Luận văn thạc sĩ quản lý môi trường đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu của huyện cù lao dung tỉnh sóc trăng

Luận văn thạc sĩ môi trường nghiên cứu quản lý môi trường đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu của huyện, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Phạm Thị Kim Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Võ Lê Phú
• Trường học: Đại học Bách Khoa - ĐHQG - HCM
• Chuyên ngành: Quản lý môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Tính Dễ Tổn Thương và Năng Lực Thích Ứng với Biến Đổi Khí Hậu tại Huyện Cù Lao Dung, Tỉnh Sóc Trăng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT ĐÁNH GIÁ TÍNH TỔN THƯƠNG DO BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.1. BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.1.1. Khái niệm về biến đổi khí hậu
• 1.1.2. Những nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 1.2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ TỔN THƯƠNG VÀ THÍCH ỨNG VỚI BĐKH
• 1.2.1. Khái niệm về tính dễ tổn thương và thích ứng với BĐKH
• 1.2.2. Chỉ thị tổn thương do BĐKH
• 1.3. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÍNH TỔN THƯƠNG DO BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI HUYỆN CÙ LAO DUNG TỈNH SÓC TRĂNG
• 2.1. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ HUYỆN CÙ LAO DUNG
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội
• 2.1.2. Các hệ sinh thái đặc trưng
• 2.1.3. Nguồn sinh kế chính của cộng đồng
• 2.2. TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI HUYỆN CÙ LAO DUNG
• 2.2.1. Diễn biến khí tượng, thủy văn
• 2.2.2. Những tác động của biến đổi khí hậu đến Huyện Cù Lao Dung
• 2.2.3. Kịch bản biến đổi khí hậu đối với Cù Lao Dung đến năm 2020
• 2.3. CÁC MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI ĐẾN 2020
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ TỔN THƯƠNG VÀ NĂNG LỰC THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU HUYỆN CÙ LAO DUNG, TỈNH SÓC TRĂNG
• 3.1. PHÂN TÍCH TÍNH DỄ TỔN THƯƠNG CỦA CỘNG ĐỒNG
• 3.2. PHÂN TÍCH NĂNG LỰC THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CỦA CỘNG ĐỒNG HUYỆN CÙ LAO DUNG
• 3.3. THỂ HIỆN CÁC VÙNG TỔN THƯƠNG LÊN BẢN ĐỒ
• 3.3.1. Cách thức thể hiện các vùng tổn thương trên bản đồ
• 3.3.2. Thể hiện các vùng bị tổn thương do biến đổi khí hậu
• 3.4. ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP VỀ TÍNH TỔN THƯƠNG
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI HUYỆN CÙ LAO DUNG, TỈNH SÓC TRĂNG
• 4.1. CÁC MỐI QUAN TÂM CỦA CỘNG ĐỒNG HUYỆN CÙ LAO DUNG
• 4.2. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Đánh Giá Tính Dễ Tổn Thương và Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một thách thức toàn cầu, gây ra những tác động tiêu cực đến đời sống con người, hệ sinh thái và các mục tiêu phát triển bền vững. Giảm nhẹ và thích ứng với BĐKH trở nên cấp thiết để bảo vệ sức khỏe, bảo tồn hệ sinh thái và duy trì phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu này tập trung vào huyện Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng, một khu vực ven biển nhạy cảm, để đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng của cộng đồng. Mục tiêu là xác định các giải pháp thích ứng khả thi, hướng đến sự phát triển bền vững cho khu vực này. Theo số liệu thống kê, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu. Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một trong những khu vực dễ bị tổn thương nhất.

1.1. Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Biến Đổi Khí Hậu ở ĐBSCL

ĐBSCL, vựa lúa của Việt Nam, đang đối mặt với nhiều nguy cơ từ BĐKH như nước biển dâng, xâm nhập mặn, và thiên tai ngày càng gia tăng. Những thay đổi này đe dọa an ninh lương thực, sinh kế của người dân và hệ sinh thái đa dạng của khu vực. Việc đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng là bước quan trọng để xây dựng các chiến lược ứng phó hiệu quả, bảo vệ sự phát triển bền vững của ĐBSCL. "Các vùng đất thấp ven biển ở miền Nam Việt Nam được xem là vùng nhạy cảm, chịu nhiều tổn thương".

1.2. Vị Trí Của Cù Lao Dung Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu

Huyện Cù Lao Dung, với vị trí ven biển đặc thù, phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, trở nên đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi BĐKH. Sóc Trăng là 1 trong 10 tỉnh thành của ĐBSCL chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi mực nước biển dâng lên 1m (Bộ Tài Nguyên và Môi Trường, 2012). Cộng đồng địa phương phải đối mặt với những thách thức như xâm nhập mặn, thay đổi thời tiết cực đoan và suy thoái nguồn tài nguyên. Nghiên cứu này nhằm làm rõ mức độ tổn thương và tiềm năng thích ứng của Cù Lao Dung, cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách và giải pháp phù hợp.

II. Vấn Đề Cấp Bách Tác Động Biến Đổi Khí Hậu ở Cù Lao Dung

Huyện Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng đang đối mặt với nhiều thách thức do tác động của biến đổi khí hậu. Xâm nhập mặn ngày càng gia tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và nguồn nước sinh hoạt. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt và hạn hán xảy ra thường xuyên hơn, gây thiệt hại lớn về kinh tế và đời sống của người dân. Sự thay đổi của mực nước biển đe dọa đến các khu vực ven biển và hệ sinh thái rừng ngập mặn. Đề tài này tập trung làm rõ những tác động cụ thể của BĐKH đối với Cù Lao Dung, từ đó xác định các ưu tiên và giải pháp ứng phó hiệu quả.

