Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Trên thế giới, nhiều nghiên cứu lí luận cũng đã ủng hộ việc áp dụng DHTDA trong trường học để khuyến khích HS giảm thiểu hiện tượng bỏ học, thúc đẩy các kĩ năng hợp tác và nâng cao hiệu quả học tập. Dưới đây là một số nghiên cứu về DHTDA trên thế giới.
Theo một nghiên cứu, vào cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI, DHTDA là một mô hình dạy học, trong đó có HS tham gia tìm hiểu những vấn đề hấp dẫn với họ và phải tạo ra được những sản phẩm thực tế. Các dự án thường xuất phát từ những vấn đề thách thức của đời sống, không thể giải quyết chỉ bằng hình thức học vẹt. Chúng tạo ra nhiều cơ hội học tập tại lớp hơn, đa dạng về chủ đề, quy mô và có thể tổ chức rộng rãi ở các cấp học, bậc học. Dự án thường hướng tới mục tiêu giáo dục quan trọng và đặc thù, nó không phải là những kiến thức bổ sung cho chương trình hoặc việc làm giải trí cho HS [28].
Theo tác giả Boaler, “Toán học cho thời điểm hiện tại hay cho thiên nhiên kỉ ?”. Nhật báo giáo dục, 1999, March 331. Theo ông, trong các lớp DHTDA học sinh trội hơn ở các lớp khác về hai điểm: Trả lời các câu hỏi khái niệm và giải quyết vấn đề GV đặt ra, “ học sinh trong các lớp truyền thống phát triển kiến thức thụ động mà họ cho rằng không có lợi ích gì trong thực tế”. Trong khi đó, học sinh được dạy theo kiểu dạy học dự án cởi mở hơn, tiến bộ hơn thì phát triển vốn kiến thức linh hoạt và có ích hơn để đáp ứng vào nhiều hoàn cảnh khác nhau” [1].
Một số nhà lí luận cho rằng: “GV thường đi sâu vào một vài chiến lược, kĩ thuật trong DHTDA và thay đổi theo cách riêng của mình. Chính vì thế hiệu quả của DHTDA là không ổn định”. Mặt khác, GV còn phải “chịu đựng” một khối download by : skknchat@gmail.com 7 lượng công việc quá tải và chịu sự chi phối bởi lãnh đạo nhà trường. Tuy vậy các tác giả cho rằng, nếu được nhà trường ủng hộ, GV cố gắng tham khảo ý kiến đồng nghiệp và tập trung vào cách thực hiện thì hiệu quả của DHTDA có thể được cải thiện [31], [32].
DHTDA đã tạo nên một sự chuyển biến xã hội – giáo dục ở Bắc Mỹ và Châu Âu. Nền tảng của chuyển biến này đã đem lại cho HS sự hứng thú tiếp nhận kiến thức, thay đổi phương pháp làm việc, tham gia một cách tích cực, có ý thức thiết lập tri thức trong quá trình học. Như vậy, DHTDA trên thế giới hiện nay được áp dụng cho các nước đang có nền giáo dục phát triển mạnh. Giáo dục là quốc sách hàng đầu để tạo nguồn nhân lực giúp đất nước phát triển mạnh mẽ và đi lên.
Chính vì lẽ đó, việc đổi mới PPDH trên thế giới đã được chú trọng, DHTDA giúp hình thành cho HS sự tích cực, chủ động, sáng tạo, giúp HS dễ hòa nhập vào thực tiễn cuộc sống. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, các hình thức dạy học gần gũi với phương pháp DHTDA có từ rất lâu. Ví dụ: Các khóa luận tốt nghiệp đại học, các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ., tiến hành ở các trường Đại học, trong đó có sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh phải thực hiện những nhiệm vụ nghiên cứu với sự nỗ lực cao dưới sự hướng dẫn của Thầy. Còn ở các trường phổ thông, việc GV tổ chức các cuộc tham quan, ngoại khóa, làm thí nghiệm theo lớp và khi kết thúc HS phải có bản tổng kết hay báo cáo.
Trong những năm gần đây, cùng với sự tăng cường hợp tác quốc tế giữa Việt Nam với các nước trên thế giới và việc phát triển của CNTT và TT nên DHTDA ngày càng được giới thiệu rộng rãi và sử dụng sâu rộng ở Việt Nam. Chương trình “Dạy học cho tương lai” của Intel nhằm giúp GV phổ thông biết cách khai thác và sử dụng máy tính điện tử để góp phần hình thành và phát triển trí tưởng tượng của HS và cuối cùng là đưa các em tới một PPDH, hình thức dạy học hiệu quả hơn dựa trên nền tảng của DHTDA [15]. download by : skknchat@gmail.com 8 Những công trình nghiên cứu liên quan đến DHTDA như: Năm 2004, trong tạp chí Giáo dục số 80, tác giả Nguyễn Thị Diệu Thảo, Nguyễn Văn Cường đã công bố bài viết về “DHTDA - Một phương pháp có chức năng kép trong đào tạo giáo viên” [21]. Năm 2007, trong tạp chí giáo dục số 157, tác giả Đỗ Hương Trà đã công bố bài viết về “DHTDA và tiến trình thực hiện” [26].
