Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp Hoàn Thiện

Bài viết đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ cấu đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành kinh tế tại Việt Nam, thúc đẩy phát triển bền vững.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp Hoàn Thiện
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 1999
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀ HOÀN THIỆN CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ
• 1.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI (FDI)
• 1.1.1. Lịch sử vấn đề
• 1.1.2. Khái niệm về đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.1.3. Tác động của FDI đến cơ cấu ngành kinh tế
• 1.1.4. Xu hướng vận động của FDI trên thế giới
• 1.1.5. Các hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam
• 1.2. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN
• 1.2.1. Cơ cấu kinh tế
• 1.2.2. Khái niệm chuyển dịch cơ cấu ngành của nền kinh tế
• 1.2.3. Tính chất yếu của chuyển dịch cơ cấu đầu tư theo ngành kinh tế và những yếu tố tác động chủ yếu
• 1.3. KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 1.3.1. Xinh-ga-po
• 1.3.2. Ma-lai-xi-a
• 1.3.3. Thái Lan
• 1.4. TÓM TẮT CHƯƠNG I
• 2. CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG CƠ CẤU ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI THEO NGÀNH KINH TẾ TẠI VIỆT NAM (1988 - 1999)
• 2.1. KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1988-1999
• 2.1.1. Tình hình thu hút vốn đầu tư
• 2.1.2. Đóng góp của hoạt động FDI vào việc thực hiện mục tiêu xuất khẩu, tăng thu nhập cho ngân sách và giải quyết việc làm. Các đối tác tham gia đầu tư trong giai đoạn 1988-1999
• 2.1.3. Kết quả đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam theo ngành kinh tế giai đoạn 1988-1999
• 2.2. THỰC TRẠNG CƠ CẤU FDI TRONG NGÀNH CÔNG NGHIỆP GIAI ĐOẠN 1988 - 1999
• 2.2.1. Tình hình chung
• 2.2.2. Hoạt động đầu tư trong một số lĩnh vực công nghiệp
• 2.2.3. Những kết quả chủ yếu
• 2.2.4. Những hạn chế
• 2.3. THỰC TRẠNG CƠ CẤU FDI TRONG NGÀNH NÔNG LÂM NGƯ NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN GIAI ĐOẠN 1988 - 1999
• 2.3.1. Kết quả thu hút nguồn vốn FDI
• 2.3.2. Một số nhận xét
• 2.3.3. Tình hình triển khai của các dự án
• 2.3.4. Kết quả hoạt động của vốn FDI trong một số lĩnh vực chủ yếu
• 2.3.5. Những thành công
• 2.3.6. Những hạn chế
• 2.3.7. Một số nguyên nhân chủ yếu ảnh hưởng đến FDI trong lĩnh vực nông lâm ngư nghiệp và phát triển nông thôn
• 2.4. THỰC TRẠNG CƠ CẤU FDI TRONG NGÀNH DỊCH VỤ GIAI ĐOẠN 1988 - 1999
• 2.4.1. Những kết quả chủ yếu
• 2.4.2. Tình hình đầu tư trong một số lĩnh vực chủ yếu
• 2.5. TÓM TẮT CHƯƠNG II
• 3. CHƯƠNG III: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM HOÀN THIỆN CƠ CẤU FDI TẠI VIỆT NAM THEO NGÀNH KINH TẾ
• 3.1. QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG THU HÚT FDI NHẰM HOÀN THIỆN CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ
• 3.1.1. Những quan điểm cơ bản trong việc thu hút vốn FDI tại Việt Nam
• 3.1.2. Định hướng hoàn thiện cơ cấu đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành kinh tế
• 3.2. NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM HOÀN THIỆN CƠ CẤU ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM THEO NGÀNH KINH TẾ
• 3.2.1. Hoàn thiện và nâng cao chất lượng quy hoạch và sử dụng FDI trong chiến lược phát triển các ngành kinh tế tại Việt Nam
• 3.2.2. Khuyến khích và ưu đãi hơn nữa các dự án đầu tư vào các ngành mũi nhọn
• 3.2.3. Hoàn thiện một số chính sách thuế, tài chính, ngoại hối tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hút FDI
• 3.2.4. Khuyến khích đầu tư của các công ty xuyên quốc gia
• 3.2.5. Xử lý linh hoạt hình thức đầu tư
• 3.2.6. Thực hiện chiến lược thu hút khoa học công nghệ
• 3.2.7. Nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực phục vụ chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 3.2.8. Đổi mới và vận động công tác xúc tiến đầu tư
• 3.3. TÓM TẮT CHƯƠNG III
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã trở thành một phần quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Từ khi ban hành Luật Đầu tư nước ngoài, FDI đã đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Nguồn vốn này không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tuy nhiên, thực trạng thu hút FDI tại Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết.

1.1. Khái Niệm Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài

Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc các nhà đầu tư đưa vốn vào nước tiếp nhận để thực hiện các hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm thu lợi nhuận. Hình thức này cho phép nhà đầu tư tham gia trực tiếp vào quản lý và điều hành doanh nghiệp.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Đầu Tư Nước Ngoài Tại Việt Nam

Từ những năm 1988, Việt Nam đã mở cửa thu hút FDI, tạo điều kiện cho các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào nền kinh tế. Sự phát triển này đã góp phần quan trọng vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao năng lực sản xuất.

II. Thực Trạng Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam Hiện Nay

Thực trạng đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam hiện nay cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ nhưng cũng bộc lộ nhiều vấn đề. Mặc dù có nhiều chính sách ưu đãi, nhưng vẫn còn nhiều ngành chưa thu hút được vốn FDI như mong đợi. Các nhà đầu tư thường tập trung vào những lĩnh vực có lợi nhuận cao, trong khi các ngành cần khuyến khích lại bị bỏ ngỏ.

2.1. Tình Hình Thu Hút Vốn Đầu Tư

Việt Nam đã thu hút được một lượng lớn vốn FDI, đặc biệt trong các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Tuy nhiên, sự phân bổ vốn giữa các ngành còn mất cân đối, dẫn đến tình trạng một số ngành phát triển quá mức.

