phần mở đầu và kết luận, kiến nghị luận văn gồm 3 chƣơng: 1) Chƣơng 1: Cơ sở lí luận dạy học tích cực hóa cho ngƣời lớn tuổi. 2) Chƣơng 2: Cơ sở thực tiễn dạy học cho ngƣời lớn tuổi môn Vật lí 11 hệ giáo dục thƣờng xuyên tỉnh Bình Phƣớc. 3 3) Chƣơng 3: Dạy học tích cực hóa học viên lớn tuổi môn Vật lí 11 tại Trung tâm giáo dục thƣờng xuyên Bình Long, tỉnh Bình Phƣớc. NỘI DUNG CHƢƠNG 1.
CƠ SỞ LÍ LUẬN DẠY HỌC TÍCH CỰC HÓA CHO NGƢỜI LỚN TUỔI 1. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới Ngay từ thời cổ đại, ở phƣơng Tây, nhà Triết học cổ đại Hy Lạp Socrate (469 – 390 TCN) đã từng nói: “Hãy nhận biết bản thân mình” và trong dạy học, với phƣơng pháp đàm thoại, ông đã giúp ngƣời học phát hiện ra chân lý bằng cách đặt câu hỏi gợi mở để họ dần tìm ra kết luận. Ở phƣơng Đông, Khổng Tử (551 – 479 TCN) đã quan tâm đến việc khích lệ tƣ duy của ngƣời học.
Mạnh Tử (372 – 289 TCN) cũng đòi hỏi ngƣời học phải tự tìm hiểu và phải biết hoài nghi khoa học, phải tập rèn óc tƣ duy phê phán chứ không nên cứ nhắm mắt tin theo sách. [23, Tr 41] Thời kỳ văn hóa Phục Hƣng và các giai đoạn về sau nhiều nhà giáo dục tiến bộ đã nêu lên tƣ tƣởng phải quan tâm đến việc học và chú ý phát huy tính tích cực, độc lập của HS. Một số nhà giáo dục tiêu biểu nhƣ: Môngtenhơ (Pháp), Cômenxki (Slovakia), Lốccơ (Anh), Ruxô (Pháp), Petxtalôđi (Thụy Sĩ), Đixtecvec (Đức), Usinxki (Nga). Nhà giáo dục J.
Cômenxki (1592-1679) đòi hỏi GV tạo cho HS môi trƣờng hứng thú học tập và tự lực cố gắng dành lấy kiến thức. Ruxô (1712-1778) là ngƣời đi tiên phong cho tƣ tƣởng dạy học phát triển. [23, Tr 41 – 42] Đầu thế kỷ XX, ở các nƣớc phƣơng Tây và Mỹ xuất hiện phong trào “nhà trường mới”, nhiều nguyên tắc, phƣơng pháp mới đề cao vai trò, sự hoạt động tích cực của HS, lấy HS làm trung tâm, coi nhƣ là một sự đối trọng lại phƣơng pháp truyền thống. Dewey (1859-1952), nhà sƣ phạm ngƣời Mỹ, ngƣời có công đầu tiên về tƣ tƣởng dạy học “lấy người học làm trung tâm”.
Những năm cuối thế kỷ XX, trong các cuộc hội thảo quốc tế bàn về giáo dục, quan điểm dạy học “lấy người học làm trung tâm” cũng đƣợc nhấn mạnh. Raja Roy 5 Singh cho rằng, sự học tập do ngƣời học chủ động, cá nhân ngƣời học vừa là chủ thể vừa là mục đích cuối cùng của quá trình học tập. [23, Tr 42] Về giáo dục dành cho ngƣời lớn (GDNL) có thể nói GDNL đã có từ rất sớm, dƣới nhiều hình thức khác nhau. Nhƣng kể từ sau hội nghị GDNL trên thế giới lần thứ nhất đƣợc tổ chức tại Elsinor, Đan Mạch, năm 1949 thì GDNL mới đƣợc quan tâm, đƣợc tổ chức nghiên cứu một cách có hệ thống.
