Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình hơn 30 năm đổi mới và hội nhập quốc tế của đất nước, nhiệm vụ xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại đặt ra những yêu cầu mới đối với chất lượng giáo dục và đào tạo đội ngũ sĩ quan chỉ huy. Trường Sĩ quan Lục quân 2, với vị thế là trung tâm đào tạo sĩ quan chỉ huy tham mưu cấp phân đội trọng điểm phía Nam, giữ vai trò cung cấp nguồn cán bộ nòng cốt cho toàn quân. Tuy nhiên, trước tác động từ mặt trái của kinh tế thị trường, hệ thống định hướng giá trị của thanh niên có nhiều biến động phức tạp, xuất hiện xu hướng thực dụng và xem nhẹ giá trị tinh thần. Một bộ phận học viên khi mới nhập ngũ từ học sinh trung học phổ thông hoặc hạ sĩ quan chưa xác định rõ ràng động cơ phấn đấu, còn chịu tác động từ hoàn cảnh gia đình hoặc áp lực tìm kiếm việc làm sau tốt nghiệp.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về giá trị nghề nghiệp quân sự, khảo sát toàn diện thực trạng giáo dục giá trị nghề nghiệp quân sự cho học viên đào tạo sĩ quan chỉ huy tham mưu cấp phân đội bậc đại học tại Tiểu đoàn 1 và Tiểu đoàn 3 thuộc Trường Sĩ quan Lục quân 2 trong giai đoạn 2012 - 2015. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục, giúp chuyển hóa chuẩn mực giá trị quân đội thành phẩm chất nhân cách bền vững của người cán bộ chỉ huy. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng tỷ lệ học viên có nhận thức chuẩn mực về nghề nghiệp lên trên 90%, giảm thiểu các biểu hiện dao động tư tưởng và bảo đảm 100% học viên tốt nghiệp sẵn sàng nhận và hoàn thành tốt nhiệm vụ tại đơn vị cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng quân đội kiểu mới và lý luận giáo dục học quân sự hiện đại. Về mặt lý thuyết chuyên ngành, đề tài kế thừa thuyết phân loại giá trị của Milton Rokeach (năm 1973) với cấu trúc phân chia thành hệ thống giá trị mục đích và giá trị phương tiện, kết hợp với hướng tiếp cận hoạt động - giá trị - nhân cách trong các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học tiêu biểu như Giáo sư Phạm Minh Hạc và Giáo sư Nguyễn Quang Uẩn thuộc Chương trình khoa học cấp nhà nước KX-07.

Nghiên cứu vận hành dựa trên 4 khái niệm trung tâm:

  • Giá trị: Toàn bộ những cái đáng quý, cần thiết, có ích và có ý nghĩa, thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của con người, giai cấp và xã hội trong một giai đoạn lịch sử xác định.
  • Giá trị nghề nghiệp: Toàn bộ những yếu tố cần thiết, có ích bảo đảm cho sự tồn tại và phát triển của nghề nghiệp, thỏa mãn nhu cầu của cá nhân và đáp ứng đòi hỏi của phân công lao động xã hội.
  • Giá trị nghề nghiệp quân sự của học viên Sĩ quan Lục quân: Tổng hòa các phẩm chất cần thiết, có ích được hình thành trong quá trình học tập và rèn luyện tại nhà trường, bảo đảm cho sự phát triển nghề nghiệp quân sự của người sĩ quan tương lai, đáp ứng chuẩn mực do quân đội và xã hội quy định.
  • Giáo dục giá trị nghề nghiệp quân sự: Quá trình tác động có mục đích, có tổ chức của các lực lượng giáo dục đến học viên và tập thể học viên, thông qua các loại hình hoạt động học tập và rèn luyện nhằm định hướng, chuyển hóa giá trị của quân đội thành phẩm chất nghề nghiệp của người sĩ quan.