2.2. Những Thách Thức Trong Thu Hút FDI

Mặc dù có nhiều thuận lợi, nhưng Việt Nam vẫn gặp phải những thách thức như cơ sở hạ tầng yếu kém, thủ tục hành chính phức tạp và sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia khác trong khu vực.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Cơ Cấu Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài

Để hoàn thiện cơ cấu đầu tư trực tiếp nước ngoài, Việt Nam cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách cần được điều chỉnh để khuyến khích đầu tư vào các ngành mũi nhọn, đồng thời cải thiện môi trường đầu tư để thu hút nhiều hơn nữa nguồn vốn FDI.

3.1. Cải Thiện Chính Sách Đầu Tư

Cần hoàn thiện các chính sách thuế, tài chính và ngoại hối để tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài. Việc này sẽ giúp nâng cao tính cạnh tranh của Việt Nam trong mắt các nhà đầu tư.

3.2. Tăng Cường Cơ Sở Hạ Tầng

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng là một yếu tố quan trọng để thu hút FDI. Cần có những dự án lớn nhằm cải thiện giao thông, điện, nước và các dịch vụ công cộng khác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài

Đầu tư trực tiếp nước ngoài không chỉ mang lại lợi ích về kinh tế mà còn góp phần vào việc chuyển giao công nghệ và nâng cao trình độ quản lý. Các doanh nghiệp FDI đã tạo ra hàng triệu việc làm và cải thiện chất lượng sản phẩm trong nước.

4.1. Tác Động Đến Kinh Tế Việt Nam

FDI đã góp phần quan trọng vào việc tăng trưởng GDP và cải thiện cán cân thương mại. Nguồn vốn này cũng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về FDI

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng FDI có tác động tích cực đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Tuy nhiên, cần có những biện pháp để tối ưu hóa lợi ích từ nguồn vốn này.

V. Kết Luận Về Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam

Đầu tư trực tiếp nước ngoài là một yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của Việt Nam. Để thu hút FDI hiệu quả, cần có những chính sách đồng bộ và cải thiện môi trường đầu tư. Tương lai của FDI tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải cách của chính phủ.

5.1. Tương Lai Của FDI Tại Việt Nam

Với những cải cách hiện tại, Việt Nam có tiềm năng lớn để thu hút thêm nhiều nguồn vốn FDI trong tương lai. Tuy nhiên, cần phải duy trì sự ổn định chính trị và cải thiện cơ sở hạ tầng.

5.2. Định Hướng Phát Triển FDI

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc thu hút FDI, đặc biệt là vào các ngành công nghiệp công nghệ cao và sản xuất hàng xuất khẩu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) kể từ khi ban hành Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam năm 1988 đã trở thành bộ phận cấu thành của tổng vốn đầu tư toàn xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tuy nhiên, quá trình thu hút FDI tại Việt Nam trong giai đoạn đầu bộc lộ sự mất cân đối về cơ cấu phân bổ giữa các ngành kinh tế:

• Nguồn vốn FDI tập trung nhiều vào các ngành dịch vụ có khả năng thu lợi nhuận nhanh, trong khi các ngành sản xuất hàng xuất khẩu, công nghệ cao, sản xuất hàng thay thế hàng nhập khẩu, và chế biến nông, lâm, thủy sản xuất khẩu từ nguồn nguyên liệu nội địa có giá trị gia tăng cao lại thu hút được lượng vốn thấp.
• Một số ngành mở rộng quy mô vượt quá nhu cầu thực tế của thị trường trong nước, dẫn đến tình trạng sử dụng nguồn lực kém hiệu quả, cạnh tranh thiếu lành mạnh và làm nảy sinh bất cập trong hệ thống chính sách quản lý ngành.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm ba nội dung:

1. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài nhằm hoàn thiện cơ cấu ngành kinh tế.
2. Đánh giá thực trạng hoạt động thu hút và phân bổ vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành kinh tế tại Việt Nam giai đoạn 1988–1999.
3. Đề xuất hệ thống quan điểm, định hướng và các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ cấu đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành kinh tế phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cơ cấu đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành kinh tế, bao gồm việc hoạch định chính sách điều chỉnh cơ cấu đầu tư, phân bổ tỷ trọng vốn giữa các ngành, định hướng thu hút vào các ngành công nghiệp chế tạo, công nghệ cao, sản xuất hàng xuất khẩu và chế biến nông – lâm – thủy sản.
• Phạm vi nghiên cứu: Thực tiễn hoạt động thu hút và phân bổ vốn FDI theo các ngành kinh tế tại Việt Nam trong giai đoạn 1988–1999.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án khái quát lịch sử vận động của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài từ giai đoạn chủ nghĩa tư bản sơ khai qua các công ty của Hà Lan, Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha sang các nước thuộc địa để khai thác khoáng sản và nông sản, cho đến sự bùng nổ FDI toàn cầu vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 gắn với Pháp, Đức, Mỹ. Luận án điểm lại sự thay đổi trong nhận thức quốc tế về FDI từ "chống lại", "chấp nhận" đến "hoan nghênh", đặc biệt sau sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô cũ vào cuối thập niên 1980.

Về kinh nghiệm thực tiễn, tác giả tổng hợp bài học điều chỉnh cơ cấu ngành FDI từ các nền kinh tế mới công nghiệp hóa (NIEs) và các nước trong khu vực:

• Xinh-ga-po: Định hướng xuất khẩu từ thập niên 1960; đến thập niên 1970 doanh nghiệp FDI chiếm 90% kim ngạch xuất khẩu trực tiếp; năm 1985 có 70% lao động công nghiệp chế tạo làm việc trong khu vực FDI; sử dụng chính sách thuế và giá thuê đất để thu hút công nghệ cao, dịch vụ tài chính, ngân hàng và chứng khoán.
• Đài Loan: Thập niên 1960 FDI chỉ chiếm dưới 2% tổng vốn đầu tư, tăng lên 3% giai đoạn 1961–1970 và đóng góp 20% kim ngạch xuất khẩu vào thập niên 1970; tập trung thu hút FDI vào các ngành chủ chốt như điện tử, xử lý thông tin, cơ khí chính xác, khoa học vật liệu, năng lượng, hàng không và công nghệ sinh học.
• Hàn Quốc: Giai đoạn 1960–1990 tập trung FDI vào ngành công nghiệp (chiếm 2/3 tổng vốn) và dịch vụ (chiếm 1/3); áp dụng chính sách kỹ thuật thông qua ba hướng: cải tiến phát minh mua của nước ngoài, tiếp nhận chuyển giao kỹ thuật qua FDI và áp dụng hình thức "chìa khóa trao tay".
• Ma-lai-xi-a: Thập niên 1960 tập trung vào nguyên liệu và thay thế nhập khẩu; thập niên 1970 chuyển sang công nghiệp chế tạo và điện tử; áp dụng ưu đãi miễn/giảm thuế lợi tức 5 năm cho doanh nghiệp xuất khẩu trên 50% sản phẩm và dùng trên 50% nguyên liệu nội địa; cho phép tính chi phí bảo vệ môi trường tăng 20–40% vào giá thành; nhân hệ số chi phí đào tạo nguồn nhân lực.
• Thái Lan: Trước năm 1987 FDI chiếm dưới 5% tổng vốn đầu tư tư nhân, sau năm 1987 chuyển hướng mạnh sang xuất khẩu trong các ngành dệt, hóa chất, nhựa, sản phẩm dầu, điện tử, ô tô; áp dụng miễn giảm thuế nhập khẩu nguyên liệu thô đến 90%, giảm thuế thu nhập từ 3 đến 8 năm và hỗ trợ chi phí vận tải, điện, nước tại các vùng khuyến khích.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án tập trung giải quyết là đánh giá toàn diện bức tranh cơ cấu phân bổ vốn FDI theo ba nhóm ngành lớn (công nghiệp – xây dựng; nông – lâm – ngư nghiệp; dịch vụ) và các phân ngành cụ thể tại Việt Nam trong 12 năm đầu mở cửa (1988–1999), từ đó xây dựng các nhóm giải pháp chính sách mang tính hệ thống nhằm khắc phục sự lệch pha về cơ cấu đầu tư.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các khái niệm và cơ sở lý thuyết kinh tế học:

• Khái niệm FDI: Hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc các pháp nhân hoặc thể nhân nước ngoài đưa vốn bằng tiền hoặc tài sản vào nước tiếp nhận để tiến hành hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ nhằm thu lợi nhuận và đạt hiệu quả xã hội. Người sở hữu vốn trực tiếp tham gia quản lý và điều hành dự án. Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam quy định tỷ lệ góp vốn tối thiểu của nhà đầu tư nước ngoài là 30% vốn pháp định của dự án (so với 10% ở Mỹ và 20% ở một số quốc gia khác).
• Phân tích cận biên về sự dịch chuyển dòng vốn: Sử dụng mô hình đồ thị hai quốc gia với tổng vốn thế giới cố định ($OO'$), đường giá trị sản phẩm cận biên của vốn ($VMPK_1$ và $VMPK_2$). Vốn di chuyển từ nơi có tỷ suất lợi nhuận cận biên thấp sang nơi có tỷ suất lợi nhuận cận biên cao, làm thay đổi quy mô sản lượng, cơ cấu ngành, cơ cấu công nghệ và cơ cấu lao động của quốc gia tiếp nhận vốn.
• Khái niệm cơ cấu kinh tế: Bao gồm ba bộ phận cấu thành có mối quan hệ biện chứng: cơ cấu ngành kinh tế (giữ vai trò quan trọng nhất), cơ cấu lãnh thổ và cơ cấu thành phần kinh tế. Chuyển dịch cơ cấu ngành phản ánh trình độ phân công lao động xã hội và sự phát triển của lực lượng sản xuất, với xu hướng tất yếu là tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm tỷ trọng tương đối của nông nghiệp.
• Khung đánh giá mức độ bảo hộ theo ngành: Sử dụng chỉ tiêu tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu (Effective Rate of Protection - ERP), ký hiệu là $f$:

$$\text{Tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu } (f) = \frac{\text{Thuế quan danh nghĩa}}{\text{Giá trị gia tăng nội địa}} \times 100%$$

Biểu diễn qua công thức toán học:

$$f = \frac{t - a_i \cdot t_i}{1 - a_i}$$

Trong đó:

• $f$: Tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu của ngành $i$.
• $t$: Tỷ lệ thuế quan danh nghĩa đối với sản phẩm cuối cùng.
• $t_i$: Tỷ lệ thuế quan danh nghĩa đối với sản phẩm trung gian (nguyên liệu đầu vào).
• $a_i$: Tỷ lệ giữa giá trị sản phẩm trung gian so với giá trị sản phẩm cuối cùng khi không có thuế quan.
• Khi $a_i = 0$ thì $f = t$. Khi $t_i = 0$, tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu đạt mức cao nhất. Khi $t_i$ tăng thì $f$ giảm; khi $t_i > t$ thì $f$ nhận giá trị âm.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận chủ đạo: Duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin.
• Phương pháp cụ thể: Phân tích kinh tế, tổng hợp, thống kê mô tả, so sánh đối chiếu và khái quát hóa dữ liệu thực nghiệm.
• Nguồn tư liệu: Dữ liệu thống kê về cấp phép và triển khai dự án FDI từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Niên giám thống kê giai đoạn 1988–1999 và các báo cáo ngành chuyên môn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Một số vấn đề lý luận cơ bản về đầu tư trực tiếp nước ngoài và hoàn thiện cơ cấu ngành kinh tế

Chương này trình bày lịch sử hình thành FDI, các khái niệm, đặc điểm, ưu điểm và hạn chế của FDI đối với cả nước xuất khẩu vốn và nước tiếp nhận vốn. Tác giả phân tích các hình thức đầu tư theo Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam năm 1996 và Luật sửa đổi năm 2000, bao gồm:

• Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC): Hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng mà không thành lập pháp nhân mới.
• Doanh nghiệp liên doanh: Thành lập pháp nhân mới dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn, do hai bên hoặc nhiều bên góp vốn.
• Doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài: Thuộc sở hữu hoàn toàn của nhà đầu tư nước ngoài, có tư cách pháp nhân tại Việt Nam.
• Các phương thức tổ chức đầu tư khác: Khu công nghiệp, khu chế xuất, hợp đồng Xây dựng – Kinh doanh – Chuyển giao (BOT), Hợp đồng Xây dựng – Chuyển giao – Kinh doanh (BTO), Hợp đồng Xây dựng – Chuyển giao (BT).

