CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm và quan điểm đánh giá trình độ tập luyện Trong huấn luyện thể thao hiện đại, việc kiểm tra đánh giá trình độ tập luyện cho VĐV giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình tuyển chọn và đào tạo VĐV. Vậy thế nào gọi là trình độ tập luyện? Về khái niệm này trong các sách, tạp chí lý luận chuyên ngành trong và ngoài nước, chúng ta thấy rất nhiều các định nghĩa khác nhau. Đối với các tác giả ngoài nước đã đưa ra một số khái niệm trình độ tập luyện thể thao như sau: -Theo Aulic I.V, 1982, trong cuốn “Đánh giá trình độ tập luyện thể thao” cho rằng: “Việc đánh giá trình độ tập luyện không phải mục đích tự thân.
Là nhiệm vụ hàng thứ hai, nó như là một phương tiện kiểm tra cần phải có để phục vụ cho vấn đề chính, đó là phương pháp luyện tập tạo điều kiện đạt được những thành tích thể thao cao” [3] - I.V Xmirônôp, 1984, thì: “Trình độ tập luyện của VĐV là kết quả tổng hợp của quá trình huấn luyện thể thao, nó phản ánh sự nâng cao khả năng chức phận của cơ thể VĐV, khả năng làm việc chung và chuyên môn, trình độ hoàn thiện kỹ năng kỹ xảo vận động; Trình độ tập luyện của VĐV được đánh giá và được kiểm tra bằng những khả năng của VĐV thể hiện ở thành tích thể thao” [67]. Tiến sĩ Harre D, 1996, cho rằng: “Trình độ tập luyện của VĐV thể hiện ở sự nâng cao năng lực thể thao nhờ ảnh hưởng của lượng vận động tập luyện, lượng vận động đặc biệt và các biện pháp khác” [12]. Ở trong nước cũng có nhiều bài báo trên các tạp chí, luận án của các tác giả đã đưa ra những khái niệm về trình độ tập luyện khác nhau như: Theo Nguyễn Toán và TS Phạm Danh Tốn (1993), “Trình độ tập luyện của VĐV là kết quả tổng hợp của việc giải quyết các nhiệm vụ trong thực tiễn huấn luyện thể thao. Nó thể hiện ở mức nâng cao khả năng chức phận của cơ 5 thể, năng lực hoạt động chung và chuyên môn của VĐV ở mức độ hoàn thiện các kỹ năng kỹ xảo thể thao phù hợp”.[51] Theo Trịnh Trung Hiếu và Nguyễn Sĩ Hà (1994), “Trình độ tập luyện là trạng thái gắn liền với những biến đổi thích nghi của các đặc tính sinh học trong cơ thể VĐV, những biến đổi đó xác định mức độ khả năng của các hệ thống chức năng trong cơ thể”.[17] Theo quan điểm của Trương Anh Tuấn (1995), “Do ảnh hưởng của lượng vận động trong tập luyện và thi đấu, năng lực thể thao của VĐV được nâng cao phù hợp với từng giai đoạn huấn luyện, trình độ được nâng cao của các năng lực thể thao được gọi là trình độ tập luyện”.
[59] Theo Lưu Quang Hiệp: “Mức độ thích nghi của cơ thể với một hoạt động cụ thể nào đó đạt được bằng tập luyện đặc biệt, được gọi là trình độ tập luyện”. [14] Trong cuốn sách “Tiêu chuẩn đách giá trình độ tập luyện trong tuyển chọn và huấn luyện thể thao” năm 2002 của Viện Khoa học TDTT-Ủy ban TDTT: “Trình độ tập luyện là một phức hợp gồm nhiều thành tố Y-sinh, tâm lý, kỹ-chiến thuật, thể lực ngày càng được nâng cao nhờ ảnh hưởng trực tiếp lâu dài của lượng vận động tập luyện và thi đấu cũng như các liệu pháp hỗ trợ ngoại sinh khác”. [69] Ở môn bóng bàn với đặc điểm cơ bản đòi hỏi VĐV phải có kỹ-chiến thuật cơ bản toàn diện, tốc độ phản ứng nhanh, thần kinh linh hoạt, có khả năng phán đoán chính xác, tính quyết đoán, tâm lý vững vàng. Từ những đặc điểm trên các nhà chuyên môn đã đưa ra các khái niệm cụ thể hơn, đặc trưng hơn của môn bóng bàn.