2.1. Ảnh Hưởng Đến Nông Nghiệp và Nuôi Trồng Thủy Sản

Nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản là hai ngành kinh tế chủ lực của Cù Lao Dung, nhưng lại đặc biệt nhạy cảm với BĐKH. Xâm nhập mặn làm giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng đến chất lượng và sản lượng thủy sản. Thay đổi thời tiết bất thường gây khó khăn cho việc canh tác và nuôi trồng, tăng nguy cơ dịch bệnh. Các giải pháp thích ứng cần tập trung vào việc bảo vệ nguồn nước ngọt, cải thiện kỹ thuật canh tác và nuôi trồng, và đa dạng hóa các loại cây trồng và vật nuôi.

2.2. Nguy Cơ Xâm Nhập Mặn và Suy Thoái Rừng Ngập Mặn

Nước biển dâng và xâm nhập mặn là những mối đe dọa lớn đối với Cù Lao Dung. Các khu vực ven biển có nguy cơ bị ngập lụt, đất đai bị nhiễm mặn, ảnh hưởng đến sinh kế và đời sống của người dân. Rừng ngập mặn, có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển và duy trì đa dạng sinh học, cũng đang bị suy thoái do các tác động của BĐKH. Các giải pháp cần tập trung vào việc phục hồi và bảo vệ rừng ngập mặn, xây dựng các công trình phòng chống xâm nhập mặn, và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của hệ sinh thái này.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tính Dễ Tổn Thương Cách Tiếp Cận Mới

Để đánh giá tính dễ tổn thương của huyện Cù Lao Dung, nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận đa chiều, kết hợp giữa đánh giá định lượng và định tính. Ma trận tổn thương được thiết lập dựa trên hai chỉ thị chính là hệ sinh thái và sinh kế của cộng đồng. Bản đồ phân vùng tổn thương được xây dựng thông qua tích hợp các chỉ số như mức độ bị tác động, độ nhạy cảm và năng lực thích ứng. Phân tích này giúp xác định các khu vực và nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất, từ đó đưa ra các giải pháp thích ứng phù hợp.

3.1. Xây Dựng Ma Trận Tổn Thương và Bản Đồ Phân Vùng

Ma trận tổn thương đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố BĐKH đến hệ sinh thái và sinh kế của cộng đồng. Bản đồ phân vùng tổn thương thể hiện mức độ tổn thương khác nhau giữa các khu vực, giúp xác định các khu vực cần ưu tiên can thiệp. Việc xây dựng ma trận và bản đồ dựa trên dữ liệu khí hậu, kinh tế - xã hội và thông tin thu thập từ cộng đồng địa phương.

3.2. Phân Tích Độ Nhạy Cảm và Năng Lực Thích Ứng

Độ nhạy cảm phản ánh mức độ dễ bị tổn thương của một hệ thống trước các tác động của BĐKH. Năng lực thích ứng thể hiện khả năng của cộng đồng trong việc ứng phó và thích nghi với những thay đổi của khí hậu. Phân tích độ nhạy cảm và năng lực thích ứng giúp xác định các điểm yếu và điểm mạnh của cộng đồng, từ đó xây dựng các giải pháp tăng cường khả năng chống chịu và phục hồi.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá Chi Tiết Tính Dễ Tổn Thương

Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ sinh thái cửa sông/biển và bãi bồi ở Cù Lao Dung đang bị tổn thương ở mức trung bình cao do áp lực phát triển kinh tế và tác động của biến đổi khí hậu. Hệ sinh thái rừng ngập mặn và giồng cát có mức độ tổn thương thấp hơn. Hai sinh kế chính là trồng mía và nuôi tôm có mức độ tổn thương cao nhất. Xã Đại Ân 1 có chỉ số tổn thương cao nhất, trong khi thị trấn Cù Lao Dung có chỉ số tổn thương thấp nhất. Những kết quả này cung cấp thông tin quan trọng để ưu tiên các biện pháp thích ứng.

4.1. Mức Độ Tổn Thương Của Các Hệ Sinh Thái

Hệ sinh thái cửa sông/biển và bãi bồi chịu áp lực lớn từ ô nhiễm, khai thác quá mức và thay đổi chế độ thủy văn. Rừng ngập mặn và giồng cát, mặc dù có mức độ tổn thương thấp hơn, vẫn cần được bảo vệ và phục hồi để tăng cường khả năng phòng hộ ven biển. Cần có các biện pháp quản lý tài nguyên bền vững và giảm thiểu tác động từ các hoạt động kinh tế.

4.2. Rủi Ro Đối Với Các Sinh Kế Chính Của Cộng Đồng

Trồng mía và nuôi tôm, hai sinh kế quan trọng của Cù Lao Dung, đang đối mặt với nhiều rủi ro từ biến đổi khí hậu. Xâm nhập mặn, dịch bệnh và thay đổi thời tiết bất thường ảnh hưởng đến năng suất và thu nhập của người dân. Cần có các giải pháp đa dạng hóa sinh kế, cải thiện kỹ thuật canh tác và nuôi trồng, và hỗ trợ người dân chuyển đổi sang các mô hình kinh tế bền vững hơn.

V. Giải Pháp Thích Ứng Hướng Đến Cộng Đồng và Hệ Sinh Thái

Trên cơ sở đánh giá tính dễ tổn thương, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp thích ứng dựa vào cộng đồng và dựa vào hệ sinh thái. Các giải pháp này tập trung vào việc tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng, bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái, và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Các giải pháp phi công trình (giải pháp mềm) được ưu tiên, mang lại nhiều lợi ích về sinh thái, môi trường, kinh tế - xã hội và giáo dục.