Chương I phân tích các nhân tố bên trong (ổn định chính trị, tăng trưởng kinh tế, tài nguyên thiên nhiên, nguồn nhân lực, chính sách bảo hộ) và nhân tố quốc tế (tự do hóa thương mại, vai trò của các tập đoàn xuyên quốc gia TNCs, áp lực cạnh tranh thu hút FDI) tác động đến cơ cấu ngành kinh tế. Tác giả tổng kết bài học kinh nghiệm từ Xinh-ga-po, Đài Loan, Hàn Quốc, Ma-lai-xi-a và Thái Lan trong việc sử dụng chính sách thuế, đất đai, bảo hộ có chọn lọc và phát triển nhân lực để điều chỉnh dòng vốn FDI.

Chương II: Thực trạng cơ cấu đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành kinh tế tại Việt Nam (1988 - 1999)

Chương II tổng kết toàn diện thực trạng thu hút và giải ngân vốn FDI tại Việt Nam từ năm 1988 đến hết tháng 12 năm 1999:

• Quy mô tổng thể: Cấp phép cho 2.937 dự án với tổng vốn đăng ký (kể cả tăng vốn) đạt 42,7 tỷ USD, vốn thực hiện đạt trên 16,2 tỷ USD.
• Tỷ trọng trong vốn đầu tư xã hội: Giai đoạn 1991–1995 chiếm 25,7%; giai đoạn 1996–1999 chiếm 30%. Đóng góp vào GDP tăng từ 2% (năm 1992) lên 6,3% (năm 1995) và đạt 11,7% (năm 1999).
• Đóng góp kinh tế: Kim ngạch xuất khẩu của khu vực FDI tăng từ 52 triệu USD (1991) lên 440 triệu USD (1995) và đạt 2.577 triệu USD (1999), nâng tỷ trọng xuất khẩu từ 8% (1995) lên 23% (1999). Nộp ngân sách nhà nước (không kể dầu khí) tăng từ 128 triệu USD (1994) lên 317 triệu USD (1998) và đạt 271 triệu USD (1999). Giải quyết việc làm cho hơn 30 vạn lao động trực tiếp và hàng triệu lao động gián tiếp.
• Đối tác đầu tư: Có 57 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia đầu tư. Dẫn đầu là Xinh-ga-po với 229 dự án (chiếm 9,76% tổng số dự án, vốn đăng ký 6,748 tỷ USD, chiếm 18,81% tổng vốn); Đài Loan xếp thứ hai với 494 dự án (21,05% số dự án, vốn 4,97 tỷ USD, chiếm 13,85% tổng vốn); Pháp dẫn đầu châu Âu với 102 dự án (4,35% số dự án, vốn 1,785 tỷ USD, chiếm 4,98% tổng vốn).

Nhóm ngành kinh tế	Số dự án	Tỷ lệ số dự án (%)	Vốn đăng ký (triệu USD)	Tỷ trọng vốn đăng ký (%)	Vốn bình quân/dự án (triệu USD)
Công nghiệp và Xây dựng	1.421	60,55%	18.163	50,62%	~12,0
Dịch vụ	613	26,12%	15.632	43,57%	~25,0 (21,7*)
Nông, Lâm, Ngư nghiệp	313	13,34%	2.084	5,81%	~6,6
Tổng cộng	2.347	100,00%	35.879	100,00%	~15,3

*Ghi chú: Nếu loại trừ 2 dự án khu đô thị mới tại Hà Nội trị giá 2,3 tỷ USD thì quy mô bình quân ngành dịch vụ là 21,7 triệu USD/dự án.

Phân tích cơ cấu cụ thể theo từng nhóm ngành:

1. Ngành Công nghiệp và Xây dựng:

• Chiếm tỷ trọng cao nhất về số dự án và vốn đăng ký. Tỷ trọng giá trị sản xuất công nghiệp của khu vực FDI trong tổng giá trị sản xuất công nghiệp cả nước tăng từ 25% (1995) lên 58% (1999), tốc độ tăng trưởng đạt bình quân 20–25%/năm.
• Công nghiệp dầu khí: 31 dự án chế biến hóa dầu (vốn 1.920 triệu USD) và 33 hợp đồng hợp tác kinh doanh thăm dò khai thác với vốn thực hiện đạt 2.656 triệu USD (vượt hơn 2 lần vốn cam kết).
• Ô tô, xe máy, cơ khí - chế tạo: Dẫn đầu công nghiệp với 194 dự án, vốn đăng ký 2.412 triệu USD. Lắp ráp ô tô tiêu thụ nội địa 22.000 xe/năm, thị phần liên doanh chiếm 25,7%, năng lực lắp ráp vượt 8 lần nhu cầu. Xe máy có 4 liên doanh và 1 doanh nghiệp 100% vốn ngoại (vốn 356,5 triệu USD, công suất 1,5 triệu xe/năm). Đồ điện gia dụng có 20 dự án (143 triệu USD), năng lực sản xuất 550.000 máy điều hòa nhiệt độ/năm.
• Điện tử – tin học: 39 dự án điện tử (vốn 740,5 triệu USD), đứng thứ 2 về doanh thu và xuất khẩu trong công nghiệp; năng lực sản xuất 2 triệu tivi màu/năm, 700.000 radio cassette/năm, 1,6 triệu đèn hình/năm, 804 triệu linh kiện/năm.
• Hóa chất: 85 dự án (vốn 825 triệu USD).
• Dệt – may: Gần 200 dự án, vốn đăng ký 1,0 tỷ USD, thu hút hơn 45.000 lao động, kim ngạch xuất khẩu đạt 671,5 triệu USD (chiếm 19,7% xuất khẩu FDI công nghiệp).
• Da – giầy: 74 dự án (vốn 495,3 triệu USD), năng lực sản xuất đạt gần 100 triệu đôi/năm phục vụ các thương hiệu Nike, Adidas, Reebok, Fila xuất khẩu sang thị trường EU.
• Rượu, bia, nước giải khát: 49 dự án. Bia đạt công suất 1.225 triệu lít/năm dẫn đến bão hòa thị trường. Nước giải khát có 30 dự án (vốn 475 triệu USD, công suất thiết kế 802 triệu lít/năm nhưng sản xuất thực tế chỉ 214 triệu lít/năm, đạt 27% công suất), phát sinh hiện tượng chuyển giá, báo cáo lỗ để chiếm lĩnh thị phần.
• Xây dựng và vật liệu xây dựng: 241 dự án (vốn 3.400 triệu USD). Xi măng có 5 dự án (công suất 3,66 triệu tấn/năm, chiếm 26,4% công suất toàn ngành); gạch ốp lát – sứ vệ sinh đạt công suất 26,2 triệu m2/năm (chiếm 49% cả nước); kính xây dựng có 3 dự án (công suất trên 80 triệu m2/năm) nhưng chỉ có nhà máy kính Hà Bắc đi vào hoạt động.