Theo Nguyễn Danh Thái (1999), “Trình độ tập luyện của VĐV bóng bàn là trình độ điêu luyện về kỹ-chiến thuật, mức độ phát triển về tố chất thể lực và sự vững vàng nhạy bén về tinh thần và các ý thức đề đáp ứng yêu cầu đạt thành tích thể thao ngày càng cao”. Theo tác giả những yếu tố quan trọng nhất cấu thành trình độ tập luyện đó là: 6 Cấu trúc hình thái, các chỉ chức năng sinh lý, sinh hóa và tâm lý của VĐV. Trình độ chuẩn bị thể lực chung và chuyên môn. Trình độ điêu luyện về kỹ thuật và khả năng tiếp tục hoàn thiên phù hợp với quy luật sinh cơ học.
Tư duy chiến thuật, bản lĩnh chiến lược thực hiện các trận đấu then chốt. Trạng thái sức khỏe và khả năng hồi phục của cơ thể.[44] Trong luận án tiến sĩ của tác giả Bùi Huy Quang, 1996, “Trình độ tập luyện của VĐV là khả năng thích ứng ngày càng cao của VĐV đạt được trong quá trình tập luyện và thi đấu. Khả năng thích ứng này được biểu hiện bằng sự phát triển tổng hợp những năng lực về kỹ thuật, chiến thuật tố chất thể lực và tâm lý”.[37] Trong luận án tiến sĩ của Nguyễn Tiên Tiến (2001), “Trình độ tập luyện của VĐV bóng bàn tuổi 12-15 là thước đo khả năng hoàn thiện về kỹ-chiến thuật và mức độ phát triển ngày càng cao của các tố chất thể lực, tâm lý cùng những biến đổi thích ứng về sinh học cho phù hợp với đặc thù của môn bóng bàn thông qua quá trình huấn luyện và thi đấu”. [49] Theo tập thể tác giả Lê Quý Phượng, Nguyễn Kim Minh, Ngô Đức Nhuận, Nguyễn Thị Tuyết (1997 - 1998), đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Xác định chuẩn mực đánh giá TĐTL của VĐV một số môn thể thao trọng điểm trong chương trình thể thao quốc gia”, với mục đích: Xây dựng hệ thống dữ liệu quản lý VĐV theo các nhiệm vụ cụ thể.
Bước đầu, xây dựng chuẩn mực đánh giá TĐTL và đề xuất các chỉ tiêu tuyển chọn và đào tạo VĐV tại các trung tâm huấn luyện quốc gia [34]. Các tác giả bước đầu đã đưa ra những số liệu có ý nghĩa đối với các môn thể thao nói chung và đã lựa chọn được những chỉ tiêu có đủ độ tin cậy thuộc các nhóm yếu tố hình thái, chức năng và chuyên môn. Qua thu thập tài liệu, chúng tôi tìm được một số kết quả nghiên cứu từng mặt TĐTL của VĐV môn bóng bàn. Từ các quan điểm trên của các tác giả về đánh giá trình độ tập luyện của VĐV bóng bàn,luận án cho rằng: “Trình độ tập luyện của nữ VĐV bóng bàn trẻ 7 16-18 tuổi là mức độ hoàn thiện về kỹ-chiến thuật và mức độ phát triển cao về hình thái, thể lực, tâm lý cùng những biến đổi thích ứng về sinh học cho phù hợp với đặc trưng của môn bóng bàn thông qua tập luyện và thi đấu”.