5.1. Giải Pháp Dựa Vào Cộng Đồng Nâng Cao Năng Lực

Các giải pháp dựa vào cộng đồng tập trung vào việc nâng cao nhận thức, kỹ năng và năng lực thích ứng của người dân. Điều này bao gồm việc cung cấp thông tin về BĐKH, đào tạo kỹ thuật canh tác và nuôi trồng bền vững, hỗ trợ phát triển sinh kế thay thế, và tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quá trình lập kế hoạch và thực hiện các biện pháp thích ứng.

5.2. Giải Pháp Dựa Vào Hệ Sinh Thái Bảo Vệ Môi Trường

Các giải pháp dựa vào hệ sinh thái tập trung vào việc bảo vệ và phục hồi các hệ sinh thái tự nhiên, đặc biệt là rừng ngập mặn và các vùng đất ngập nước. Điều này bao gồm việc trồng rừng, quản lý tài nguyên nước bền vững, kiểm soát ô nhiễm, và giảm thiểu tác động từ các hoạt động kinh tế. Các hệ sinh thái khỏe mạnh có vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro từ BĐKH và cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái quan trọng cho cộng đồng.

VI. Kết Luận Hướng Tới Phát Triển Bền Vững Cù Lao Dung

Nghiên cứu này đã cung cấp một đánh giá toàn diện về tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng của huyện Cù Lao Dung trước biến đổi khí hậu. Kết quả nghiên cứu cho thấy cộng đồng và hệ sinh thái đang đối mặt với nhiều thách thức, nhưng cũng có nhiều tiềm năng để thích ứng và phát triển bền vững. Các giải pháp thích ứng được đề xuất cần được triển khai một cách toàn diện và có sự tham gia của tất cả các bên liên quan để đạt được hiệu quả cao nhất.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Hỗ Trợ Thích Ứng

Để hỗ trợ cộng đồng Cù Lao Dung thích ứng hiệu quả với BĐKH, cần có các chính sách hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức quốc tế. Điều này bao gồm việc cung cấp nguồn lực tài chính, hỗ trợ kỹ thuật, và tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện các giải pháp thích ứng. Các chính sách cũng cần tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi của người dân, đặc biệt là các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

6.2. Nghiên Cứu Tiếp Theo Mở Rộng Phạm Vi và Chiều Sâu

Nghiên cứu này là một đóng góp quan trọng vào việc hiểu rõ hơn về tác động của BĐKH đối với Cù Lao Dung. Tuy nhiên, cần có các nghiên cứu tiếp theo để mở rộng phạm vi và chiều sâu của phân tích. Điều này bao gồm việc đánh giá tác động của các kịch bản BĐKH khác nhau, phân tích chi tiết hơn về các yếu tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến năng lực thích ứng, và đánh giá hiệu quả của các giải pháp thích ứng đã được thực hiện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh, trở thành thách thức môi trường nghiêm trọng nhất trong thế kỷ 21. Theo số liệu quan trắc của Tổ chức Khí tượng Thế giới, nồng độ khí nhà kính trong bầu khí quyển đã chạm ngưỡng kỷ lục 390,9 ppm vào năm 2011. Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia chịu tổn thương nặng nề nhất; khi mực nước biển dâng thêm 1 m, ước tính khoảng 10,79% dân số, 10,21% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và 28,67% diện tích đất ngập nước trên toàn quốc sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp. Trong đó, Đồng bằng sông Cửu Long – khu vực đóng góp hơn 53,4% sản lượng lúa và 58,7% sản lượng thủy sản của cả nước – là tâm điểm gánh chịu các rủi ro khí hậu cực đoan.

Huyện Cù Lao Dung thuộc tỉnh Sóc Trăng có vị trí địa lý đặc thù khi nằm trọn vẹn ở hạ lưu sông Hậu, giáp biển Đông với 18 km bờ biển dài và tổng diện tích tự nhiên đạt 26.140 ha. Toàn bộ địa bàn huyện có cao trình rất thấp, dao động từ 0,5 m đến 1,4 m so với mực nước biển (phần lớn diện tích chỉ đạt 0,7 m đến 0,9 m). Với quy mô dân số năm 2012 là 63.319 người thuộc 16.537 hộ gia đình, đời sống kinh tế tại 8 đơn vị hành chính trực thuộc phụ thuộc chủ yếu vào 14.885 ha đất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Nằm giữa hai cửa sông Định An và Trần Đề, Cù Lao Dung đối mặt thường trực với nguy cơ triều cường, xâm nhập mặn và xói lở bờ biển.

Nghiên cứu được triển khai nhằm lượng hóa mức độ tổn thương của các hệ sinh thái đặc trưng và các mô hình sinh kế cộng đồng, từ đó phân tích năng lực thích ứng của người dân địa phương. Thông qua việc tích hợp các chỉ số tiếp xúc, độ nhạy cảm và năng lực ứng phó, luận văn xác định các vùng ưu tiên can thiệp và đề xuất hệ thống giải pháp phi công trình dựa vào hệ sinh thái và cộng đồng, tạo tiền đề khoa học cho công tác quy hoạch phát triển bền vững đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng khung đánh giá tính dễ bị tổn thương do Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu xây dựng. Theo khung lý thuyết này, tính dễ bị tổn thương là một hàm số tổng hợp từ ba thành phần chính: Mức độ tiếp xúc, Độ nhạy cảm và Năng lực thích ứng. Mối quan hệ tương tác này được mô hình hóa bằng công thức toán học: Mức độ tổn thương bằng một phần ba tổng của mức độ tiếp xúc, độ nhạy cảm và phần bù của năng lực thích ứng.