2. Ngành Nông – Lâm – Ngư nghiệp và phát triển nông thôn:

• Thu hút 313 dự án với tổng vốn 2.083,862 triệu USD (chiếm 13,34% số dự án và 5,81% tổng vốn FDI). Lĩnh vực nông – lâm nghiệp chiếm 261 dự án (1.918 triệu USD, chiếm 5,35% vốn cả nước); thủy sản chiếm 52 dự án (165,5 triệu USD, chiếm 0,46% vốn cả nước).
• Phân bố: Tập trung tại Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long (chiếm 63,5% dự án và trên 70% vốn toàn ngành; riêng Đông Nam Bộ chiếm 37,4% dự án và 40% vốn).
• Hình thức: Liên doanh chiếm 55% vốn (73% số dự án), 100% vốn nước ngoài chiếm 44% vốn, hợp đồng hợp tác kinh doanh chiếm 1%.
• Trồng trọt và chế biến nông sản: Quy mô bình quân 7 triệu USD/dự án; gồm 28 dự án rau quả, 12 dự án giống cây trồng, 9 dự án chè, 9 dự án cà phê, 7 dự án tinh bột sắn, 7 dự án hoa cây cảnh. Dự án quy mô lớn gồm bột mì Vinafood-GCR (41 triệu USD), Sữa Foremost (34,5 triệu USD). Một số dự án giải thể hoặc thua lỗ do quản lý và tài chính như liên doanh gạo Việt Mỹ (lỗ gần 4 triệu USD), bột mì ViMaflour (lỗ 3,2 triệu USD), liên doanh dâu tơ tằm.
• Sản xuất đường mía: 10 dự án đang hoạt động với vốn đầu tư 487,3 triệu USD (vốn pháp định 178 triệu USD), công suất thiết kế 42.000 tấn mía/ngày (điển hình là Bourbon Tây Ninh 111 triệu USD, Bourbon Gia Lai, Nagarjuna). Khó khăn lớn nhất là thiếu hụt vùng nguyên liệu tập trung và tình trạng vi phạm hợp đồng thu mua mía.
• Thức ăn chăn nuôi: 14 dự án đang hoạt động (6 liên doanh, 8 doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài), công suất 1,5 triệu tấn sản phẩm/năm, tập trung chủ yếu tại Đồng Nai (8 doanh nghiệp).

3. Ngành Dịch vụ:

• Thu hút 613 dự án với tổng vốn 15.632 triệu USD (chiếm 26,12% số dự án và 43,57% tổng vốn FDI cả nước). Vốn tập trung chủ yếu vào bất động sản, khách sạn, văn phòng căn hộ cho thuê và hạ tầng khu công nghiệp.
• Tỷ lệ giải ngân vốn cam kết đạt mức thấp (32% tính chung, 38% nếu loại trừ 2 dự án khu đô thị mới tại Hà Nội). Ngược lại, lĩnh vực tài chính – ngân hàng có tỷ lệ giải ngân đạt 93% do yêu cầu pháp lý về vốn pháp định.

Chương III: Quan điểm, định hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện cơ cấu FDI tại Việt Nam theo ngành kinh tế

Chương III xác định quan điểm và 8 nhóm giải pháp hoàn thiện cơ cấu ngành FDI:

1. Quan điểm và định hướng cơ bản: Thu hút FDI phải gắn liền với chiến lược chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa; ưu tiên các ngành sản xuất hàng xuất khẩu, công nghệ cao, công nghiệp chế biến sâu nguồn nguyên liệu trong nước và các ngành dịch vụ hỗ trợ sản xuất; cân đối quy mô cung cầu để tránh lãng phí nguồn lực.
2. Hoàn thiện và nâng cao chất lượng quy hoạch và sử dụng FDI trong chiến lược phát triển ngành kinh tế: Xây dựng danh mục các dự án thu hút FDI theo từng thời kỳ, gắn quy hoạch công nghiệp và chế biến với quy hoạch vùng nguyên liệu và kết cấu hạ tầng.
3. Khuyến khích và ưu đãi hơn nữa các dự án đầu tư vào các ngành mũi nhọn: Áp dụng các mức ưu đãi cụ thể về thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn giảm thuế nhập khẩu máy móc thiết bị và tiền thuê đất cho các dự án công nghệ thông tin, điện tử, cơ khí chế tạo và chế biến nông – lâm – thủy sản giá trị gia tăng cao.
4. Hoàn thiện chính sách thuế, tài chính, ngoại hối: Rà soát biểu thuế nhập khẩu để điều chỉnh tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu ($ERP$) hợp lý, tránh bảo hộ tràn lan gây độc quyền; tạo điều kiện thông thoáng trong tiếp cận nguồn ngoại tệ phục vụ sản xuất.
5. Khuyến khích đầu tư của các công ty xuyên quốc gia (TNCs): Thu hút các tập đoàn TNCs nắm giữ công nghệ nguồn và hệ thống phân phối quốc tế để tạo hiệu ứng kéo theo các doanh nghiệp vệ tinh phụ trợ.
6. Xử lý linh hoạt hình thức đầu tư: Đa dạng hóa các hình thức như doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài đối với các ngành công nghệ cao, đẩy mạnh hình thức BOT, BTO, BT trong xây dựng hạ tầng.
7. Thực hiện chiến lược thu hút khoa học công nghệ: Ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm ngăn chặn chuyển giao công nghệ lạc hậu, thúc đẩy nội địa hóa chi tiết và phụ tùng trong các ngành lắp ráp ô tô, xe máy, điện tử.
8. Nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực và đổi mới công tác xúc tiến đầu tư: Gắn kết giữa doanh nghiệp FDI với các cơ sở đào tạo trong nước; chuyển đổi công tác xúc tiến đầu tư từ diện rộng sang trọng điểm theo từng ngành và đối tác mục tiêu.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới của luận án được tác giả tổng kết bao gồm:

1. Về mặt lý luận: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về cơ cấu đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành kinh tế; làm rõ các tiêu chí phản ánh cơ cấu ngành (vốn, công nghệ, lao động, sản phẩm) và tổng kết các bài học kinh nghiệm quốc tế từ các nền kinh tế Đông Á và ASEAN trong việc sử dụng công cụ chính sách để điều chỉnh dòng vốn FDI.
2. Về mặt thực tiễn: Phân tích, đánh giá có hệ thống thực trạng cơ cấu FDI tại Việt Nam trong giai đoạn 1988–1999 trên cơ sở dữ liệu số liệu toàn diện; chỉ rõ các thành tựu (tăng trưởng sản xuất công nghiệp, mở rộng xuất khẩu, giải quyết việc làm) và các điểm nghẽn (mất cân đối cơ cấu ngành, tỷ trọng FDI vào nông nghiệp quá thấp, tỷ lệ nội địa hóa trong cơ khí và điện tử chưa đạt yêu cầu, hiện tượng chuyển giá và bão hòa cục bộ ở một số phân ngành tiêu dùng).
3. Về mặt giải pháp: Đề xuất hệ thống 8 nhóm giải pháp đồng bộ và có tính ứng dụng nhằm hoàn thiện cơ cấu ngành FDI, gắn kết giữa quy hoạch ngành, điều chỉnh tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu, ưu đãi ngành mũi nhọn và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa phục vụ mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu thực tiễn trong mốc thời gian 1988–1999, giai đoạn đầu thực thi Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Do đó, các tác động kinh tế dài hạn của dòng vốn FDI trong bối cảnh thực thi đầy đủ các cam kết khu vực mậu dịch tự do (AFTA) và tiến trình gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) chưa được bao hàm trong số liệu thực nghiệm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu ngành FDI khi Việt Nam dỡ bỏ hạn ngạch dệt may theo Hiệp định Hàng dệt may của WTO (sau năm 2006) và nghiên cứu tác động lan tỏa công nghệ từ các công ty xuyên quốc gia sang khu vực doanh nghiệp tư nhân trong nước.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp giá trị tham khảo thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có thể tham khảo khung giải pháp điều chỉnh chính sách ưu đãi thuế, đất đai, quy hoạch vùng nguyên liệu và chính sách bảo hộ hữu hiệu theo ngành.
• Nghiên cứu sinh và giảng viên: Nguồn tư liệu hệ thống về lịch sử kinh tế đối ngoại Việt Nam giai đoạn 1988–1999, khung phân tích lý thuyết sản phẩm cận biên của vốn và công thức tính tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu ($ERP$) trong môn học Kinh tế phát triển và Kinh tế quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ trọng phân bổ vốn FDI giữa ba nhóm ngành kinh tế lớn tại Việt Nam giai đoạn 1988–1999 như thế nào? Theo số liệu của luận án, trong giai đoạn 1988–1999:

• Ngành Công nghiệp và Xây dựng chiếm 60,55% số dự án và 50,62% tổng vốn đăng ký (18.163 triệu USD).
• Ngành Dịch vụ chiếm 26,12% số dự án và 43,57% tổng vốn đăng ký (15.632 triệu USD).
• Ngành Nông – Lâm – Ngư nghiệp chỉ chiếm 13,34% số dự án và 5,81% tổng vốn đăng ký (2.083,862 triệu USD).

2. Khối doanh nghiệp FDI đóng góp như thế nào vào xuất khẩu và ngân sách nhà nước trong giai đoạn 1988–1999? Kim ngạch xuất khẩu của khối FDI tăng từ 52 triệu USD năm 1991 lên 440 triệu USD năm 1995 và đạt 2.577 triệu USD năm 1999, nâng tỷ trọng xuất khẩu của khu vực này trong tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước từ 8% (1995) lên 23% (1999). Nộp ngân sách nhà nước (không tính dầu khí) tăng từ 128 triệu USD năm 1994 lên 317 triệu USD năm 1998 và 271 triệu USD năm 1999.

3. Công thức tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu ($ERP$) được luận án sử dụng nhằm mục đích gì? Luận án sử dụng công thức $f = (t - a_i \cdot t_i) / (1 - a_i)$ để đo lường mức độ bảo hộ thực tế đối với giá trị gia tăng nội địa của từng ngành sản xuất. Kết quả phân tích chỉ ra rằng việc áp thuế nhập khẩu cao đối với sản phẩm hoàn chỉnh ($t$) kết hợp miễn/giảm thuế cho linh kiện nhập khẩu ($t_i = 0$) làm gia tăng tỷ lệ bảo hộ hữu hiệu, dẫn đến việc các liên doanh FDI chỉ tập trung lắp ráp đơn thuần mà không chú trọng nâng cao tỷ lệ nội địa hóa.

4. Nguyên nhân khiến dòng vốn FDI vào ngành Nông – Lâm – Ngư nghiệp đạt tỷ trọng thấp là gì? Luận án chỉ ra các nguyên nhân chính gồm: quy mô dự án nông nghiệp phần lớn nhỏ (bình quân 6,6 triệu USD/dự án); rủi ro sinh học và tự nhiên cao; thiếu quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung gắn với nhà máy chế biến (như trường hợp ngành mía đường); hệ thống kết cấu hạ tầng nông thôn yếu kém và thị trường tiêu thụ bấp bênh.

5. Những đối tác quốc tế nào dẫn đầu về nguồn vốn FDI vào Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu? Giai đoạn 1988–1999 ghi nhận sự tham gia của 57 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó dẫn đầu về quy mô vốn đăng ký là Xinh-ga-po (229 dự án, 6,748 tỷ USD, chiếm 18,81% tổng vốn), tiếp theo là Đài Loan (494 dự án, 4,97 tỷ USD, chiếm 13,85% tổng vốn). Pháp là quốc gia dẫn đầu khu vực châu Âu với 102 dự án và 1,785 tỷ USD vốn đăng ký (chiếm 4,98% tổng vốn).

