Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐÀO TẠO NGHỀ VÀ PHÁP LUẬT VỀ ĐÀO TẠO NGHỀ 1. Quan niệm về đào tạo nghề Hiện nay khái niệm Đào tạo nghề đã được nhiều nước đề cập đến trong đó phải nói tới luật của một số nước sau: Theo Luật Dạy nghề của Đài Loan: “Dạy nghề là bao gồm việc đào tạo trước khi tham gia quan hệ lao động cho những người chưa có việc làm và đào tạo trong công việc cho những người đang có việc làm” [14,Điều 3]. Như vậy theo quy định trên thì việc dạy nghề của Đài Loan là đào tạo trước và trong quá trình người lao động làm việc. Cũng quy định về đào tạo nghề nhưng Luật Dạy nghề của Hàn Quốc chỉ quan tâm tới đào tạo nghề đối với những người lao động đang làm việc với mục đích nhằm nâng cao tay nghề của họ: “Đào tạo nghề là hoạt động đào tạo được thực hiện đối với người lao động nhằm nâng cao khả năng thực hiện công việc của họ” [16,Điều 2].
Còn theo Bộ Luật Lao động của Pháp thì đào tạo nghề có ý nghĩa rộng hơn: Đào tạo nghề là nghĩa vụ quốc gia, mục đích giúp người lao động thích ứng với những thay đổi kỹ thuật và điều kiện lao động, giúp cho người lao động tiếp cận những trình độ văn hoá, trình độ nghề nghiệp khác nhau và giúp cho sự đóng góp tích cực của người lao động vào sự phát triển kinh tế, văn hoá xã hội” [38,Điều 9] Trong khi đó Trung Quốc thì cho rằng giáo dục dạy nghề là bộ phận quan trọng của nến giáo dục quốc gia và cũng là con đường quan trọng cho việc đẩy mạnh phát triển kinh tế xã hội và tạo việc làm: Thông qua việc giáo dục dạy nghề thì các quy định Nhà nước sẽ được 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực hiện đó là: giáo dục tư tưởng, giáo dục chính trị, giáo dục đạo đức nghề nghiệp, kiến thức về dạy nghề sẽ được phổ biến, các kỹ năng nghề nghiệp được bồi dưỡng và các hướng dẫn về dạy nghề được cung cấp tới người học cũng như nâng cao chất lượng dạy nghề. [38,Điều 4] Như vậy các nước khác nhau có quan niệm về đào tạo nghề là khác nhau, do điều kiện lịch sử và điều kiện thực tế cũng như nhu cầu của xã hội về lĩnh vực đào tạo nghề. Còn ở Việt Nam thì để tìm hiểu các quy định của pháp luật về đào tạo nghề trước tiên phải nói tới quy định của Hiến pháp. Theo Hiến pháp 1992 của Việt Nam thì học nghề được coi là một trong những quyền cơ bản của công dân: “Công dân có quyền học văn hóa và học nghề dưới nhiều hình thức” [18,Điều 59].
Và cụ thể từ quy định trên của Hiến Pháp 1992 nhiều bộ luật ở Việt Nam đã có quy định về vấn đề đào tạo nghề cụ thể: Luật Giáo dục Việt Nam thì cho rằng đào tạo nghề nằm trong khái niệm giáo dục nghề nghiệp và được gọi là dạy nghề. Và “Dạy nghề là nhằm đào tạo nhân lực kỹ thuật trực tiếp trong sản xuất, dịch vụ có năng lực thực hành nghề tương xứng với trình độ đào tạo”. Như vậy có thể thấy Luật Giáo dục chú trọng tới việc truyền đạt kiến thức cho người học mà không nhấn mạnh vào trách nhiệm của cơ sở đào tạo nghề Luật Dạy nghề cũng có quan điểm như Luật Giáo dục coi đào tạo nghề là dạy nghề: “Dạy nghề là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng, thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học nghề để có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khoá học”.[22,Điều 5] Mục tiêu của dạy nghề là đào tạo nhân lực kỹ thuật trực tiếp trong sản xuất, dịch vụ có năng lực thực hành nghề tương xứng với trình độ đào tạo, có đạo đức, lương tâm nghề nghiệp, ý thức kỷ luật, tác phong công nghiệp, có sức khoẻ nhằm tạo điều kiện cho người học nghề sau khi tốt nghiệp có khả 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng tìm việc làm, tự tạo việc làm hoặc học lên trình độ cao hơn, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước [22,Điều 4]. Như vậy Luật Dạy nghề lại quan tâm tới các quy định về quyền và nghĩa vụ của những người tham gia vào hoạt động đào tạo nghề, đến tổ chức và hoạt động của đào tạo nghề.
Ngoài ra còn có cách tiếp cận khác “học nghề là quá trình trong đó diễn ra các hoạt động học tập, làm quen, rèn luyện của người học nhằm đạt được trình độ nhất định về nghề nghiệp, nắm bắt kỹ năng thực hành một nghề nhất định, nâng cao trình độ tay nghề…” [36,tr 189]. Như vậy với các cách tiếp cận khác nhau nhưng đào tạo nghề vẫn là tạo lập một đội ngũ công nhân kỹ thuật, có khả năng tiếp cận với công nghệ sản xuất tiên tiến, thiết bị kỹ thuật hiện đại, sau khoá học người học nghề được cung cấp kiến thức, kỹ năng, thái độ nghề nghiệp cần thiết, có khả năng cạnh tranh thị trường sức lao động trong nước và quốc tế. Từ những quan niệm trên về đào tạo nghề ta có thể thấy cùng là quá trình đào tạo con người nhưng đào tạo nghề có những đặc điểm riêng cụ thể như sau: Bên cạnh các hình thức đào tạo khác như: đào tạo đại học, đào tạo trung học chuyên nghiệp, đào tạo phổ thông thì đào tạo nghề là hình thức đào tạo cung cấp chính nguồn nhân lực cho xã hội. Bất cứ hình thức đào tạo nào cũng nhằm mục đích giúp người được đào tạo có khả năng đảm đương được một hoặc một số công việc nhất định, có những kỹ năng nghề nghiệp nhất định, tạo cho xã hội nguồn nhân lực có chất lượng cao, đáp ứng được yêu cầu CNH, HĐH đất nước.
