CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐÀO TẠO NGUỒN NHÂN LỰC NGÂN HÀNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CMCN 4. Khái quát về cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0) Khoảng 150 năm trở lại đây, các cuộc cách mạng công nghiệp xuất hiện ngày càng nhanh với nhịp độ ngày càng mạnh, làm thay đổi diện mạo thế giới chúng ta đang sống. Nếu như cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất bắt đầu từ năm 1780 và kéo dài trong 60 năm, nhân loại bắt đầu thay thế lao động chân tay bằng cơ giới hóa, và sử dụng lượng nước, năng lượng hơi nước thay cho sức người và sức vật kéo. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai từ năm 1840 đến Thế chiến lần thứ nhất, xuất hiện động cơ điện và dây chuyền sản xuất hàng loạt, kéo dài chỉ trong vòng 44 năm, thời gian ngắn hơn và tốc độ lan tỏa rộng hơn.
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba đã có thể diễn ra sớm hơn nhưng hai cuộc chiến tranh thế giới (1914-1918 và 1939-1945) làm tốc độ phát triển khoa học công nghệ bị chậm lại do chiến tranh đã tàn phá nhiều công trình sản xuất, cơ sở nghiên cứu, buộc các nước phải dồn nguồn lực để phục hồi, làm suy giảm khả năng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Tuy nhiên, bắt đầu từ những năm 60 của thế kỷ trước, khoa học – công nghệ phát triển rất nhanh và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba bắt đầu diễn ra với nhiều phát minh rất quan trọng trong nhiều lĩnh vực như vật liệu, năng lượng tái tạo, công nghệ vũ trụ, công nghệ sinh học và đặc biệt là công nghệ thông tin. Cuộc cách mạng này diễn ra với tốc độ nhanh hơn, tác động sâu rộng hơn và là tiền đề quan trọng để loài người bước vào cuộc CMCN 4. Với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba, loài người đã chuyển từ kỷ nguyên công nghệ chế tạo sang kỷ nguyên công nghệ cao do công nghệ thông tin dẫn dắt, từ lao động cơ bắp sang lao động trí tuệ, từ thị trường quốc gia sang thị trường thế giới và khu vực.
Và cùng với những tập đoàn kinh tế lớn, siêu quốc gia là xu thế cá thể hóa doanh nghiệp và sự xuất hiện nền kinh tế chia sẻ. Chưa bao giờ các khái niệm: “kết nối”, “công dân toàn cầu”, “quản trị thông minh”, “thành phố 12 thông minh” lại càng xuất hiện ngày càng nhiều trong ngôn từ của đời sống hiện thực như giai đoạn này. Giờ đây là làn sóng công nghiệp lần thứ tư với sự phát triển bùng nổ của công nghệ thông tin với dữ liệu lớn (big data), điện toán đám mây (clound computing), đặc biệt là IoT (internet of things) – vạn vật kết nối, làm cho quá trình chuyển đổi số diễn ra vô cùng mạnh mẽ hình thành “nền kinh tế số”. Có thể khẳng định rằng: Nền kinh tế trong CMCN 4.0 là nền kinh tế số.
Sự phát triển của “kinh tế số” và tác động tích hợp giữa các loại hình công nghệ cao sẽ làm thay đổi thế giới từ sản xuất đến các mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội còn sâu sắc hơn, kỳ ảo hơn nhiều mà chúng ta chưa thể hình dung được. Bảng 1: Các cuộc CMCN Cách mạng Phương thức Thiết bị Ý nghĩa xã hội công nghiệp sản xuất Cách mạng cơ khí Sản xuất cơ khí Máy móc Xóa ý thức chiếm hữu nô lệ Cách mạng điện Sản xuất lớn Điện, ánh sáng Phổ biến tiêu dùng khí hàng hóa Cách mạng điện tử Sản xuất tự động Thiết bị điện tử Tôn vinh giá trị con người Cách mạng kết nối Sản xuất cá nhân Internet, người Làm chủ tri thức hóa máy và ý thức Nguồn: Việt Nam thời chuyển đổi số, 2019 1. Tổng quan nghiên cứu về tác động của cuộc CMCN 4.0 đến nguồn Nhân lực ngành tài chính ngân hàng thương mại Cuộc CMCN 4.0 đã và đang diễn ra với tốc độ nhanh, tác động đến mọi mặt trên toàn cầu, trong đó có Việt Nam. Lĩnh vực tài chính – ngân hàng là một trong các lĩnh vực đón nhận nhiều cơ hội mới cũng như chịu tác động được từ các rủi ro tiềm ẩn của xu hướng này.