Bên cạnh đó, đề tài kết hợp Khung sinh kế bền vững và phương pháp Tiếp cận thích ứng dựa vào hệ sinh thái. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Mức độ tiếp xúc: Đại diện cho tần suất, cường độ và quy mô của các hiện tượng thời tiết cực đoan mà hệ thống phải đối mặt, đo lường qua độ lệch chuẩn nhiệt độ, lượng mưa và tần suất bão.
• Độ nhạy cảm: Mức độ ảnh hưởng tiêu cực của các yếu tố ngoại cảnh đến hệ thống tự nhiên và xã hội, lượng hóa qua tỷ lệ hộ nghèo, tỷ lệ nhà tạm bợ và mức độ phụ thuộc vào tài nguyên.
• Năng lực thích ứng: Toàn bộ nguồn lực về kinh tế, trình độ học vấn, kỹ thuật và sự hỗ trợ thể chế mà cộng đồng có thể huy động để giảm thiểu thiệt hại và phục hồi sau thiên tai.
• Sức chống chịu: Khả năng của hệ sinh thái và cộng đồng trong việc hấp thụ các cú sốc khí hậu mà không bị biến đổi cấu trúc cơ bản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tích hợp kết hợp giữa phương pháp Đánh giá tính dễ tổn thương và Năng lực thích ứng cùng phương pháp Đánh giá nhanh tính tổn thương dựa vào hệ sinh thái. Quy trình thu thập dữ liệu được thiết kế theo cấu trúc hai chiều:

• Tiếp cận từ trên xuống: Thu thập dữ liệu thứ cấp, bản đồ quy hoạch, báo cáo kinh tế xã hội và kịch bản biến đổi khí hậu thông qua các buổi làm việc chuyên sâu với Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sóc Trăng, Chi cục Kiểm lâm, Chi cục Thủy sản và Ủy ban nhân dân huyện Cù Lao Dung.
• Tiếp cận từ dưới lên: Điều tra khảo sát thực địa thông qua phỏng vấn bán cấu trúc các hộ dân nông thôn.

Cỡ mẫu khảo sát được xác định bằng công thức ước lượng tỷ lệ của Cochran với độ tin cậy 95% (tương ứng giá trị giới hạn 1,96), sai số cho phép 0,05 và tỷ lệ phân bố giả định 0,5, cho ra quy mô mẫu tối thiểu là 384 hộ. Trong thực tế, nhóm tác giả đã thực hiện khảo sát 398 phiếu phỏng vấn hợp lệ, phân bổ đồng đều trên toàn bộ 8 xã và thị trấn của huyện (Đại Ân 1: 46 phiếu, An Thạnh 1: 54 phiếu, An Thạnh Tây: 48 phiếu, Thị trấn Cù Lao Dung: 50 phiếu, An Thạnh Đông: 51 phiếu, An Thạnh 2: 52 phiếu, An Thạnh 3: 51 phiếu, An Thạnh Nam: 46 phiếu).

Các công cụ phân tích chuyên dụng bao gồm Lịch mùa vụ, kỹ thuật phân tích câu hỏi chuyên sâu, Sơ đồ liên kết tổ chức và Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức. Ma trận tổn thương được đánh giá theo thang điểm định lượng từ 0 đến 3 dựa trên ý kiến chuyên gia. Toàn bộ số liệu xã hội học được xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS, trong khi việc phân vùng và trực quan hóa không gian các cấp độ tổn thương được thực hiện trên nền tảng hệ thống thông tin địa lý ArcGIS phiên bản 10.0.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích ma trận tổn thương đối với các hệ sinh thái đặc trưng chỉ ra sự phân hóa rõ nét về mức độ rủi ro sinh thái. Hệ sinh thái cửa sông, ven biển và hệ sinh thái bãi bồi tại các xã An Thạnh Nam và An Thạnh 3 chịu tổn thương ở mức trung bình cao dưới tác động kép của dòng chảy hải triều và áp lực kinh tế. Ngược lại, hệ sinh thái rừng ngập mặn với diện tích 1.550 ha và hệ sinh thái giồng cát có mức độ tổn thương ở mức trung bình thấp nhờ khả năng phòng hộ tự nhiên và khả năng chắn sóng hiệu quả.

Về mặt sinh kế cộng đồng, hai ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương ghi nhận chỉ số tổn thương cao nhất là canh tác mía và nuôi trồng thủy sản nước lợ:

• Canh tác mía: Chiếm 8.411,97 ha (tương đương 32,18% tổng diện tích tự nhiên của huyện), năng suất bình quân 120 tấn/ha nhưng cực kỳ nhạy cảm với tình trạng ngập úng kéo dài và hạn mặn đầu vụ.
• Nuôi tôm nước lợ: Đạt quy mô 2.670 ha, mang lại giá trị kinh tế cao nhưng chịu rủi ro dịch bệnh nghiêm trọng khi biên độ nhiệt độ ngày đêm biến động và độ mặn tăng cao vượt ngưỡng sinh thái.
• Các sinh kế phụ trợ: Đánh bắt hải sản ven bờ, trồng hoa màu xen canh và vườn cây ăn trái duy trì mức tổn thương trung bình cao.

Về mặt phân vùng không gian, chỉ số tổn thương tích hợp có sự khác biệt rõ rệt giữa các địa bàn hành chính. Xã Đại Ân 1 là khu vực có chỉ số tổn thương cao nhất toàn huyện, do tỷ lệ đất nhiễm mặn trung bình chiếm 3,14%, hệ thống bờ bao còn nhiều điểm xung yếu và sinh kế thuần nông phụ thuộc lớn vào thời tiết. Ngược lại, thị trấn Cù Lao Dung có chỉ số tổn thương thấp nhất nhờ sở hữu cơ cấu kinh tế dịch vụ chiếm 25,7%, tỷ lệ hộ tiếp cận lưới điện đạt 99,07% và năng lực thích ứng của người dân ở mức cao.