Kết luận

Luận án "Một số giải pháp nhằm hoàn thiện cơ cấu đầu tư trực tiếp nước ngoài theo ngành kinh tế tại Việt Nam" đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa FDI và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế, phân tích dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 1988–1999 và chỉ ra các điểm mất cân đối trong phân bổ nguồn lực đầu tư ngoại. Công trình cung cấp hệ thống 8 nhóm giải pháp chính sách đồng bộ nhằm định hướng thu hút FDI vào các ngành mũi nhọn, công nghiệp chế biến và công nghệ cao, phục vụ chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỂ LÝ LUẬN c ơ BẢN VỂ ĐẦư T ư TRựC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀ HOÀN THIỆN c ơ CẤU NGÀNH KINH TẾ 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN C ơ BẢN VỀ ĐAU t ư TRựC t i ế p NƯỚC NGOÀI (FDI) 1. Lịch sử vấn đề Đầu tư trực tiếp nước ngoài đã xuất hiện và phát triển cùng với sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản. Các công ty của Hà Lan, Anh, Tây Ban Nha và Bổ Đào Nha đã đi tiên phong trong lĩnh vực này dưới hình thức đầu tư vốn và kỹ thuật vào các nước thuộc địa để khai thác tài nguyên (nông, lâm, hải sản và khoáng sản) cung cấp cho các ngành công nghiệp ở chính quốc.

Từ cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, cùng với sự lớn mạnh của nền kinh tế các nước Pháp, Đức, Mỹ., sức phát triển của FDI đã trở thành một trong những đặc trưng cơ bản của nền kinh tế các nước tư bản chủ nghĩa. Tuy nhiên, ngay trong giai đoạn đầu phát triển, tỷ trọng của vốn FDI trong tổng số vốn đầu tư quốc tế chưa phải lớn. Thậm chí cho đến vài thập kỷ gần đây, tức là trước khi có sự bùng nổ FDI toàn cầu, sự gia tăng của FDI trên qui mô quốc tế chủ yếu diễn ra dưới hình thái tiệm tiến, nghĩa là dựa vào nguồn tư bản "dư dôi" trong quá tình tích tụ và tập trung tư bản. Đổng thời, một xu hướng phát triển ngày càng gia tăng ở phía sau những diễn biến của việc mở rộng qui mô FDI là sự phân công lao động xã hội trên phạm vi toàn cầu đã diễn ra từ thấp đến cao, khiến cho nguồn tư bản "dư dôi" này luôn tìm thấy những cơ hội đầu tư mới ở nước ngoài.

Thêm vào đó, do tác động của nhiều nhủn tố đặc biệt là sự phát triển của khoa học công nghệ, sự thay đổi của chính sách bảo hộ mậu dịch và khả năng mở rộng thị trường của các nước đang phát triển và các nền kinh tế mới được công nghiệp hoá, không gian kinh tế cho các dòng di chuyên vốn đầu tư ngày 5 càng m ở rộng. Xu hướng vận động trên tuy mang tính khách quan, xuyên suốt toàn bộ lịch sử phát triển lâu dài của FDI, song những diễn biến cụ thể của sự vận động FDI lại chịu sự chi phối trực tiếp của nhiều nhân tố chính trị- xã hội khác nữa. Bản chất của vấn đề là ở chỗ sự vân động của FDI được qui định bởi các qui luật kinh tế khách quan. FDI chỉ là một trong số những biểu hiện của quá trình phân công lao động quốc tế và xã hội hoá sức sản suất xã hội trên qui mô quốc tế.

Những nhân tố tác động khác có thể kìm hãm hay đẩy nhanh việc mở rộng dòng di chuyển FDI, song nếu kìm hãm cũng không thể chấm dứt được việc di chuyển đi của FDI đến những nơi có lợi thế so sánh tốt hơn. Ngược lại, đẩy nhanh dòng di chuyển FDI cũng không thể vượt qua được những điều kiện hiện có của cả đối tượng đi đầu tư lẫn đối tượng tiếp nhận. Vì vậy, sự thay đổi thái độ từ ’’chống lại” qua “chấp nhận” đến “hoan nghênh” FDI có thể xem là những bước thay đổi nhận thức theo hướng ngày càng đúng hơn với các qui luật kinh tế vận động trong lĩnh vực đầu tư quốc tế. Ở mức độ khái quát nhất, sự thay đổi trong việc đánh giá FDI gắn với những thay đổi về điều kiện lịch sử, đặc biệt là từ sự sụp đổ của hệ thống XHCN thế giới và sự tan rã về mặt thể chế của Liên Xô (cũ) và các nước XHCN Đông Âu vào cuối những năm 80.

Đi đôi với sự kiện này, lĩnh vực FDI chịu tác động mạnh của xu hướng toàn cầu hoá, trong đó thị trường vốn quốc tế dưới hình thái FDI là một trong những lĩnh vực được giải phóng mạnh mẽ. Việc tham gia thị trường vốn đầu tư nói chung và FDI nói riêng, giờ đây không chỉ nằm trong phạm vi của những nước theo cơ chế kinh tế thị trường truyền thống, mà các thành viên đã mở rộng hầu như không có ngoại lệ ở phía “cầu” và thêm không ít những thành viên, nhất là những NTEs ở phía “cung”. Hơn nữa, một vấn đề khá quan trọng là môi trường đầu tư đã tạo thuận lợi ngày càng lớn cho sự di chuyển của FDI. Bài học thực tiễn từ các NIEs đặc biệt là nhóm NIEs Đông Á và gần đây là các nước trong khối ASEAN cho thấy tuy không phải bất cứ lúc nào 6 và b ít cứ ở đâu, những nước chậm phát triển hễ có FDI từ bên ngoài đổ vào là biến thành NIEs một cách nhanh chóng.

