ĐẶT VẤN ĐỀ I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Thế kỉ XXI với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật đòi hỏi con người không chỉ biết kiến thức mà còn cần nắm vững các kĩ năng, có tính sáng tạo, có khả năng lao động độc lập, tự chủ, có năng lực hành động, có năng lực giải quyết vấn đề, có khả năng hòa nhập tốt, có khả năng tham gia cạnh tranh quốc tế…Bối cảnh đó đòi hỏi ngành giáo dục phải có những bước tiến vượt bậc để đào tạo nên những con người đáp ứng nhu cầu lao động của xã hội. Muốn làm được điều này, ngành giáo dục nước ta cần phải có những đổi mới về nhiều mặt, trong đó cần chú ý nhất là đổi mới phương pháp dạy học, khắc phục những hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào trong hoạt động giảng dạy, đưa quá trình dạy học gắn liền với thực tiễn cuộc sống… Để thực hiện mục tiêu trên, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định cần chuyển đổi mục tiêu giáo dục từ định hướng nội dung sang định hướng phát triển năng lực, nghĩa là từ chỗ quan tâm học sinh học được cái gì đến chỗ học sinh vận dụng được cái gì qua việc học. Vì vậy, làm thế nào để học sinh hoạt động nhiều hơn, năng động hơn, sáng tạo hơn là một trong những vấn đề cấp thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.
Trong đó, dạy học dự án là một trong những phương pháp dạy học tích cực có thể đáp ứng những yêu cầu trên. Người học thông qua việc giải quyết một tình huống có thật trong đời sống thực tiễn, bằng hoạt động tự lực của bản thân và sự hợp tác giữa các thành viên trong nhóm sẽ tự mình chiếm lĩnh tri thức, đồng thời phát triển năng lực tự học, tự chủ, năng lực giao tiếp hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Đây chính những năng lực quan trọng hàng đầu để các em có thể vận dụng, giải quyết các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống, giúp các em thích nghi trong mọi hoàn cảnh và thành công hơn khi trưởng thành. Đề tài “Áp dụng dạy học dự án vào hoạt động vận dụng của bài Hai đứa trẻ (Ngữ văn 11) để phát huy năng lực cho học sinh” của chúng tôi nhằm giúp học sinh có cơ hội phát huy khả năng sáng tạo, phát triển năng lực của bản thân, hình thành các kĩ năng cần thiết để chủ đông, tích cực hơn trong học tập và rèn luyện, vững bước hơn trên con đường đi tới tương lai.
TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI Trong chương trình Ngữ văn 11, bài Hai đứa trẻ (Thạch Lam) là một trong những bài học trọng tâm, chứa đựng những giá trị sâu sắc, to lớn về nhận thức, tư tưởng, thẩm mĩ cho học sinh. Thông thường, người dạy chủ yếu sử dụng kết hợp các phương pháp thuyết trình, vấn đáp, thảo luận nhóm, nêu và giải quyết vấn skkn đề… để truyền tải kiến thức về tác giả và tác phẩm. Mặt khác, trong tiến trình dạy học, các hoạt động như khởi động, hình thành kiến thức mới, luyện tập thường được chú trọng hơn hơn là phần hoạt động vận dụng. Trong khi đó, đây lại là hoạt động rất quan trọng để học sinh áp dụng các kiến thức, kĩ năng đã học vào việc giải quyết các tình huống, vấn đề mới trong học tập hoặc trong cuộc sống.
Như vậy, cách tổ chức dạy học theo hướng quen thuộc lâu nay chưa chú ý đến sự khác biệt về năng lực và sở thích của mỗi học sinh trong tiếp thu kiến thức; chưa kích thích được hứng thú học tập của người học; chưa phát triển được khả năng sáng tạo, năng lực giải quyết những vấn đề phức hợp, năng lực cộng tác làm việc nhóm, năng lực đánh giá. Và quan trọng nhất là chưa gắn giá trị của bài học với những vấn đề có thực trong thực tiễn. Để mang lí thuyết lại gần hơn với thực tế đời sống, góp phần khơi dậy hứng thú học tập và chuẩn bị những kĩ năng cần thiết cho người học bước vào cuộc sống sau này, tôi chọn đề tài “Áp dụng dạy học dự án vào hoạt động vận dụng của bài Hai đứa trẻ (Ngữ văn 11) để phát huy năng lực cho học sinh” với mong muốn nghiên cứu sâu hơn về tính ưu việt, khả năng vận dụng phương pháp dạy học dự án nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học, đặc biệt hình thành năng lực cho học sinh lớp 11 ở trường phổ thông. skkn PHẦN II.
CƠ SỞ CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận Dạy học dự án là một hình thức dạy học hay phương pháp dạy học phức hợp, trong đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống (dự án) có thật trong đời sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lý thuyết với thực hành và tạo ra các sản phẩm cụ thể. Dự án học tập là một hình thức hoạt động nhằm giúp học sinh có thêm những trải nghiệm đối với các vấn đề được học, đồng thời phát huy khả năng hợp tác, sáng tạo của học sinh trong học tập. Dự án học tập được thực hiện đối với những nội dung học tập mang tính thực tiễn, gắn với cuộc sống và những vấn đề học sinh quan tâm và mong muốn giải quyết.