Thảo luận kết quả

Mức độ tổn thương nghiêm trọng tại Đại Ân 1 cùng các xã ven biển xuất phát từ sự kết hợp bất lợi giữa điều kiện địa hình trũng thấp và chế độ bán nhật triều không đều của sông Hậu. Biên độ triều tại trạm đo Đại Ngãi dao động từ 194 cm đến 220 cm, với đỉnh triều cực đại lên tới 160 cm vào các tháng cuối năm, thường xuyên vượt ngưỡng bảo vệ của hệ thống đê bao nội đồng. Thêm vào đó, việc phụ thuộc vào mô hình độc canh cây mía khiến cấu trúc kinh tế hộ gia đình dễ bị sụp đổ khi xảy ra hạn hán kéo dài hoặc xâm nhập mặn bất thường.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương đồng tại dải ven biển miền Trung và miền Bắc, mức độ tổn thương của Cù Lao Dung có nét tương đồng với huyện Xuân Thủy (tỉnh Nam Định) về tính nhạy cảm sinh thái, nhưng lại có tính phức tạp cao hơn do chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chế độ thủy văn phức tạp của sông Mê Kông. Kết quả khảo sát cho thấy người dân địa phương chủ yếu áp dụng các biện pháp ứng phó tức thời mang tính bị động (như đắp bờ bao tạm thời, thay đổi thời điểm xuống giống) mà thiếu các chiến lược thích nghi dài hạn có tính liên kết vùng.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua bản đồ phân vùng không gian trên phần mềm ArcGIS, làm nổi bật ranh giới xâm nhập mặn và các vùng ngập triều theo kịch bản nước biển dâng. Đồng thời, ma trận rủi ro sinh kế được tổng hợp thành bảng đối chiếu đa biến và biểu đồ mạng nhện, giúp các nhà quản lý nhận diện trực tiếp mối tương quan giữa năng lực thích ứng thể chế và mức độ thiệt hại tài sản thực tế của từng nhóm hộ dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng, nghiên cứu xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp mềm mang tính khả thi cao nhằm tăng cường sức chống chịu cho cộng đồng Cù Lao Dung:

• Chuyển đổi và đa dạng hóa cơ cấu sinh kế thích ứng: Chuyển đổi diện tích đất trồng mía kém hiệu quả sang mô hình nông lâm kết hợp, mở rộng mô hình trồng gừng dưới tán cây ăn trái và luân canh tôm - lúa sinh thái. Mục tiêu cụ thể là giảm 15% diện tích độc canh rủi ro cao và nâng cao thu nhập bình quân trên 1 ha đất canh tác vượt mức 72 triệu đồng/năm. Lộ trình triển khai trong giai đoạn 2013-2017 do Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện chủ trì cùng các hợp tác xã địa phương.
• Nâng cao năng lực kỹ thuật và phổ biến thông tin khí tượng: Tổ chức các chương trình tập huấn khuyến nông, kỹ thuật nuôi trồng thủy sản thích ứng mặn cho hơn 16.500 hộ dân trên toàn huyện. Thiết lập hệ thống cảnh báo sớm xâm nhập mặn và độ mặn theo thời gian thực tại các trạm đo An Thạnh Nam, An Thạnh 3 và Đại Ngãi. Thời gian thực hiện liên tục hàng năm do Trung tâm Khuyến nông và Chi cục Thủy lợi phụ trách.
• Củng cố mạng lưới an sinh xã hội và tài chính vi mô: Mở rộng các gói tín dụng xanh ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội vượt mức dư nợ 96 tỷ đồng hiện hữu, ưu tiên các hộ nghèo và cận nghèo tại xã Đại Ân 1 vay vốn chuyển đổi mô hình sản xuất. Triển khai thí điểm bảo hiểm nông nghiệp rủi ro thiên tai trong giai đoạn 2014-2018 dưới sự điều phối của Ủy ban nhân dân huyện và các tổ chức đoàn thể.
• Phục hồi và quản lý rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng: Trồng mới và phục hồi tối thiểu 300 ha rừng phòng hộ ven biển tại khu vực bãi bồi hai xã An Thạnh Nam và An Thạnh 3, nâng tổng diện tích rừng lên trên 1.800 ha. Giao khoán bảo vệ rừng gắn liền với quyền lợi khai thác thủy sản dưới tán rừng cho các tổ tự quản cộng đồng trong giai đoạn 2013-2020 do Chi cục Kiểm lâm phối hợp với cộng đồng dân cư thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh và cơ sở dữ liệu thực chứng giá trị, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Sóc Trăng cùng Ủy ban nhân dân huyện Cù Lao Dung. Tài liệu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu cấp huyện, tích hợp bản đồ rủi ro ngập mặn vào quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2015-2020.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên sau đại học: Nhóm chuyên ngành Quản lý Môi trường, Biến đổi Khí hậu, Sinh thái học ứng dụng và Khoa học Đất. Luận văn là tài liệu tham khảo tiêu biểu về quy trình định lượng chỉ số tổn thương tích hợp và phương pháp thiết lập ma trận tổn thương sinh thái tại các vùng cửa sông ven biển.
• Các tổ chức phát triển quốc tế và tổ chức phi chính phủ: Đại diện các tổ chức như Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP). Dữ liệu điều tra thực địa 398 hộ dân là nguồn tham khảo quan trọng để thiết kế các dự án tài trợ sinh kế dựa vào hệ sinh thái tại Đồng bằng sông Cửu Long.
• Ban quản lý hợp tác xã và doanh nghiệp nông - thủy sản: Các đơn vị cung ứng vật tư, doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm mía đường và thủy sản tại khu vực hạ lưu sông Hậu. Báo cáo giúp doanh nghiệp nắm bắt lịch mùa vụ thích ứng, biên độ mặn biến động để điều chỉnh kế hoạch thu mua và hỗ trợ kỹ thuật kịp thời cho người nông dân.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao huyện Cù Lao Dung lại có mức độ nhạy cảm cao trước biến đổi khí hậu?
Cù Lao Dung có địa hình cù lao cô lập với 18 km bờ biển, bốn bề bao bọc bởi sông nước và cao trình tự nhiên chỉ từ 0,5 m đến 1,4 m. Hơn 56,61% diện tích là đất nông nghiệp phụ thuộc nguồn nước ngọt sông Hậu, trong khi biên độ triều cường lên tới 220 cm dễ dàng gây ngập úng và xâm nhập mặn diện rộng.

