Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Những công trình khoa học tiêu biểu có liên quan đến luận án 1. Những công trình khoa học tiêu biểu nghiên cứu về đạo đức nghề nghiệp Đạo đức nghề nghiệp là một trong những vấn đề lý luận, thực tiễn được các nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu với nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, trong đó nổi lên một số công trình tiêu biểu sau: Bàn về quan niệm đạo đức nghề nghiệp, Lê Thanh Thập (2005), trong bài viết “Về đạo đức nghề nghiệp” [128.], từ góc độ tiếp cận triết học, cho rằng, đạo đức nghề nghiệp là một nhánh trong hệ thống đạo đức, “là một loại đạo đức đã được thực tiễn hóa” [128. Tác giả quan niệm: “Đạo đức nghề nghiệp là những quan điểm, quy tắc và chuẩn mực hành vi đạo đức xã hội đòi hỏi phải tuân theo trong hoạt động nghề nghiệp, có tính đặc trưng của nghề nghiệp” [128.
Đạo đức nghề nghiệp mang tính giai cấp, tính dân tộc. Nói đến đạo đức nghề nghiệp là nói đến lương tâm nghề nghiệp, đó là sự tự phán xét, tự ý thức về trách nhiệm đạo đức nghề nghiệp. Lương tâm nghề nghiệp và nghĩa vụ đạo đức nghề nghiệp có mối quan hệ mật thiết với nhau; khi đánh mất ý thức về nghĩa vụ đạo đức là đánh mất ý thức về bản thân mình, làm mất ý nghĩa làm người và giá trị động lực của lao động. Do vậy, giáo dục đạo đức nghề nghiệp chính là để hình thành nhân cách nghề nghiệp của mỗi người; hướng con người vươn tới những giá trị chân, thiện, mỹ trong hoạt động nghề nghiệp.
Những lập luận, phân tích trên gợi mở cho việc tiếp tục nghiên cứu, luận giải đạo đức nghề nghiệp dưới góc độ triết học. luan an 10 Tiếp cận triết học vấn đề đạo đức xã hội, Nguyễn Duy Quý (Chủ biên, 2006) trong công trình Đạo đức xã hội ở nước ta hiện nay - Vấn đề và giải pháp [120.] đã luận giải, cho thấy rõ thực trạng những vấn đề bức xúc về đạo đức xã hội, đạo đức nghề nghiệp ở nước ta hiện nay dưới tác động và ảnh hưởng của kinh tế và chính trị. Theo đó, đạo đức nghề nghiệp hiện nay vừa có mặt tiến bộ, phát triển, vừa có mặt đang suy thoái, cản trở phát triển. Mặt tích cực đã dẫn tới sự phát triển đạo đức, hình thành những giá trị và định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp mới.
Bên cạnh những biến đổi tích cực, một số vấn đề, khía cạnh bức xúc của đạo đức trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội được luận giải rất sinh động, sâu sắc. Sự suy thoái đạo đức được biểu hiện ở chủ nghĩa cá nhân đang có chiều hướng gia tăng dẫn tới “lối sống hưởng lạc, suy đồi, lười biếng, phi lao động, buông thả, ham làm giàu bất chính. Những tiêu cực đạo đức len lỏi vào mọi lĩnh vực, mọi ngành nghề, trong đó có ngành giáo dục, “đã làm hỏng hình ảnh người thầy và quan hệ thầy trò”, “đe doạ trực tiếp tới đạo đức thầy giáo” [120. 127]; “đạo đức học đường, quan hệ thầy trò và môi trường giáo dục đạo đức, nhân cách trong gia đình - nhà trường và xã hội bị tổn thương bởi thương mại hoá giáo dục không được ngăn chặn và đẩy lùi” [120.
Những luận giải trên gợi mở về tính cấp thiết của các giải pháp nhằm ngăn ngừa, phòng ngừa nguy cơ suy thoái đạo đức trong mỗi lĩnh vực nghề nghiệp cần tiếp tục được đào sâu nghiên cứu. Bàn về những yếu tố tác động đến đạo đức nghề nghiệp, Trịnh Duy Huy (2009) trong công trình Xây dựng đạo đức mới trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa [68.], đã phân tích dưới góc độ triết học những vấn đề lý luận về đạo đức, chỉ ra những tác động của kinh tế thị trường đối với biến đổi đạo đức xã hội nói chung, đạo đức nghề nghiệp nói riêng, thông qua nhận thức và giải quyết các quan hệ lợi ích trong xã hội. Tác giả đã luận giải tính tất yếu của tiến bộ đạo đức từ tính tất yếu kinh tế. Các quy luật của kinh tế thị trường đòi hỏi hoạt động nghề nghiệp về tính hiệu quả, hiệu suất của hoạt động và giải quyết quan hệ giữa quyền lợi và nghĩa vụ, giữa thu nhập và phục vụ xã hội.
Từ đó, “việc giải quyết hài hoà mối quan hệ này vừa đòi hỏi một sự phát triển nhất định về đạo đức nghề nghiệp, vừa tạo điều kiện cho sự phát triển luan an 11 nghề nghiệp” [68. Bên cạnh đó tác giả chỉ ra tác động tiêu cực của kinh tế thị trường làm nảy sinh nhiều tệ nạn xã hội phức tạp, làm suy giảm đạo đức và nhân cách con người bằng những lập luận và đánh giá thuyết phục. Cùng với hướng nghiên cứu trên, Nguyễn Huy Phòng (2013) trong bài viết “Đạo đức nghề nghiệp trong kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế” [105.], từ góc độ tiếp cận triết học đã đưa ra quan niệm về đạo đức và đạo đức nghề nghiệp. Theo đó: “Đạo đức nghề nghiệp là những phẩm chất cần có của mỗi người theo đúng những quy tắc chuẩn mực của một nghề nhất định được cộng đồng xã hội thừa nhận, nhằm điều chỉnh hành vi, thái độ của con người trong quan hệ với con người, tự nhiên và xã hội khi hành nghề” [105.