Cấu trúc giá trị nghề nghiệp quân sự của học viên Sĩ quan Lục quân trong nghiên cứu bao gồm 3 thành tố: nhận thức và tình cảm nghề nghiệp; thái độ và ý chí rèn luyện; bản lĩnh quân sự cùng bản lĩnh chính trị vững vàng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát thực chứng được tiến hành trong giai đoạn 2012 - 2015 tại Trường Sĩ quan Lục quân 2 với tổng cỡ mẫu N = 300 đối tượng. Mẫu khảo sát bao gồm 200 học viên đào tạo sĩ quan chỉ huy tham mưu cấp phân đội bậc đại học hệ 4 năm tại Tiểu đoàn 1 (100 học viên) và Tiểu đoàn 3 (100 học viên), kết hợp với 50 giảng viên thuộc Khoa Công tác đảng, công tác chính trị, Khoa Lý luận Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh cùng 50 cán bộ quản lý học viên cấp tiểu đoàn và đại đội.

Quy trình chọn mẫu được thực hiện theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên, bảo đảm tính đại diện cao cho cả 2 khối năm học đầu khóa và cuối khóa cũng như đội ngũ trực tiếp tham gia giảng dạy, quản lý. Về phương pháp phân tích, tác giả kết hợp nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn đào tạo, quan sát sư phạm, phỏng vấn chuyên sâu và điều tra bằng phiếu hỏi cấu trúc. Dữ liệu định lượng được tổng hợp, xử lý bằng phương pháp thống kê toán học và công thức hệ số tương quan thứ bậc Spearman. Việc lựa chọn công thức Spearman cho phép kiểm định chính xác mức độ đồng thuận và tương quan xếp hạng giữa đánh giá của đội ngũ cán bộ giảng viên và tự đánh giá của học viên đối với các thang đo giá trị, bảo đảm độ tin cậy và tính khách quan khoa học cho các kết luận thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn giai đoạn 2012 - 2015 trên 300 khách thể nghiên cứu cho thấy những nét đặc trưng rõ nét trong thực trạng giáo dục giá trị nghề nghiệp quân sự tại Trường Sĩ quan Lục quân 2:

Thứ nhất, mục tiêu và tầm quan trọng của nội dung giáo dục giá trị nghề nghiệp nhận được sự đồng thuận và đánh giá rất cao từ các chủ thể giáo dục. Số liệu điều tra chỉ ra 75% cán bộ quản lý, giảng viên và 82% học viên khẳng định mục tiêu giáo dục được xác định là hoàn toàn phù hợp; 92% cán bộ, giảng viên cùng 88% học viên đánh giá nội dung giáo dục giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hình nhân cách sĩ quan chỉ huy tương lai.

Thứ hai, các nhóm phương pháp giáo dục tác động vào nhận thức và tổ chức hoạt động thực tiễn mang lại hiệu quả vượt trội. Cụ thể, 83% cán bộ quản lý, giảng viên và 86% học viên đánh giá việc thực hiện nhóm phương pháp tác động vào nhận thức đạt kết quả tốt; nhóm phương pháp tổ chức hoạt động quân sự được 81% cán bộ giảng viên và 73% học viên xếp loại tốt; nhóm phương pháp kích thích và điều chỉnh hành vi đạt tỷ lệ đánh giá tốt lần lượt là 75% ở giảng viên và 69% ở học viên.

Thứ ba, công tác đổi mới nội dung giáo dục và việc cụ thể hóa mục tiêu đào tạo theo từng giai đoạn vẫn còn tồn tại những bất cập nhất định. Có 23% cán bộ quản lý, giảng viên và 26% học viên cho rằng nội dung giáo dục giá trị chưa có sự đổi mới thường xuyên; 21% học viên đánh giá nội dung giáo dục chưa thật sự sát với thực tế yêu cầu nhiệm vụ tại đơn vị cơ sở; 25% cán bộ và 18% học viên nhận định việc xác định mục tiêu giáo dục chỉ dừng ở mức bình thường do còn dàn trải và nặng về lý thuyết.