Từ đó đến nay, cứ khoảng 12 – 13 năm, hội nghị thế giới bàn về GDNL lại đƣợc tổ chức một lần nhằm điểm lại tình hình, xu thế và những vấn đề đặt ra đối với GDNL trên phạm vi toàn thế giới. Vào năm 1960, hội nghị thế giới về GDNL lần thức hai đƣợc tổ chức tại Montreal, Canada; lần thứ ba ở Tokyo, Nhật Bản (1972); lần thứ tƣ ở Pari, Pháp (1985); lần thứ năm ở Hamburg, CHLB Đức (1997). Tại đây, một tuyên ngôn quan trọng đƣợc đƣa ra: “Giáo dục cho mọi người”. Năm 2003, tại Bangkok (Thái Lan) một hội nghị quốc tế về giáo dục đƣợc tổ chức.
Tại hội nghị này, các đại biểu nhắc lại nội dung GDNL đã đƣợc đề cập trong hội nghị thế giới về GDNL lần 5. Qua tìm hiểu về GDNL/GDTX ở một số nƣớc trên thế giới nhƣ: Liên Xô (cũ), Anh, Thụy Điển, Nam Tƣ (cũ), Trung Quốc, Úc, Nhật Bản, Thái Lan, Ấn Độ, Inđônexia… tác giả nhận thấy rằng hầu hết các quốc gia trên thế giới đều rất quan tâm đến GDNL/GDTX. Đó cũng là xu thế phát triển của giáo dục trên thế giới nhằm hƣớng tới xây dựng thành công một xã hội học tập. Ở Việt Nam Từ những năm cuối của thế kỷ XX, các tài liệu giáo dục và một số văn bản của Bộ GD & ĐT thƣờng nói đến việc cần thiết phải chuyển từ kiểu dạy học “lấy GV làm trung tâm” sang kiểu dạy học “lấy HS làm trung tâm”.
[23, Tr 40] Trong các kỳ của tạp chí giáo dục, tác giả cũng tìm thấy một số bài viết có liên quan đến vấn đề nghiên cứu sau đây: - Ngô Quang Sơn – Bài dạy học điện tử trên Website học tập cho HV người lớn ở các trung tâm GDTX thị xã, thành phố, Tạp chí giáo dục, số 197/2008. 6 - Nguyễn Ngọc Hƣng – Nguyễn Xuân Thành – Nội dung đổi mới PPDH vật lí lớp 10 theo chương trình và sách giáo khoa mới, Tạp chí giáo dục, số đặc biệt 5/2008. - Nguyễn Văn Giang – Tổ chức hoạt động nhận thức tích cực, tự lực, sáng tạo cho HS trong dạy học các kiến thức “sản xuất điện năng” (Vật lí 9), Tạp chí giáo dục, số 188/2008. - Nguyễn Trọng Bé – Sử dụng thí nghiệm nhằm phát huy tính sáng tạo trong dạy học về điện xoay chiều (Vật lí 12), Tạp chí giáo dục, số 183/2008.
- Nguyễn Thị Thanh Mai – Dạy học về “Công thức tính nhiệt lượng” và “Phương trình cân bằng nhiệt” (Vật lí 8) theo hướng phát triển hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo của HS, Tạp chí giáo dục, số 182/2008. - Vũ Thanh Khiết – Đổi mới PPDH và cấu trúc nội dung sách giáo khoa vật lí 11, Tạp chí giáo dục, số 182/2008. - Đỗ Hƣơng Trà – Nguyễn Lâm Sung – Một hướng tiếp cận trong dạy học Quang học (Vật lí 7) nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của HS, Tạp chí giáo dục, số 287/2012. - Lê Khoa – Tổ chức dạy học theo dự án một số kiến thức vật lí về sản xuất điện năng ở trường THPT, Tạp chí giáo dục, số 290/2012.
- Hoàng Tiến Dũng – Đặc điểm học tập của HV người lớn ở trung tâm GDTX cấp tỉnh, Tạp chí giáo dục, số 291/2012. - Phạm Thị Phú – Nguyễn Lâm Đức – Vận dụng PPDH theo góc nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của HS trong dạy học môn vật lí, Tạp chí giáo dục, số 292/2012. Qua các bài viết về dạy học tích cực hóa ngƣời học trên, các tác giả cho thấy GV cần vận dụng các PPDH tích cực trong việc dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của ngƣời học. Ngoài ra, đối với ngƣời lớn tuổi, GV cần tìm hiểu và nắm vững đặc điểm học tập của HV lớn tuổi nhƣ: đặc điểm về tâm sinh lí, độ tuổi, kinh nghiệm thực tiễn… mới có thể đạt đƣợc mục tiêu dạy học trong QTDH môn Vật lí 11.