Bên cạnh những mặt tích cực, tiến bộ của quá trình mở cửa, hội nhập, giao lưu quốc tế, thì mặt trái của kinh tế thị trường, của đồng tiền, danh vị và lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm đang tạo ra những hệ lụy, làm băng hoại và suy thoái đạo đức con người ở nhiều ngành nghề, lĩnh vực. Để khắc phục tình trạng suy thoái về đạo đức nghề nghiệp cần nâng cao bản lĩnh chính trị, ý thức đạo đức nghề nghiệp; hoàn thiện và kiện toàn hệ thống pháp luật của từng ngành nghề; kết hợp giáo dục đạo đức nghề nghiệp và đấu tranh không khoan nhượng với những biểu hiện tiêu cực của chủ nghĩa cá nhân, cơ hội, tham nhũng, lãng phí. Những lập luận, phân tích trên đây giúp tác giả luận án hiểu sâu sắc hơn tác động của kinh tế thị trường đến đạo đức nghề nghiệp của giảng viên ở các nhà trường quân đội và định hình các giải pháp phù hợp. Dưới góc độ tiếp cận chuyên ngành Hồ Chí Minh học, Hoàng Chí Bảo (2013) trong bài viết “Từ lời dạy của Bác đến chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp” [4.] đã luận giải đạo đức nghề nghiệp là một dạng đạo đức trong thực tiễn, được biểu hiện ở các phạm trù đạo đức như lý tưởng, lương tâm và danh dự nghề nghiệp, ở các phẩm chất như: “Lòng yêu nghề, sự say mê, tâm huyết, sống hết mình với nghề, đó là tình yêu nghề nghiệp,.
là biểu hiện của đạo đức nhân cách của con người” [4. Các phẩm chất “trung thực, tận tụy, khiêm nhường, sáng tạo, vị tha - nhân ái - khoan dung” [4. 34] là những chuẩn mực thể hiện luan an 12 được văn hóa Hồ Chí Minh, đồng thời là những giá trị, định hướng giá trị chúng ta cần học tập, làm theo. Theo tác giả, đạo đức nghề nghiệp biểu hiện sự thống nhất giữa tư tưởng và hành động, giữa lời nói và việc làm và có giá trị định hướng cho con người trong hoạt động nghề nghiệp.
Nghiên cứu trên gợi mở nhiều vấn đề về tu dưỡng, rèn luyện đạo đức trong mỗi lĩnh vực ngành nghề cụ thể, trong đó có giảng viên ở các nhà trường quân đội. Cùng quan điểm trên, Nguyễn Văn Phúc (2015) trong bài viết “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức nghề nghiệp và vấn đề xây dựng đạo đức nghề nghiệp trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [106.], đã vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, luận giải về đạo đức nghề nghiệp và cho rằng, đó là kết quả của phân công lao động xã hội, là sự đáp ứng những đòi hỏi của bản thân các loại hình lao động nghề nghiệp. Tác giả khẳng định: “Mỗi nghề nghiệp đều có chức năng xã hội nhất định; do đó, có những yêu cầu nhất định cả về mặt hoạt động, cả về mặt đạo đức” [ 106. Những yêu cầu, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp thống nhất với đạo đức xã hội và là sự thể hiện đặc thù đạo đức xã hội trong từng loại hình, từng lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp; vừa là nhân tố điều chỉnh về mặt đạo đức, vừa là động lực và nhân tố đảm bảo cho việc thực hiện những yêu cầu về mặt nghề nghiệp của hoạt động người.
Đây là những gợi mở khoa học để tác giả luận án tham khảo, vận dụng trong phân tích đạo đức nghề nghiệp của giảng viên ở các nhà trường quân đội vừa mang đầy đủ những đặc điểm chung, phổ quát của đạo đức nhà giáo, vừa như một hiện tượng tương đối độc lập với những đặc điểm riêng của hệ thống các yếu tố cấu thành. Từ góc nhìn văn hoá đối với thực tiễn đời sống đạo đức xã hội, trong nghiên cứu của Từ Thị Loan (Chủ biên, 2016), Sự xuống cấp đạo đức ở nước ta hiện nay, nguyên nhân và giải pháp khắc phục [74.] đã chỉ rõ thực trạng đáng báo động sự suy thoái, xuống cấp đạo đức ở mọi lĩnh vực, mọi ngành nghề. Tác giả đã chỉ rõ các nguyên nhân và khẳng định sự đứt gãy luan an 13 của đạo đức truyền thống trong quá trình phát triển dẫn đến những "lệch chuẩn", đảo lộn các giá trị, làm tan rã, hủy hoại các giá trị truyền thống là nguyên nhân cơ bản của sự xuống cấp đạo đức hiện nay. Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp toàn diện, nhấn mạnh các giải pháp về đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục các khuôn mẫu, chuẩn mực, giá trị truyền thống đạo đức để góp phần vào ngăn ngừa sự xuống cấp đạo đức nói chung, đạo đức nghề nghiệp trong các lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội nói riêng.
Kết quả nghiên trên giúp nghiên cứu sinh nhận thức đầy đủ, đúng đắn hơn sự cần thiết của các giải pháp giáo dục, phát huy giá trị đạo đức truyền thống nghề nghiệp, quân đội, nhà trường đối với nâng cao đạo đức nghề nghiệp của giảng viên ở các nhà trường quân đội. Nguyễn Thị Phương Hoa (2018) trong công trình “Phát triển văn hóa nghề của học sinh, sinh viên các trường cao đẳng công nghiệp hiện nay” [53.