Thứ tư, các hình thức tổ chức giáo dục chính khóa phát huy tốt hiệu quả nhưng giáo dục cá biệt chưa đồng đều. Có 83% cán bộ và 87% học viên đánh giá kết quả thực hiện hình thức giáo dục chung đạt mức tốt, trong khi việc kết hợp lồng ghép giáo dục giá trị vào các hoạt động hành quân dã ngoại, huấn luyện đêm và diễn tập chiến thuật còn gặp khó khăn về tài liệu bảo đảm, với 22% học viên đánh giá kết quả thực hiện phương pháp tổ chức hoạt động ở mức chưa tốt.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng trên bắt nguồn từ đặc thù môi trường sư phạm quân sự khép kín, có tính kỷ luật nghiêm ngặt và cường độ học tập, rèn luyện thể lực lẫn trí tuệ rất cao. Chương trình đào tạo 4 năm đòi hỏi học viên phải tiếp thu khối lượng kiến thức toàn diện từ khoa học xã hội nhân văn đến kỹ chiến thuật quân sự. Sự tác động từ mặt trái của cơ chế thị trường và sự phân hóa thu nhập trong xã hội đã tạo ra những tác động tiêu cực nhất định đến tâm lý của một bộ phận học viên mới nhập ngũ, khiến họ có sự so sánh giữa nghề nghiệp quân sự với các ngành nghề khác.

So sánh với các nghiên cứu của các tác giả trong nước về định hướng giá trị thanh niên, kết quả của luận văn khẳng định tính đặc thù của môi trường quân đội: tính tự giác và niềm tin chính trị của học viên sĩ quan cao hơn hẳn so với thanh niên ngoài quân đội nhờ môi trường rèn luyện kỷ luật thường xuyên. Dữ liệu thực nghiệm này có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ đánh giá giữa 100 cán bộ/giảng viên và 200 học viên về 3 nhóm phương pháp giáo dục, kết hợp biểu đồ mạng nhện biểu diễn tương quan giữa 4 thành tố: mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức. Ý nghĩa thực tiễn của phát hiện này khẳng định việc giáo dục giá trị không thể tách rời hoạt động thực tiễn huấn luyện trên thao trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực trạng khảo sát, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng giáo dục giá trị nghề nghiệp quân sự cho học viên Trường Sĩ quan Lục quân 2:

  • Chuẩn hóa bộ tiêu chí giá trị nghề nghiệp quân sự và đổi mới 100% nội dung chương trình giáo dục theo hướng bám sát thực tiễn chiến đấu. Phòng Đào tạo cùng các Khoa giáo viên chủ trì rà soát, giảm tải 15% lý thuyết hàn lâm, tăng cường các chuyên đề về đạo đức người sĩ quan chỉ huy và giá trị truyền thống dân tộc, hoàn thành cập nhật giáo trình trong quý 2 của năm học.
  • Đổi mới phương pháp và hình thức giáo dục thông qua tăng cường thực hành thao trường và diễn tập dã ngoại. Ban Chỉ huy các Tiểu đoàn 1 và Tiểu đoàn 3 phối hợp với Khoa Quân sự nâng tỷ lệ thời gian huấn luyện đêm và xử lý tình huống thực tế lên 30% tổng thời lượng chuyên ngành, kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục tập trung và đối thoại, tư vấn tâm lý cá nhân định kỳ hàng tháng.
  • Phát huy triệt để tính tích cực, tự giác tu dưỡng và tự giáo dục giá trị nghề nghiệp của 100% học viên. Tổ chức Đoàn Thanh niên và Hội đồng Quân nhân phát động sâu rộng các phong trào thi đua "Dạy tốt, học tốt", "Học tốt, rèn nghiêm", duy trì nền nếp viết nhật ký rèn luyện và tự đánh giá kết quả tu dưỡng theo từng học kỳ.
  • Nâng cao năng lực sư phạm và phẩm chất mẫu mực cho 100% đội ngũ cán bộ quản lý và giảng viên. Phòng Chính trị định kỳ tổ chức 2 đợt tập huấn bồi dưỡng kỹ năng nắm bắt, định hướng tư tưởng mỗi năm, bảo đảm mỗi cán bộ chỉ huy thực sự là tấm gương sáng về giá trị nghề nghiệp quân sự để học viên noi theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  • Ban Giám hiệu và cán bộ quản lý giáo dục tại các học viện, trường sĩ quan quân đội: Sử dụng luận văn làm tài liệu định hướng xây dựng chuẩn đầu ra nhân cách, chuẩn hóa chương trình khung và tối ưu hóa quy trình quản lý rèn luyện học viên trong hệ thống nhà trường quân đội.
  • Giảng viên các khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, Công tác đảng - Công tác chính trị: Khai thác hệ thống khung lý thuyết, công cụ bảng hỏi khảo sát và phương pháp kiểm định Spearman để phục vụ giảng dạy, biên soạn tài liệu môn Giáo dục học quân sự và Tâm lý học quân sự.
  • Cán bộ quản lý học viên tại các đơn vị cấp tiểu đoàn, đại đội: Áp dụng trực tiếp 4 nhóm giải pháp sư phạm và quy trình đối thoại tư tưởng vào công tác quản lý, giải quyết các vướng mắc tâm lý và rèn luyện ý thức tổ chức kỷ luật cho 100% quân nhân thuộc quyền.
  • Học viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Giáo dục học, Quản lý giáo dục: Tham khảo phương pháp tiếp cận hoạt động - giá trị - nhân cách, nguồn số liệu thực chứng 300 mẫu và hệ thống tài liệu chuyên khảo về định hướng giá trị thanh niên quân đội.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị nghề nghiệp quân sự của học viên Sĩ quan Lục quân bao gồm những thành tố cốt lõi nào? Giá trị nghề nghiệp quân sự cấu thành từ 3 thành tố: nhận thức sâu sắc về mục tiêu lý tưởng quân sự; thái độ say mê, ý chí quyết tâm vượt khó; và bản lĩnh chính trị, quân sự vững vàng, trung thành tuyệt đối với Tổ quốc.