Phương pháp đánh giá tính dễ tổn thương trong nghiên cứu có điểm gì đặc biệt?
Nghiên cứu tích hợp phương pháp đánh giá từ trên xuống với các cơ quan quản lý và từ dưới lên thông qua khảo sát 398 hộ dân. Tính tổn thương được lượng hóa theo chuẩn của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu, kết hợp ma trận rủi ro định lượng và trực quan hóa không gian bằng phần mềm bản đồ ArcGIS.

Vì sao mô hình trồng mía và nuôi tôm lại chịu tổn thương nặng nề nhất?
Cây mía chiếm 8.411,97 ha diện tích của huyện, có chu kỳ sinh trưởng dài nên rất dễ bị ngập úng khi triều cường hoặc chết khô khi xâm nhập mặn sớm. Nuôi tôm nước lợ trên 2.670 ha đòi hỏi vốn đầu tư lớn nhưng biên độ nhiệt độ thất thường và mặn hóa cực đoan thường làm bùng phát dịch bệnh trên diện rộng.

Cỡ mẫu khảo sát 398 hộ gia đình được phân bổ dựa trên tiêu chí nào?
Cỡ mẫu được tính toán theo công thức khoa học của Cochran với mức ý nghĩa 95% nhằm đảm bảo tính đại diện thống kê. Số phiếu được phân bổ đồng đều tại 8 đơn vị hành chính của huyện, bao phủ đầy đủ các vùng sinh thái đất mặn ít, đất mặn trung bình, đất phèn và dải rừng ngập mặn ven biển.

Các giải pháp thích ứng phi công trình mang lại lợi thế gì so với đê kè kiên cố?
Giải pháp phi công trình (như chuyển đổi lịch mùa vụ, trồng rừng ngập mặn, đa dạng hóa cây trồng) đòi hỏi chi phí đầu tư thấp, triển khai nhanh và phát huy tối đa nội lực cộng đồng. Phương pháp này giúp bảo tồn nguyên vẹn cân bằng sinh thái tự nhiên mà không gây ra các tác động môi trường thứ cấp tiêu cực.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập thành công khung phương pháp luận đánh giá tính dễ tổn thương tích hợp, kết hợp đồng bộ giữa mô hình lượng hóa toán học và hệ thống bản đồ số học không gian.
• Kết quả điều tra thực địa 398 hộ dân khẳng định hệ sinh thái bãi bồi ven biển cùng sinh kế trồng mía (8.411,97 ha) và nuôi tôm (2.670 ha) là những đối tượng chịu tổn thương khí hậu nghiêm trọng nhất.
• Phân tích không gian chỉ rõ xã Đại Ân 1 là địa bàn xung yếu nhất về rủi ro tổn thương, trong khi thị trấn Cù Lao Dung sở hữu năng lực thích ứng tốt nhất nhờ hạ tầng và cơ cấu kinh tế đa dạng.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp thích ứng mềm được đề xuất tập trung vào phát triển sinh kế sinh thái, củng cố thể chế tài chính vi mô và phục hồi 300 ha rừng ngập mặn phòng hộ ven bờ.
• Công trình đóng góp cơ sở dữ liệu thực chứng và luận cứ khoa học trực tiếp cho chiến lược quy hoạch phát triển bền vững huyện Cù Lao Dung giai đoạn 2013-2020 trong bối cảnh nước biển dâng.

Các nhà quản lý đô thị, cơ quan ban ngành và tổ chức bảo tồn cần nhanh chóng tích hợp các phát hiện của luận văn vào quy hoạch hành động thực tế, ưu tiên phân bổ ngân sách cho các giải pháp thích ứng dựa vào cộng đồng nhằm bảo vệ sinh kế bền vững cho người dân ven biển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU TÓM TẮT Phần này trình này các nội dung cụ thể sau: 1. Sự cần thiết của đề tài 2. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu 3. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5. Ý nghĩa của đề tài 6. Tính mới của đề tài 7. Bố cục của luận văn GVHD: TS.

Võ Lê Phú & TS. Hồ Quốc Bằng HVTH: Phạm Thị Kim Nhung 2 1. SỰ CẦN THIẾT THỰC HIỆN ĐỀ TÀI Biến đổi khí hậu (BĐKH) thực sự đã, đang diễn ra và được dự đoán là có thể biến động nhanh hơn trong tương lai, với các biểu hiện chính là sự gia tăng nhiệt độ toàn cầu và gia tăng mực nước biển (Lê Anh Tuấn, 2009). Sự phát thải quá nhiều khí nhà kính (KNK) như: carbon dioxide (CO2), methane (CH4) và nitrous oxide N2O…vào bầu khí quyển gây nên hiệu ứng nhà kính, là nguyên nhân chính của BĐKH toàn cầu (Lê Anh Tuấn, 2009).