Đào tạo nghề gắn liền với quá trình sản xuất. Trong quá trình dạy học, người học muốn nắm được nội dung nghề nghiệp thì phải trực tiếp nhìn thấy quá trình sản xuất. Đào tạo nghề là đào tạo thực hành sản xuất. Mục tiêu quan 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trọng nhất của đào tạo nghề là sau khi được đào tạo người học có thể trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, vì vậy trong quá trình đào tạo kỹ năng thực hành nghề phải được đặc biệt quan tâm.
Điều này được thể hiện rất rõ trong nội dung, phương pháp và thời gian đào tạo. Trong nội dung đào tạo có cả lý thuyết và thực hành nhưng thời gian thực hành bao giờ cũng phải dài hơn trong quá trình đào tạo người học được tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất nên họ cũng có thể tạo ra sản phẩm hoặc góp phần tạo ra sản phẩm nên họ phải được trả công tương xứng. Đào tạo nghề muốn có kết quả cao phải có các điều kiện như: trang thiết bị máy móc, nguyên vật liệu và thời gian để thực hành, có đội ngũ giáo viên lý thuyết và thực hành vừa giỏi lý thuyết, vừa thành thạo trong thực hành và có nghiệp vụ sư phạm tốt. Như vậy trong quá trình đào tạo nghề phải đặc biệt quan tâm tới yếu tố thực hành.
Đây là điều kiện quyết định để đào tạo nghề đạt hiệu quả cao đó là phải sử dụng các thành tựu khoa học, kỹ thuật công nghệ tiên tiến, tổ chức học và sản xuất theo khoa học. Khoa học ngày một phát triển như vũ bão nên phải liên tục đổi mới công nghệ sản xuất và việc cập nhật các nghề đào tạo mới cũng là vấn đề hết sức quan trọng của việc đào tạo nghề. Đây là điểm khác biệt giữa đào tạo nghề với đào tạo phổ thông. Từ các đặc điểm trên ta có thể thấy những nét khác biệt của đào tạo nghề với các hình thức đào tạo khác ở mục đích đào tạo, điều kiện đào tạo và tính chất của quá trình đào tạo.
Như vậy đào tạo nghề là tạo lập một đội ngũ công nhân kỹ thuật lành nghề, có chất lượng cao, có khả năng tiếp cận với công nghệ sản xuất hiện đại, tiến tiến, có khả năng cạnh tranh với sức lao động quốc tế. Điều này góp phần đáng kể trong việc phát triển kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội. Phải thực sự coi dạy nghề là nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển nguồn 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân lực, đồng thời coi dạy nghề cũng là bồi dưỡng nhân tài. Phát triển dạy nghề phải gắn liền với chiến lược phát triển kinh tế, xã hội của đất nước trong từng giai đoạn cụ thể.
Không phải ai cũng có điều kiện để học cao đẳng, đại học hoặc cao hơn nữa. Nhu cầu học nghề của thanh niên hiện nay ngày một gia tăng. Thực tế cho thấy đại đa số thanh niên sau khi học hết trung học phổ thông mà không vào được đại học thì phần lớn trong số họ đã lựa chọn là đến với các cơ sở dạy nghề để học nghề và để có cơ hội tìm việc làm. Nên quan điểm “phi đại học bất thành nhân” trong xã hội ngày nay đang dần được thay đổi, đồng thời góp phần khắc phục được bất cập bấu lâu của xã hội Việt Nam là: “tìm bằng cấp thì có, tìm tay nghề thì khó”.
Như vậy có thể nói đào tạo nghề là một chiến lược quan trọng, nó đã tạo ra nguồn nhân lực, giải quyết việc làm, phát triển kinh tế xã hội. Pháp luật về đào tạo nghề 1. Nguyên tắc về đào tạo nghề Theo quy định của các Công ước quốc tế về đào tạo nghề và Bộ Luật Lao động Việt Nam về học nghề thì pháp luật về đào tạo nghề phải tuân theo các nguyên tắc sau: Nguyên tắc được tự do học nghề và dạy nghề. Nguyên tắc này được quy định cụ thể: “Mọi người đều có quyền làm việc, tự do lựa chọn việc làm và nghề nghiệp, học nghề và nâng cao trình độ.
Còn theo quy định của BLLĐ 2012 thì: “Người lao động được lựa chọn nghề, học nghề tại nơi làm việc phù hợp với nhu cầu việc làm của mình” [20,Điều 59]. Học nghề và việc làm là những nhu cầu thiết yếu của tất cả mọi người và việc pháp luật quy định mọi người đều có quyền học nghề để nâng cao trình độ, tự do lựa chọn nghề để học cũng như hướng tìm việc làm cho mình sau này là rất đúng đắn và phù hợp với quy luật. “Doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân có đủ điều 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kiện theo quy định của pháp luật thì được mở cơ sở dạy nghề” [19,Khoản Điều 20].