Đây là lĩnh vực tiên phong trong việc áp dụng các công nghệ mới, đồng thời là lĩnh vực chịu áp lực cạnh tranh cao nếu tụt hậu về mặt công nghệ. 13 Việc các công nghệ mới đang bắt đầu được áp dụng trong lĩnh vực tài chính- ngân hàng một mặt cho thấy sự theo kịp của lĩnh vực tài chính ngân hàng Việt Nam so với thế giới nhưng mặt khác cũng đang đặt ra những vấn đề về nhân lực cho ngành tài chính – ngân hàng trước những yêu cầu thay đổi hiện nay, việc làm, kiến thức, kỹ năng cần có trong quá trình tiếp cận và vận hành công nghệ mới. Có nhiều nghiên cứu về ảnh hưởng của CMCN 4.0 đến nguồn nhân lực tại ngân hàng, bao gồm: Nghiên cứu của Kusumawati (2020) “Sự thay đổi vai trò của nhân lực tại ngân hàng trong kỷ nguyên số” nhằm tìm hiểu vị trí giữa nguồn nhân lực với công nghệ kỹ thuật số trong ngành ngân hàng khi công nghệ phát triển như hiện nay. Nghiên cứu xem xét việc thay thế con người bằng máy móc, chi phí bảo trì của công nghệ kỹ thuật số rẻ hơn so với chi phí dành cho nhân lực; cùng với viễn thông, công nghệ số có thể kết nối đến được những vùng sâu vùng xa; và các dịch vụ số luôn sẵn sàng đáp ứng tối ưu nhu cầu của khách hàng (có thể truy cập dịch vụ 365 ngày/năm) mà không có thời gian ngừng hoạt động.
Kết quả nghiên cứu cho thấy vai trò của công nghệ kỹ thuật số chiếm ưu thế so với vai trò của con người trong thế giới ngân hàng. Điều này thể hiện qua dữ liệu về số lượng máy tính dùng trong ngân hàng số ngày càng tăng, sự gia tăng các giao dịch kỹ thuật số, sự phát triển ngày càng tăng của các sản phẩm ngân hàng dựa trên nền tảng ngân hàng điện tử, sự suy giảm về lao động và chi phí hoạt động cùng với sự gia tăng đầu tư vào công nghệ. Yếu tố chi phối nhiều nhất là số lượng giao dịch ngân hàng qua ngân hàng điện tử ngày càng tăng, đặc biệt là giao dịch thương mại điện tử. Nghiên cứu của Archita Nur Fitrian (2019) “Thực hành tốt nhất về quản lý nhân tài và kỹ năng trong kỷ nguyên công nghiệp 4.0: - Trường hợp của ngành ngân hàng” chỉ ra nhu cầu của người lao động trong ngành ngân hàng đang có sự chuyển đổi.
Lao động có kỹ năng công nghệ, tư duy phản biện và lao động sáng tạo là những nhân viên được yêu thích nhất trong ngân hàng hiện nay. Điều này dẫn đến sự xuất hiện khoảng cách lớn - khoảng cách về kiến thức, kỹ năng giữa yêu cầu của đơn vị sử dụng lao động và năng lực của lực lượng lao động. Nghiên cứu đã cho 14 thấy cần phải xây dựng kỹ năng thực hành tốt nhất về quản lý nhân tài và các kỹ năng trong ngành Ngân hàng. Đây là lĩnh vực đặc biệt quan trọng vì các ngân hàng đã dựa vào công nghệ từ khá lâu để giảm chi phí, tối ưu hóa quy trình và đẩy nhanh thời gian cung cấp sản phẩm và dịch vụ.