Phương pháp nghiên cứu nào được ứng dụng để kiểm định độ tin cậy của số liệu khảo sát thực trạng? Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê toán học và hệ số tương quan thứ bậc Spearman để đo lường mức độ tương đồng giữa đánh giá của 100 cán bộ, giảng viên và 200 học viên đối với các thang đo giá trị.

Tại sao cần kết hợp giáo dục giá trị tinh thần với quan tâm đến chính sách vật chất cho học viên? Việc kết hợp này giải quyết hài hòa động lực cống hiến và nhu cầu đời sống thực tế, giúp học viên an tâm tư tưởng, nhận thức đúng về chế độ đãi ngộ của Đảng và Nhà nước, củng cố 100% niềm tin vào con đường phục vụ lâu dài trong quân đội.

Môi trường kỷ luật quân sự tác động như thế nào đến việc hình thành giá trị nghề nghiệp của học viên? Môi trường nếp sống chính quy với chu trình sinh hoạt 24/24 giờ tôi luyện cho học viên tác phong khẩn trương, tính tự giác và ý thức tổ chức cao, trực tiếp chuyển hóa chuẩn mực quân đội thành hành vi thói quen đạo đức nghề nghiệp.

Biện pháp nào giữ vai trò quyết định trong việc củng cố lòng yêu nghề của học viên đào tạo 4 năm? Biện pháp tự giáo dục, tự tu dưỡng của chính bản thân học viên giữ vai trò quyết định, thông qua việc tự đặt ra mục tiêu phấn đấu, tích cực tham gia 100% hoạt động thực tiễn huấn luyện và phong trào thi đua tại đơn vị.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về giá trị và giáo dục giá trị nghề nghiệp quân sự cho học viên trường sĩ quan lục quân trong bối cảnh mới.
  • Khảo sát thực chứng trên 300 cán bộ, giảng viên và học viên tại Trường Sĩ quan Lục quân 2, làm sáng tỏ các mặt tích cực và chỉ rõ những hạn chế về đổi mới nội dung đào tạo.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp sư phạm có tính khả thi cao, gắn liền giữa giáo dục lý luận trên lớp với rèn luyện thể lực và tác chiến thực tế trên thao trường.
  • Xác định rõ lộ trình triển khai các giải pháp giáo dục giá trị trong thời gian 12 đến 24 tháng tới tại các đơn vị quản lý học viên.
  • Khẳng định giá trị nghề nghiệp quân sự là nền tảng cốt lõi định hình phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kêu gọi các cơ quan và đơn vị đào tạo áp dụng ngay bộ tiêu chí chuẩn hóa vào thực tiễn giáo dục.