Theo dữ liệu mới nhất của Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), nồng độ các KNK trong khí quyển Trái Đất đã lên đến mức kỷ lục: đạt 390,9 ppm vào năm 2011. BĐKH đã trở thành một trong những thách thức lớn nhất của nhân loại trong thế kỷ 21 với các tác động tiềm tàng trên ba lĩnh vực: kinh tế, xã hội và môi trường (Trần Thọ Đạt và cộng sự, 2012). Việt Nam là một quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề từ những tác động của BĐKH. Khoảng 10,79% dân số, 10,21 % GDP, 10,74% diện tích đô thị, 28,67% vùng đất ngập nước bị ảnh hưởng khi mực nước biển dâng (NBD) lên 1m (Dasgupta và cộng sự, 2007).

Các vùng đất thấp ven biển ở miền Nam Việt Nam được xem là vùng nhạy cảm, chịu nhiều tổn thương do nơi đây có mật độ dân cư tập trung tương đối cao, sản xuất nông nghiệp và ngư nghiệp lệ thuộc phần lớn vào điều kiện thời tiết và nguồn nước (Lê Anh Tuấn, 2009). Những tác động của BĐKH đối với Việt Nam là nguy cơ hiện hữu cho việc thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ và sự phát triển bền vững của đất nước. Trong các vùng lãnh thổ của Việt Nam, đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) được đánh giá là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề và nghiêm trọng nhất do BĐKH, đặc biệt là ở các vùng ven biển. ĐBSCL là vựa lúa của cả nước, cung cấp 53,4% sản lượng lúa, đóng góp 90% sản lượng gạo xuất khẩu và 58,7% sản lượng thuỷ sản, 70% sản lượng trái cây mỗi năm.

Đây là vùng có địa hình tương đối thấp, nằm ở hạ lưu sông Mê Kông và đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ khi mực NBD như: mất các vùng đất thấp, mất đất sản xuất nông nghiệp, thiếu nước ngọt, giảm đa dạng sinh học…Điều đó đã gây ra nhiều áp lực cho môi trường, cho cộng đồng và mục tiêu phát triển bền vững của đất nước. Võ Lê Phú & TS. Hồ Quốc Bằng HVTH: Phạm Thị Kim Nhung 3 Sóc Trăng là tỉnh ven biển của ĐBSCL, nằm ở hạ lưu sông Hậu; có tọa độ địa lý là 9°14’40” đến 9°33’56” vĩ độ Bắc và 105°49’37” đến 106°19’01’’ kinh độ Đông. Diện tích tự nhiên 3.311,7 km2, xấp xỉ 1% diện tích của cả nước và 8,3% diện tích của khu vực ĐBSCL (Cục Thống kê Sóc Trăng, 2009).

Sóc Trăng là 1 trong 10 tỉnh thành của ĐBSCL chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi mực NBD lên 1m (Bộ Tài Nguyên và Môi Trường, 2012). Phần lớn diện tích đất tự nhiên trên địa bàn tỉnh đều có cao trình tương đối thấp. Nếu mực NBD 1m (ứng với mức triều cao nhất) thì hầu hết diện tích các huyện vùng trũng (gồm các huyện: Ngã Năm, Mỹ Tú, Thạnh Trị, một phần Châu Thành và huyện Cù Lao Dung) sẽ bị ngập hầu như hoàn toàn. Thêm vào đó, xâm nhập mặn ngày càng tiến sâu vào trong nội đồng gây mặn hóa các vùng ngọt, làm ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống của người dân địa phương.

BĐKH tác động trực tiếp đến tài nguyên nước, năng lượng, sức khỏe con người, nông nghiệp, an ninh lương thực, đa dạng sinh học, cơ sở hạ tầng và nhất là các cộng đồng dân cư nghèo ven biển của tỉnh. Huyện Cù Lao Dung của tỉnh Sóc Trăng là một huyện ven biển có vị trí tương đối đặc biệt. Cộng đồng địa phương sinh sống bằng các sinh kế chính là nghề trồng mía, trồng hoa màu, trồng cây ăn quả, nuôi tôm, đánh bắt thủy hải sản. Đây là những hoạt động phụ thuộc rất nhiều vào tự nhiên, điều kiện thời tiết và nguồn nước.

Trong khi đó, nơi đây lại được đánh giá là khu vực nhạy cảm nhất với những thay đổi của khí hậu như: hạn hán, NBD, bão và áp thấp nhiệt đới, xâm nhập mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Chính vì thế, đề tài“Đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng huyện Cù Lao Dung, tỉnh Sóc Trăng” được đề xuất thực hiện với mục tiêu đánh giá tính dễ tổn thương và năng lực thích ứng với BĐKH dựa trên hai chỉ thị: (i) các hệ sinh thái đặc trưng tại địa phương và sinh kế của cộng đồng. Kết quả phân tích đánh giá tính dễ tổn thương là cơ sở để xây dựng các giải pháp thích ứng, các giải pháp tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng, các kế hoạch hành động ngắn hạn, trung hạn và dài hạn để ứng phó với BĐKH. Võ Lê Phú & TS.