Năm 2008, trong luận án Tiến sĩ Giáo dục học, tác giả Nguễn Thị Diệu Thảo đã công bố bài viết về “DHTDA và vận dụng trong đào tạo giáo viên môn Công nghệ phần Kinh tế gia đình” [22]. Năm 2010, trong tạp chí GD số 249 ( kì 1 – 11/2010), tác giả Nguyễn Tuyết Nga – Nguyễn Thị Thanh Trà, đã công bố bài viết về “Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án vào dạy học môn tự nhiên và xã hội lớp 3” [ 18]. Qua các công trình nêu trên và từ các nguồn thông tin đã có về phương pháp DHTDA cho thấy sự quan tâm của giáo dục đối với việc vận dụng phương pháp DHTDA vào định hướng đổi mới PPDH hiện nay. Hầu hết các ý kiến đều thừa nhận những tác động tích cực của nó đối với quá trình dạy học.
Tuy nhiên, sự triển khai trên diện rộng hình thức DHTDA vào các trường phổ thông còn rất khiêm tốn. Chính vì vậy, sự nghiên cứu tiếp theo và vận dụng một cách linh hoạt hình thức này trong dạy học có ý nghĩa to lớn. Đề tài của tôi tiếp tục nghiên cứu và thực nghiệm kiểm định tính khả thi của việc vận dụng DHTDA để phát triển năng lực tự nghiên cứu cho HS THPT. Vận dụng DHTDA đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Mục tiêu giáo dục hiện nay không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ những kiến thức, những kĩ năng có sẵn cho người học mà điều đặc biệt quan trọng là phải bồi dưỡng cho người học năng lực tư duy, sáng tạo, năng lực GQVĐ… Nghị quyết TƯ 2 khóa VIII khẳng định: “Phải đổi mới phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học” [11].
download by : skknchat@gmail.2 Luật Giáo dục đã quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; Phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; Bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [16]. Việc đổi mới giáo dục bao gồm đổi mới cả chương trình và cả phương pháp đào tạo. Đổi mới phương pháp giáo dục phải đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, cần chú ý phát triển năng lực ở người học: Năng lực tự học, tự tìm tòi, năng lực GQVĐ … Ngày nay, các PPDH theo quan điểm dạy học tích cực:“Dạy học lấy người học làm trung tâm” đang phát triển mạnh mẽ. Một phương hướng quan trọng trong việc hiện đại hóa các PPDH là tìm kiếm các PPDH mới và cải tiến các phương pháp truyền thống cho phù hợp với nội dung hiện đại.
Các công trình của I.Xcatkin… đã nêu bật vai trò quan trọng của các PPDH tích cực nói chung và DHTDA trong việc phát triển năng lực GQVĐ ở HS [23]. DHTDA có tác dụng phát huy hoạt động nhận thức tự chủ, tích cực của HS, giúp HS chiếm lĩnh được những kiến thức khoa học sâu sắc, vững chắc, đồng thời đảm bảo được sự phát triển trí tuệ, phát triển năng lực sáng tạo, năng lực GQVĐ của HS trong quá trình học tập [29]. Hay nói cách khác, vận dụng DHTDA đã thực hiện được tốt mục tiêu “kép”: Vừa giúp HS chủ động lĩnh hội được kiến thức, vừa hình thành và phát triển những năng lực và phẩm chất đạo đức cần thiết ở họ. Qua tìm hiểu các công trình nghiên cứu của các tác giả, chúng tôi cho rằng: Việc đổi mới PPDH đã được Đảng, Nhà nước và Ngành GD& ĐT đặc biệt hết sức quan tâm.
Để con người vào đời là con người tự chủ, năng động và sáng tạo thì phương pháp giáo dục phải hướng vào việc rèn luyện và phát triển khả năng suy nghĩ và làm việc một cách năng động, tự chủ và sáng tạo của HS download by : skknchat@gmail.com 10 ngay khi còn ở trên ghế nhà trường. Đó là một định hướng chung về đổi mới PPDH của nước ta hiện nay. Dạy học theo dự án 1. Một số khái niệm cơ bản a.
Dự án Dự án là gì ? Thuật ngữ “Dự án” trong tiếng anh là “Project”, có gốc tiếng La tinh là “Projeyesre” có nghĩa là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch. Theo từ điển bách khoa mở Wikipedia thì “Dự án là tập hợp các công việc nối tiếp nhau, được thực hiện trong một khoảng thời gian xác định, với những nguồn lực nhất định nhằm đạt được những mục tiêu cụ thể, rõ ràng, nhằm thỏa mãn nhu cầu của đối tượng hướng đến” [24]. Khái niệm dự án đã được sử dụng phổ biến trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội: Sản xuất, doanh nghiệp, nghiên cứu khoa học…; Và tiếp đến là lĩnh vực GD&ĐT không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một PPDH, tạo điều kiện cho HS phát triển toàn diện [27] và chúng tôi cho rằng dự án là một quá trình hoạt động của một người hay một nhóm người để thực hiện kế hoạch tự đề ra và tạo ra sản phẩm theo mục tiêu đề ra. Dự án học tập Trong DHTDA người học lĩnh hội những kiến thức và kĩ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống gắn với thực tiễn hay chính là DAHT.
Theo chúng tôi, Dự án học tập là dự án mà HS sẽ tiếp nhận kiến thức của bài học, rèn luyện và phát triển kĩ năng thông qua quá trình thực hiện hàng loạt các hoạt động học tập trong một dự án. Dạy học theo dự án Qua nghiên cứu các tài liệu về DHTDA, chúng tôi nhận thấy các tác giả có nhiều cách định nghĩa về DHTDA chẳng hạn: Nhà nghiên cứu Trentten và Zacharion [24] đã tổng kết và nêu một cách download by : skknchat@gmail.