Dạy học dự án có thể được áp dụng linh hoạt trong giờ học chính khóa hoặc trong các hoạt động ngoại khóa, hoạt động trải nghiệm sáng tạo ngoài giờ lên lớp. Qua phương pháp dạy học dự án, học sinh vừa chiếm lĩnh kiến thức vừa phát triển được các kĩ năng giao tiếp, kĩ năng hợp tác. Đồng thời còn có thể đề xuất được một số giải pháp, mô hình nhằm giải quyết vấn đề thực tiễn gắn với bản thân. Ưu điểm của cách tiếp cận này là: quá trình giáo dục có thể phát triển tối đa mọi tiềm năng trong mỗi con người, giúp họ làm chủ được những tình huống, đương đầu với những thách thức sẽ gặp phải trong cuộc sống và hoạt động nghề nghiệp, phát triển được tính tự chủ, khả năng sáng tạo trong việc giải quyết vấn đề.
Hạn chế của cách tiếp cận này là: học sinh cần phải có khả năng tư duy bậc cao, có sự hợp tác; Tổ chức các hoạt động dạy học cần nhiều thời gian và kinh phí, điều kiện vật chất phục vụ cho việc làm dự án. Có nhiều cách tổ chức dạy học dự án, nhiều giai đoạn khác nhau tùy thuộc vào chủ đề, mục tiêu, không gian, thời gian, hoàn cảnh… thực hiện dự án. Nhưng tựu trung lại quy trình dạy học dự án thường có các bước thực hiện như sau: Bước 1: Thiết kế giáo án Hoạt động 1: Chuẩn bị dự án, định hướng bài học - Xây dựng ý tưởng dự án và kịch bản dự án - Xác định mục tiêu cần đạt khi thực hiện dự án Hoạt động - Xác định các nguồn hỗ trợ dạy học ( nếu có) của Hoạt động 2: Thiết kế dự án skkn giáo - Lập kế hoạch bài dạy và soạn giáo án viên - Chuẩn bị các tài liệu có liên quan đến dự án - Chia nhóm học sinh và phân công nhiệm vụ cho các nhóm - Cung cấp bộ công cụ đánh giá và tài liệu hỗ trợ dự án - Chuẩn bị trang thiết bị và cơ sở vật chất để thực hiện tốt dự án Hoạt động cá nhân Hoạt động - Tự nghiên cứu các nội dung bài học, thu thập các tài liệu của - Đóng góp ý tưởng và cách giải quyết nhiệm vụ học Hoạt động nhóm sinh - Chia nhóm, bầu nhóm trưởng, thư ký nhóm - Nhận nhiệm vụ nhóm; chia nhiệm vụ nhóm hoàn thành nhiệm vụ nhỏ hơn - Họp nhóm, bàn bạc lên kế hoạch thực hiện dự án Bước 2: Tiến hành dạy học theo dự án (Thực hiện dự án, báo cáo sản phẩm ) Giáo viên Học sinh Hoạt động - Nêu lại ý tưởng dự án và nhiệm - Họp nhóm, tập hợp tài liệu 1: vụ đã bàn giao - Nhóm trưởng thiếp lập các Tổ chức - Chỉ dẫn cách thực hiện và hạn vai, giao nhiệm vụ cho từng công việc định thời gian thành viên trong nhóm và tiến trước khi - Kiểm tra tiến độ và hỗ trợ kịp hành thưc hiện dự án thực hiện dự thời khi học sinh gặp vướng mắc - Hoàn thiện sản phẩm, thống án nhất cách thức trình bày sản phẩm Hoạt động - Chỉ dẫn cách thức, thời gian - Trình bày sản phẩm và thảo 2: trình bày sản phẩm. Tổ chức báo - GV phát phiếu tham vấn, tự - Học sinh điền vào các phiếu cáo sản đánh giá.
- Các nhóm điều chỉnh sản phẩm - Định hướng kiến thức bài học phẩm nhóm - Học sinh tự rút ra và bổ sung kiến thức Bước 3: Kết thúc dự án Giáo viên - Giáo viên yêu cầu các nhóm nộp sản phẩm dự án và bản đánh giá các cá nhân tham gia hoạt động nhóm skkn - Giáo viên cung cấp bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm. Cùng với học sinh thống nhất đánh giá sản phẩm của các nhóm - Rút ra những kết luận cần thiết Học sinh - Nộp sản phẩm và bản đánh giá các cá nhân tham gia hoạt động nhóm cho giáo viên - Cùng với giáo viên đánh giá cho điểm của các nhóm - Rút kinh nghiệm cho những bài học sau 1. Vấn đề dạy học theo định hướng phát triển năng lực: Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra, ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế. Dạy học định hướng phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống.
Những loại năng lực cần chú trọng rèn luyện cho HS trong quá trình dạy học bao gồm nhóm năng lực chung và nhóm năng lực chuyên biệt: * Nhóm năng lực chung: Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi, làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động, nghề nghiệp. Nhóm năng lực chung theo chương trình GDPT mới gồm có: - Tự chủ, tự học: tự lực, tự khẳng định quyền và bảo vệ nhu cầu chính đáng của bản thân; tự kiểm soát hành vi, thái độ tình cảm của mình; tự định hướng, tự học, tự hoàn thiện.