Tuy nhiên, những thành cồna của các nước này trong việc sử dụng FDI đã làm cho việc cạnh tranh thu hút FDI trở thành một trào lưu quốc tế imạnh mẽ kể từ giữa những năm 1980 trở lại đây. ở những nền kinh tế NIEs, FDI đã góp phẩn giải quyết một số vấn đề kinh tế chủ yếu trong thời kỳ đầu phát triển, thể hiện: • Cung cấp một nguồn vốn quan trọng từ bên ngoài, giải quyết tình trạng thiếu vốn. • Cung cấp những công nghệ, kỹ thuật tiên tiến mà những nước này thường rất thiếu. • Giải quyết tình trạng thiếu thị trường nhờ vào thị phần sẵn có của các công ty đa quốc gia tham gia đầu tư.

Ngoài ra, FDI còn góp phần cải thiện môi trường kinh doanh ở các nước nhận đầu hr như hoàn thiên hệ thống luật pháp, nâng cao năng lực quản lý kinh doanh, tạo việc làm cho người lao động, khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên tại chỗ và biến nó thành những sản phẩm có ý nghĩa kinh tế, mở rộng và phát triển khu vực dịch vụ, hình thành và phát triển thị trường vốn và mở mang quan hệ kinh tế đối ngoại. Tóm lại, do những thay đổi trong các quan hệ kinh tế quốc tế, đặc biệt là sự thay đổi vị thế của các quốc gia dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học-công nghệ hiện đại, do sự phát triển trên qui mô lón các hình thái liên kết kinh tế của các công ty đa quốc gia được các mô hình NIEs Đông Á cổ vũ bằng thực tế sinh động của mình, cách nhìn nhận FDI đã thay đổi một cách cơ bản. Chưa bao giờ cuộc cạnh tranh thu hút FDI lại trở thành một trào lưu quốc tế rộng khắp khiến “cầu” vượt quá “cung” lớn như hiện nay. Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc các nhà đầu tư (pháp nhân hoặc thể nhủn) đưa vốn bằng tiền hay bất kỳ tài sản nào vào nước tiếp nhận để thực hiện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ nhằm thu lợi nhuận 7 và đạt được những hiệu quả xã hội.

Đãy là loại hình di chuyển vốn quốc tế trong đó người chủ sở hữu về vốn đồng thời là người trực tiếp quản lý và điều hành việc sử dụng vốn. Đầu tư trực tiếp nước ngoài được thực hiện thông qua việc xây dựnơ các cơ sở, chi nhánh ở nước ngoài và làm chủ toàn bộ hay từng phần của cơ sở đó. Đây là hình thức đầu tư mà nhà đầu tư nước ngoài đóng góp một số vốn đủ lớn vào ĩĩnh vực sản xuất hoặc dịch vụ và cho phép họ trực tiếp tham gia điều hành đối tượng mà họ bỏ vốn đầu tư. Loại hình FDI có nhũng đặc điểm chủ yếu sau đây: Nhà đầu tư nước ngoài phải đóng góp một số lượng vốn tối thiểu theo quy định của luật đầu tư ở mỗi nước.

Ví dụ, Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam qui định tỷ lệ góp vốn tối thiểu của nhà đầu tư nước ngoài là 30% vốn pháp định của dự án. Tỷ lệ này ở Mỹ là 10%, còn một số nước khác là 20%. Quyền quản lý doanh nghiệp phụ thuộc vào tỷ lệ góp vốn. Nêu nhà đầu tư góp 100% vốn thì doanh nghiệp hoàn toàn do nhà đầu tư quản lý và điều hành.

Lợi nhuận của các nhà đầu tư nước ngoài thu được phụ thuộc vào kết quả hoạt động kinh doanh và được chia theo tỷ lệ góp vốn trong vốn pháp định sau khi nộp thuế cho nước sở tại và trả lợi tức cổ phần nếu có. Đầu tư trực tiếp nước ngoài có những ưu điểm sau: - Đối với nước xuất khẩu vốn đầu tư Nhà đầu tư nước ngoài trực tiếp tham dự vào quá trình điều hành hoạt động kinh doanh của xí nghiệp tuỳ theo mức độ góp vốn cho nên họ trực tiếp kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp và đưa ra những quyết định có lợi nhất cho họ. Điều đó đảm bảo hiệu quả của việc sử dụng vốn đầu tư. Đầu tư trực tiếp giúp các nhà đầu tư chiếm lĩnh thị trường và nguồn nguyên liệu chủ yếu của nước sở tại, hạ thấp được chi phí sản xuất sản phẩm do khai thác dược nguồn nguyên liệu dồi dào, giá rẻ ở nước sở tại từ đó nâng cao tỷ suất lợi nhuận.

8 Đầu tư trực tiếp cho phép giúp các nhà đầu tư nước ngoài tránh được hàng rào bảo hộ mậu dịch của nước sở tại. Thông qua FDI nhà đáu tư nước ngoài xây dựng được các doanh nghiệp ở ngay trong nền kinh tế các nước thi hành chính sách bảo hộ. - Đối với cấc nước tiếp nhận FDI (nước sở tại) Loại hình FDI không qui định mức vốn góp tối đa, chỉ qui định mức tối thiểu, do vậy cho phép các nước sở tại tăng cường khai thác nguồn vốn bồn ngoài. FDI bổ sung vốn để bù đắp sự thiếu hụt vốn trong nước.

Hầu hết các nước, nhất là các nước đang phát triển đều có nhu cầu vốn để thực hiện công nghiệp hoá. Thực tế ở nhiều nước đang phát triển mà nổi bật là các nước ASEAN, FDI đã giải quyết một phần khó khăn về vốn nên đã thực hiện thành công quá trình công nghiệp hoá đất nước. Bân cạnh việc đưa vốn vào nước nhận đầu tư, hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài còn góp phần chuyển giao công nghệ, bí quyết kỹ thuật, hoàn thiện quản lý sản xuất kinh doanh, năng lực marketing. Nhà đầu tư khi đưa vốn vào đầu tư đã tiến hành tổ chức sản xuất kinh doanh mà sản phẩm làm ra phải đưực tiêu thụ ở thị trường nước chủ nhà hoặc lân cận.

Do vậy, họ phải đầu tư kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm, và tăng sức cạnh tranh trên thị trường. Đầu tư FDI tạo điều kiện cho nước sở tại khai thác tốt những lợi thế về tài nguyên thiên nhiên, nguồn lao động, các yếu tố về địa lý.