tố chính trong tham vấn nghề có ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn nghề nghiệp của mỗi cá nhân: 1/ Sự nỗ lực; 2/ Sự nhạy cảm; 3/ Hướng ngoại; 4/ Sự hài lòng; 5/ Sự cởi mở đối với trải nghiệm: thông minh, táo bạo, giàu tưởng tượng, tò mò, sáng tạo, khác biệt. Mô tả 6 kiểu người đặc trưng, 6 loại môi trường tương ứng và sẽ có những nghề nghiệp tương ứng với từng kiểu tính cách và môi trường làm việc, từ đó tạo ra sự hòa hợp giữa con người và môi trường làm việc.
Những nội dung trong lý thuyết mà các tác giả đưa ra là cơ sở quan trọng để các nhà tham vấn nghề vận dụng khi tham vấn cho khách hàng. * Hướng nghiên cứu về mục tiêu, nội dung, các giai đoạn tham vấn nghề cho đối tượng ngoài trường phổ thông Tác giả Williamson trong nghiên cứu của mình vào năm 1965 đã đưa ra 6 bước trong tham vấn: 1/ Phân tích vấn đề; 2/ Tổng hợp vấn đề; 3/Dự đoán những tình huống có thể xảy ra; 4/ Chẩn đoán những hành vi, suy nghĩ của thân chủ; 5. Tham vấn cho thân chủ; 6. Theo dõi việc thực hiện kế hoạch của thân chủ [trích theo 127].
Tác giả Winslade trong nghiên cứu của mình vào năm 2005 đã đưa ra 6 bước cho buổi tham vấn nghề như sau: 1/ Thiết lập mối quan hệ, xây dựng lòng tin, phát hiện vấn đề và dẫn dắt thân chủ đến với quá trình tham vấn; 2/ Phát triển cuộc trò chuyện, phân tích vấn đề và xác định từng vấn đề trong cuộc trò chuyện; 3/ Kết nối, liên hệ những ý kiến suy luận từ câu chuyện được kể từ thân chủ; 4/ Nhận ra nỗ lực của thân chủ trong việc cố kháng cự lại những suy luận trên; 5/ Tìm hiểu kỹ hơn khách hàng, đưa ra những suy luận khác; 6/ Phát triển những suy nghĩ, mối quan hệ trong các buổi trò chuyện để đưa ra những phán quyết đúng đắn [trích theo 127]. Ngoài ra, các tác giả David Capuzzi, Mark D. Anne Corbishley (1987) [110]; Gysbers N. Lenz (2004) [126]; Lynda Ali và Barbara Graham (1996) [136]; Mary McMahon và Wendy Patton (2006) [144]; Migel Jayasinghe (2001) [145]; Nathan, R và Hill, L.
(2006) [146]; Robert Lee Metcalf (1999) [151]; Ramesh Chatuverdi (2007) [150]; UNESCO (2002) [157] đã nghiên cứu và chỉ ra những vấn đề về tham vấn nghề dành cho đối tượng ngoài nhà trường phổ thông khi họ muốn tìm một công việc cho bản thân hoặc đang gặp khó khăn trong công việc hoặc muốn thay đổi công việc của mình. Họ có thể là sinh viên, những người đang thất nghiệp hoặc những lao động tự do…, bao gồm: Tham vấn nghề có mục tiêu giúp thân chủ tìm được công việc phù hợp với bản thân. Nội dung của tham vấn nghề chính là việc giúp đỡ thân chủ tự nhận thức về bản thân, về thế giới nghề nghiệp, giúp thân chủ đưa ra được những quyết định phù hợp nhất trong quá trình chọn nghề. Chỉ ra quy trình tham vấn nghề và các kĩ năng cần có của nhà tham vấn để thực hiện có hiệu quả công việc của mình.
Ngoài ra, còn có những công trình khác nghiên cứu về đặc điểm của thân chủ, về quá trình ra quyết định chọn nghề của thân chủ với các đại diện Crites,J.W; Axelrad, S, & Herma (1951) [115]; Gottfredson, L. Gysbers [147]; Wendy Patton và Mary Mc Mahon (2006) [159]; … *Hướng nghiên cứu về mục tiêu, nội dung, các giai đoạn tham vấn nghề cho đối tượng trong trường phổ thông Các tác giả Schmidt, J. Johnston (2009) [148]; Lynda Ali and Barbara Graham [136]; UNESCO (2002) [157] đã nghiên cứu trên những khía cạnh sau: - Xác định mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tham vấn nghề cho học sinh các cấp. - Xây dựng chương trình giáo dục hướng nghiệp và tham vấn nghề trong trường phổ thông trong đó xác định cụ thể mục tiêu, nội dung, phương pháp và tiêu chí đánh giá.
- Đưa ra quy trình tham vấn nghề theo từng giai đoạn và chỉ rõ nội dung, cách thức thực hiện từng giai đoạn. - Những khó khăn mà học sinh gặp phải trong quá trình chọn nghề. - Xác định vai trò của nhà tham vấn và chỉ ra những kĩ năng cần thiết của nhà tham vấn. - Như vậy, tham vấn nghề là vấn đề được các nhà khoa học trên thế giới đề cập từ rất sớm, kết quả đó chính là một hệ thống lý luận vô cùng quý báu cho việc phát triển hoạt động giáo dục hướng nghiệp nói chung và tham vấn nghề nói riêng ở nước ta.