7 Nói tóm lại, tƣ tƣởng dạy học “lấy người học làm trung tâm” hƣớng vào những nhu cầu và năng lực tiềm tàng của ngƣời học theo định hƣớng phát triển con ngƣời hoàn thiện về bản chất. Ngày nay, tƣ tƣởng đó đã đƣợc nhận thức và vận dụng một cách đúng đắn trong việc đổi mới hoạt động dạy học theo hƣớng tích cực hóa học tập của ngƣời học. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1. Tích cực hóa “Tích cực hóa là một tập hợp các hoạt động của thầy giáo và của các nhà giáo dục nói chung, nhằm biến người học từ thụ động thành chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập”.
Ngƣời lớn tuổi Ngƣời lớn tuổi đề cập trong luận văn này là những ngƣời đi học ngoài độ tuổi (trên 20 tuổi). Trong các lớp học, ngƣời lớn tuổi còn đƣợc gọi là HV lớn tuổi. HV lớn tuổi là những ngƣời có tâm sinh lí và xã hội ổn định, là chủ thể của các hoạt động và có đủ năng lực tự chịu trách nhiệm về các hoạt động và hành vi của bản thân. Việc học tập của HV lớn tuổi bị chi phối bởi nhiều yếu tố nhƣ: đặc điểm tâm – sinh lí, kinh nghiệm thực tiễn cuộc sống, hoạt động nghề nghiệp, độ tuổi, hoàn cảnh… 1.
Giáo dục thƣờng xuyên Theo UNESCO khu vực, “GDTX là một khái niệm rộng rãi bao gồm tất cả cơ hội học tập cho mọi người có mong muốn và nhu cầu sau xóa mù chữ cơ bản hoặc giáo dục tiểu học”. CƠ SỞ PHÁP LÍ Ngay từ khi giành đƣợc chính quyền, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Bắt đầu từ Nghị quyết của Đại hội Đảng (Khóa IV – 1979) xác định GD & ĐT là một nhiệm vụ quan trọng của cách mạng Việt Nam. Tƣ tƣởng chỉ đạo trên đƣợc phát triển, bổ sung và hoàn thiện cho phù hợp với yêu 8 cầu thực tế qua các kỳ Đại hội V, VI, VII, VIII, IX, X và XI của Đảng cộng sản Việt Nam.
Nghị định 90/CP ngày 24/11/1993 của Chính phủ đã nêu rõ: “GDTX phải được thực hiện bằng nhiều hình thức… nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho mọi công dân ở mọi trình độ có thể học tập thường xuyên, phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của từng người, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội, khoa học và công nghệ, văn hóa và nghệ thuật” [37, Tr 278] Trong chiến lƣợc phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020, về giải pháp đổi mới PPDH, kiểm tra đánh giá kết quả học tập, kiểm định và đánh giá các cơ sở giáo dục đã nêu rõ: + Thực hiện cuộc vận động toàn ngành đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học, biến quá trình học tập thành quá trình tự học có hướng dẫn và quản lý của GV. + Xây dựng lại những tài liệu đổi mới PPDH và đánh giá kết quả học tập cho các GV từ mầm non đến giáo dục nghề nghiệp và đại học, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy và học. [8] Luật Giáo dục (2005) và Luật Giáo dục sửa đổi (2009) đã ghi: Về tổ chức quản lý: có bộ máy hành chính từ Trung ƣơng tới cơ sở. + Cấp Trung ƣơng: Vụ GDTX trực thuộc Bộ GD – ĐT.
+ Cấp tỉnh: Phòng GDTX trực thuộc Sở GD – ĐT. + Cấp huyện: Bộ phận chuyên trách GDTX trực thuộc phòng GD – ĐT quận/huyện. + Cấp xã phƣờng: Cán bộ chuyên trách GDTX trực thuộc UBND xã. [10] Để duy trì hoạt động và phát triển, tổ chức quản lý này đã ban hành rất nhiều văn bản qui định và định hƣớng hoạt động hệ GDTX.
DẠY HỌC TÍCH CỰC HÓA 1.