Đặc điểm hoạt động môn bóng bàn 1. Đặc tính của môn bóng bàn Bóng bàn là môn thể thao mang tính kỹ năng, kỹ xảo, nghệ thuật và cũng là môn thể thao đối kháng khác sân có lưới ngăn cách đối thủ; bàn bóng nhỏ nhẹ tác động của lực vào bóng phải thông qua vợt sao cho bóng chuyển động nhiều phương, chiều tới các địa điểm chạm bàn khác nhau với biến hoá tốc độ, độ xoáy khác nhau nhằm mục đích đối phương không phán đoán được đường bóng, điểm rơi, hướng sau chạm bàn, để ta được điểm, thắng ván thắng trận. Muốn giành thắng lợi VĐV phải đạt được năng lực thi đấu cao về các mặt kỹ thuật, chiến thuật thể lực và tâm lý… điều này được thể hiện bằng năng lực khống chế điều khiển bóng của VĐV phải điêu luyện, giải quyết mọi tình huống cụ thể của từng quả bóng với từng đối thủ khác nhau, có định hướng chiến lược, chiến thuật khác nhau. Bóng bàn chủ yếu là thi đấu cá nhân nhưng rèn luyện tranh tài phải nằm trong tập thể đội, không thể tập luyện cá nhân đơn độc.
Khi sắp xếp huấn luyện HLV phải chú ý giải quyết vấn đề chung toàn đội (nội dung kế hoạch huấn luyện và yêu cầu), lại phải giải quyết tốt thấu đáo các vấn đề nâng cao trình độ cá nhân từng người. Nên nhớ rằng tài năng, năng khiếu bóng bàn mang thuộc tính cá nhân nên huấn luyện tuy bố trí chung nhưng quyết định nhất lại là cá nhân phát huy hết năng khiếu hình thành năng lực cá nhân để có sở trường độc đáo riêng trên cơ sở toàn diện. Chỉ có như vậy mới làm cho bóng bàn có sáng tạo, đặc sắc luôn luôn mới [44]. Từ những tính chất trên bóng bàn có những đặc điểm sau: Tính phương hướng: Từ lịch sử phát triển của bóng bàn ta thấy thời đại khác nhau, phương hướng phát triển kỹ thuật có khác nhau.
Tốc độ nhanh, hiểm 8 ác, mạnh là xu thế phát triển của bóng bàn thế giới ngày nay. Đại bộ phận VĐV ưu tú thế giới thường có phong cách kỹ thuật tốc độ nhanh, sung, mạnh, hiểm. Tính phức tạp: Trong thi đấu bóng bàn phải đối phó với các loại lối đánh khác nhau, tính năng công cụ khác nhau, các đường bóng biến hoá xoáy, tốc độ, sức mạnh, điểm rơi khác nhau tạo nên tính phức tạp đòi hỏi VĐV phải có năng lực thích ứng, năng lực ứng biến và năng lực điều tiết tương đối tốt mới có thể trở thành VĐV ưu tú nhất – những nhà vô địch. Tính đối kháng: Thi đấu bóng bàn là sự so sánh tác chiến chủ thể các mặt, trong mỗi một điểm bóng và mỗi một ván đều tồn tại có sự so đo tấn công và phòng thủ, nhanh và chậm, chủ động và bị động, khống chế và phản khống chế do đó trong huấn luyện cần tăng ý thức và năng lực huấn luyện cường độ lớn, tăng cường tính đối kháng, tăng cường tốc độ nhanh, công - thủ.
Tính tuỳ cơ: Trong huấn luyện bóng bàn cần suy nghĩ đến đặc điểm tính tuỳ cơ vận dụng do đó VĐV cần nắm vững nhiều loại kỹ thuật cơ bản chắc chắn, điêu luyện, nhiều loại chiến thuật có tính tổ hợp, kết hợp và năng lực tổng hợp để vận dụng là rất quan trọng. Tính chính xác: Tính chính xác của kỹ xảo chuyên môn của bóng bàn rất nghiêm ngặt đòi hỏi độ chính xác cao và trong thời gian huấn luyện tương ứng kỹ xảo đã hình thành sẽ có kết quả khác nhau. Trình độ huấn luyện vận động càng cao, độ chính xác của kỹ xảo chuyên môn cũng càng cao [44]. Bóng bàn hiện đại đòi hỏi vận động viên phải có kỹ thuật toàn diện, kết hợp giữa xoáy, tốc độ, sức mạnh và điểm rơi một cách nhanh, chuẩn xác, biến hóa và xoáy cùng với tư tưởng chỉ đạo của chiến thuật là tích cực chủ động, tấn công toàn diện và nhanh chóng dứt điểm [44].