- Tại Việt Nam, khi nói đến vấn đề trợ giúp người học giải quyết những khó khăn trong lựa chọn nghề nghiệp thì nhiều tác giả sử dụng cụm từ “tư vấn nghề”, thuật ngữ “tham vấn nghề” mới xuất hiện trong mấy năm gần đây. Vì vậy, chúng tôi khái quát những công trình nghiên cứu trong nước theo các hướng sau: 1. Nghiên cứu về tư vấn nghề tại Việt Nam - Tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền (2009) đã đưa ra những vấn đề lý luận về tư vấn nghề như: mục đích, chức năng, phân loại tư vấn nghề; những thành tố cơ bản của mô hình tư vấn nghề tư vấn nghề trong trường trung học phổ thông; đề xuất mô hình tư vấn nghề trong trường trung học phổ thông [53]. - Tác giả Đặng Danh Ánh (2010) đã đưa ra 7 bước trong quá trình tư vấn gồm có: 1/ Tìm hiểu nguyện vọng, sở trường, hứng thú, năng lực nghề, học lực, và hoàn cảnh của HS; 2/ Tiến hành những phép đo cần thiết; 3/ Nghiên cứu mô tả nghề, rút ra các yêu cầu về nghề; 4/ Đối chiếu các đặc điểm tâm sinh lí của HS với các yêu cầu của nghề và rút ra kết luận ban đầu; 5/Nghiên cứu nhu cầu nhân lực của thị trường lao động địa phương, quốc gia, KV và quốc tế; 6/ Đối chiếu kết quả thu được ở bước 5 với kết luận ban đầu ở bước 4 và đưa ra lời khuyên; 7/ Hướng dẫn tìm trường, tìm khoa đào tạo trong hệ thống dạy nghề, trường cao đẳng, đại học [4].
- Các tác giả Lê Thị Thanh Hương (2010) [60]; Dương Thị Diệu Hoa (2012) [38]; - Tổ chức VVOB Việt Nam (2012) [97], [ 98], [101], [102]; Phan Văn Nhân (2012) [81]; - Phạm Ngọc Linh (2013) [70] đã chỉ ra những nội dung quan trọng về tư vấn nghề, cụ thể: - Chỉ ra những vấn đề lý luận chung về tư vấn nghề; Mô hình tư vấn nghề theo các lý thuyết; Kinh nghiệm về tư vấn hướng nghiệp của một số nước trên thế giới như Mỹ, Pháp, Áo, Malaysia, New Zealand, Hàn Quốc, Ấn Độ. - Đưa ra những lý thuyết về hướng nghiệp như: lý thuyết cây nghề nghiệp, lý thuyết mật mã Holland, lý thuyết hệ thống, lý thuyết vị trí điều khiển, lý thuyết ngẫu nhiên có kế hoạch… - Đánh giá nhu cầu tư vấn nghề, thực trạng công tác tư vấn nghề cho học sinh trong nhà trường phổ thông. Xây dựng mô hình tư vấn nghề trong nhà trường phổ thông nhằm góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ hướng nghiệp cho học sinh phổ thông. - Quy trình thực hiện tư vấn nghề, những công việc phải chuẩn bị trước, trong và sau quá trình tư vấn.
- Đưa ra mô hình nhân cách, trong đó cụ thể hóa những phẩm chất và năng lực cần thiết của nhà tư vấn để thực hiện có hiệu quả công tác tư vấn nghề. - * Nghiên cứu về tham vấn nghề tại Việt Nam - Mặc dù tham vấn nghề là thuật ngữ mới xuất hiện ở Việt Nam trong những năm gần đây nhưng cũng đã những công trình nghiên cứu của các tác giả theo những chiều hướng nhất định, điển hình như: - Tác giả Mai Thị Việt Thắng (2008) [93] đã đưa ra cách thức phân loại các lý thuyết về tham vấn hướng nghiệp: phân loại dựa trên các đặc điểm nhân cách, phân loại dựa trên các giai đoạn phát triển của con người và phân loại dựa trên quá trình xử lý thông tin và ra quyết định. Cùng với mỗi cách phân loại đó, tác giả đi phân tích các lý thuyết của các tác giả điển hình. - Tác giả Trương Thị Hoa (2014),( 2015) [39], [40], [41], [42], [43] trong những nghiên cứu đã chỉ ra: - Những vấn đề cơ bản của tham vấn nghề trong giáo dục hướng nghiệp ở trường phổ thông như: Quan niệm về tham vấn nghề, ưu thế của tham vấn nghề và quy trình của hoạt động tham vấn nghề.
- Các lý thuyết phát triển nghề nghiệp được phân chia thành hai hướng: thứ nhất các lý thuyết tập trung vào nội dung, thứ hai các lý thuyết tập trung vào quá trình.