Các ngân hàng cũng đang đối diện với áp lực hơn từ việc khách hàng ngày càng mong đợi được trải nghiệm các dịch vụ số hóa với mức độ lớn hơn. Vì vậy việc tuyển dụng cán bộ có kiến thức và năng lực là yếu tố quyết định sự thành công của một ngân hàng. Nhận diện và phát triển nhân tài giúp ngân hàng xác định những nhân viên then chốt dẫn dắt sự phát triển của ngân hàng giai đoạn kết hợp hệ thống vật lý và hệ thống số của Công nghiệp 4. Trong nghiên cứu của Esha Mehta (2016), “Hoạt động nguồn nhân lực trong ngân hàng” đã cho thấy hiện nay, sự cạnh tranh trong ngành ngân hàng là rất quyết liệt.
Chỉ những ngân hàng có năng lực, thích nghi nhanh mới có thể tồn tại trước những thay đổi nhanh chóng này. Mỗi ngân hàng khi đối mặt với tình huống cạnh tranh đều mong giành chiến thắng, nhưng không dễ dàng như người ta có thể tưởng tượng. Tuy nhiên, điều này có thể thực hiện được khi mọi người làm việc cùng nhau để thực hiện chuyển đổi. Việc chuyển động nhanh chóng và sự phức tạp của các kỹ thuật & kỹ năng mới đã buộc các ngân hàng phải cân nhắc và tự điều chỉnh cho phù hợp với sự thay đổi, yêu cầu nâng cao năng lực gồm kỹ năng, kiến thức và phương pháp giao tiếp giữa các nhân viên ngân hàng để thích nghi, phù hợp với hoàn cảnh thay đổi.
Trong nghiên cứu của Tina Arora (2017) “Hài hòa giữa con người và máy móc trong công nghiệp 4.0 – lĩnh vực ngân hàng” cho thấy những thay đổi trong CMCN 4.0 đã ảnh hưởng đến cuộc sống của chúng ta trong hai thập kỷ qua và sẽ còn tiếp tục ảnh hưởng như vậy, một trong những ngành nghề lâu đời nhất trên thế giới, ngành ngân hàng phải chuẩn bị các điều kiện sẵn sàng đối diện với những thách thức mà kỷ nguyên mới mang lại. Trong khi máy móc có thể cung cấp tất cả những gì con người có thể làm được, các nhà khoa học cho đến nay vẫn đang nghiên cứu để tìm ra yếu tố quyết định cho sự tồn tại của con người – Yếu tố 'Cảm xúc'. Theo Futurist (2016) chúng ta 15 an toàn cho đến giai đoạn máy móc đánh bại chúng ta và dự đoán rằng đến năm 2025, robot sẽ trở nên vượt trội về mặt thể chất so với con người, đến năm 2032, robot sẽ trở nên vượt trội hơn nhiều so với con người và vào năm 2035 robot sẽ thay thế con người trong phần lớn lực lượng lao động. Nói như vậy, điều quan trọng là các ngân hàng cần lưu ý rằng họ cần phải liên tục đào tạo đội ngũ nhân lực của mình nhằm nâng cao năng lực cho phép con người luôn tồn tại, làm chủ và vượt trội hơn so với máy móc trong tương lai.
Trong nghiên cứu của Fabrizio Campelli (2020) “Để chuyển đổi ngân hàng, chúng ta cần chuyển đổi cách làm việc” nghiên cứu chỉ ra để ngân hàng thay đổi cách làm việc, thì cần có mô hình tổ chức mới, cần sử dụng, phân tích dữ liệu thông minh hơn để cải thiện việc ra quyết định và nâng cao kỹ năng cho nhân viên trong tương lai. Bên cạnh sự gắn bó và cam kết của người lao động cho cơ quan, hai yếu tố quyết định sự thành công của ngân hàng là nhân viên giỏi và công nghệ.