Hồ Quốc Bằng HVTH: Phạm Thị Kim Nhung 4 2. MỤC TIÊU VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 2.1 Mục tiêu nghiên cứu 2.1Mục tiêu tổng quát Đánh giá mức độ tổn thương và năng lực thích ứng với BĐKH của cộng đồng huyện Cù Lao Dung và đề xuất các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan.2 Mục tiêu cụ thể Để đạt được mục tiêu tổng quát nêu trên, các mục tiêu cụ thể mà nghiên cứu hướng tới bao gồm: (i) Phân tích, đánh giá mức độ tổn thương của các hệ sinh thái (HST) đặc trưng và các sinh kế chính của người dân địa phương do tác động của BĐKH. (ii) Phân tích và đánh giá năng lực thích ứng của cộng đồng. (iii) Xác định các giải pháp thích ứng tiềm năng tại địa phương nhằm tăng cường khả năng chống chịu với BĐKH.2 Nội dung nghiên cứu Để đạt được các mục tiêu cụ thể nêu trên, các nội dung nghiên cứu sau đây sẽ được thực hiện: (i) Thu thập, tổng hợp các dữ liệu về diễn biến thời tiết, tai biến tự nhiên; khảo sát những thiệt hại về kinh tế - xã hội do thiên tai, các đặc điểm kinh tế - xã hội, nguồn tài nguyên thiên nhiên, các hoạt động của đoàn thể, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội tại địa phương.

(ii) Phân tích và đánh giá tác động tiềm tàng của BĐKH tại huyện Cù Lao Dung đến năm 2020. (iii) Phân tích tính dễ tổn thương với BĐKH của cộng đồng trên các phương diện: độ nhạy cảm về sinh kế, về tài nguyên thiên nhiên; mức độ bị tác động bởi với các yếu tố tự nhiên (mưa, bão, nắng, nóng, triều cường, lốc xoáy…) và các yếu tố phi tự nhiên (tiếp cận khoa học kỹ thuật, vốn sản xuất, chính sách hỗ trợ từ chính quyền…) tại địa phương; đặc biệt là thiệt hại và những ảnh hưởng đến phát triển sinh kế của cộng đồng do tác động của thiên tai, thời tiết thất thường; GVHD: TS. Võ Lê Phú & TS. Hồ Quốc Bằng HVTH: Phạm Thị Kim Nhung 5 (iv) Phân tích đánh giá sinh kế của cộng đồng, tập trung vào các sinh kế phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên như: đánh bắt thủy hải sản, trồng cây hoa màu.; (v) Phân tích năng lực thích ứng với BĐKH của cộng đồng dựa trên quan điểm phát triển sinh kế bền vững và cách thức hỗ trợ hộ nghèo của chính quyền địa phương.

(vi) Đề xuất các giải pháp thích ứng cho cộng đồng trong bối cảnh BĐKH. PHỎNG VẤN CỘNG ĐỒNG THU THẬP DỮ LIỆU - Bảng hỏi (Thảo luận với các cán bộ của các - Thảo luận mở cơ quan chuyên môn) XỬ LÝ THỐNG KÊ, PHÂN TÍCH SỐ LIỆU ĐÁNH GIÁ RỦI RO LÊN CÁC HỆ SINH THÁI ĐẶC TRƯNG ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC - Ma trận tổn thương THÍCH ỨNG CỦA CỘNG ĐỒNG - Xếp hạng rủi ro - Phân tích sơ đồ VENN - Xếp hạng năng lực thích ứng của HST - Phân tích SWOT ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA XÂY DỰNG BẢN ĐỒ BĐKH LÊN SINH KẾ CỘNG ĐỒNG TỔN THƯƠNG DO BĐKH - Ma trận tổn thương - Xây dựng bộ chỉ số tổn thương - Xếp hạng rủi ro các sinh kế chính - Bản đồ GIS KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ CÁC GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG VỚI BĐKH (GIẢI PHÁP PHI CÔNG TRÌNH) Hình 1: Khung định hướng nghiên cứu GVHD: TS. Võ Lê Phú & TS. Hồ Quốc Bằng HVTH: Phạm Thị Kim Nhung 6 3.

PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1 Phương pháp luận Phương pháp luận của nghiên cứu được thực hiện dựa trên cơ sở của 3 phương pháp luận sau đây: 3.1 Đánh giá tính dễ tổn thương và Năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu (Vulnerability and Capacity Assessment - VCA). Đây là phương pháp luận do Tổ Chức Phát Triển Bền Vững (SDF) Thái Lan đề xuất, bao gồm các công cụ và phương pháp đánh giá tổng hợp từ hướng dẫn của Tổ chức Cứu Trợ Quốc Tế (CARE) và Chương trình Phát Triển Liên Hiệp Quốc (UNDP). Phương pháp VCA đưa ra cách tiếp cận khách quan về các vấn đề thực tế tại cộng đồng địa phương như: tình hình thiên tai tại địa phương, sinh kế của người dân, cách thức sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Kết quả phân tích hiện trạng, kinh nghiệm thực tế của các cán bộ địa phương và những số liệu có sẵn như: thành phần dân tộc, hiện trạng sử dụng đất, trình độ học vấn…được sử dụng trong suốt quá trình đánh giá.

Phương pháp luận VCA gồm bốn thành phần chính: các khái niệm cơ bản của phương pháp, quy trình thực hiện tổng quát, các công cụ dùng để áp dụng phương pháp VCA và định dạng báo cáo thích hợp để thể hiện kết quả của phương pháp (IUCN, 2012).2 Đánh giá tác động của BĐKH và NBD lên HST và các sinh kế một cách đầy đủ và khách quan bằng phương pháp đánh giá nhanh tính tổn thương và năng lực thích ứng (Rapid Integrated & Ecosystem-Based Assessment of Climate Change Vulnerability & Adaptation - RIVAA). Đánh giá tác động được thực hiện thông qua hai bước tiếp cận chính, đó là: (i) tiếp cận từ trên – xuống (từ tỉnh đến huyện, xã) và (ii) tiếp cận từ dưới – lên (từ hộ dân lên xã, huyện).