Đánh giá tính dễ bị tổn thương về sinh kế do biến đổi khí hậu tại xã cồn thoi huyện kim sơn tỉnh ninh bình và đề xuất các giải pháp thích ứng

Đánh giá tổn thương sinh kế do biến đổi khí hậu tại Cồn Thoi, Kim Sơn, Ninh Bình. Đề xuất giải pháp thích ứng hiệu quả, bền vững cho cộng đồng địa phương.

• Tác giả: Bùi Thị Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Bích Yên
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh giá tính dễ bị tổn thương về sinh kế do biến đổi khí hậu tại xã Cồn Thoi, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình và đề xuất các giải pháp thích ứng
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục chữ viết tắt
• Thesis abstract
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• 1. Chương 1: Tổng quan tài liệu
• 1.1. Biến đổi khí hậu và các tác động của biến đổi khí hậu
• 1.1.1. Một số định nghĩa về BĐKH
• 1.1.2. Biểu hiện của BĐKH
• 1.1.3. Nguyên nhân gây nên BĐKH
• 1.1.4. Thực trạng và xu hướng BĐKH trên thế giới
• 1.1.5. Thực trạng và xu hướng BĐKH ở Việt Nam
• 1.2. Tính dễ bị tổn thương bởi BĐKH
• 1.2.1. Những khái niệm về tính dễ bị tổn thương đối với BĐKH
• 1.2.2. Sinh kế và tính dễ bị tổn thương về sinh kế do BĐKH
• 1.2.3. Khái niệm về khung sinh kế
• 1.3. Các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương bởi BĐKH
• 2. Chương 2: Vật liệu và phương pháp nghiên cứu
• 2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng/ vật liệu nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 3. Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 3.1. Điều kiện tự nhiên – kinh tế xã hội xã Cồn Thoi
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên xã Cồn Thoi
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2. Đánh giá biểu hiện BĐKH trên địa bàn nghiên cứu những năm gần đây
• 3.3. Đánh giá sự tổn thương do BĐKH tác động đến sinh kế cộng đồng dân cư theo chỉ số LVI
• 3.4. Đánh giá sự tổn thương do BĐKH tác động đến sinh kế cộng đồng dân cư theo chỉ số LVI - IPCC
• 3.5. Đề xuất giải pháp nâng cao năng lực thích ứng và cải thiện sinh kế
• Kết luận và kiến nghị
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Bức tranh toàn cảnh về tính dễ bị tổn thương sinh kế tại Cồn Thoi

Xã Cồn Thoi, thuộc huyện Kim Sơn Ninh Bình, là một địa phương ven biển điển hình của vùng đồng bằng sông Hồng. Khu vực này nằm ở vị trí cửa ngõ của Vịnh Bắc Bộ, nơi chịu ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ từ các biểu hiện của biến đổi khí hậu (BĐKH). Nghiên cứu của Bùi Thị Hòa (2018) chỉ ra rằng, sinh kế của người dân nơi đây, vốn phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, đang đối mặt với những thách thức chưa từng có. Việc đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế không chỉ là một yêu cầu khoa học cấp thiết mà còn là cơ sở để xây dựng các chiến lược phát triển bền vững. Cồn Thoi không chỉ là một xã ven biển đơn thuần mà còn nằm trong vùng đệm của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cồn Nổi, một hệ sinh thái đất ngập nước ven biển có tầm quan trọng quốc tế. Sự mong manh của hệ sinh thái này càng làm gia tăng mức độ tổn thương của cộng đồng dân cư. Các hoạt động sinh kế bền vững ven biển bị đe dọa nghiêm trọng bởi các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, áp thấp nhiệt đới và đặc biệt là tác động của nước biển dâng. Chính vì vậy, việc phân tích và lượng hóa mức độ tổn thương là bước đi tiên quyết, giúp các nhà hoạch định chính sách và cộng đồng địa phương nhận diện rủi ro, từ đó xây dựng khả năng chống chịu của cộng đồng một cách chủ động và hiệu quả.

1.1. Bối cảnh huyện Kim Sơn Ninh Bình trong vùng tác động BĐKH

Kim Sơn là huyện ven biển duy nhất của tỉnh Ninh Bình, nằm ở cực Nam của đồng bằng sông Hồng. Với đặc điểm địa hình thấp và đường bờ biển dài, huyện Kim Sơn được xác định là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu tại miền Bắc Việt Nam. Xã Cồn Thoi, với phần lớn diện tích là đất lấn biển, có độ cao trung bình rất thấp so với mực nước biển, khiến nơi đây trở thành một trong những điểm nóng về rủi ro thiên tai. Nghiên cứu gốc nhấn mạnh, Cồn Thoi nằm cách biển khoảng 7km, nhưng các hoạt động sản xuất nông nghiệp và thủy sản vẫn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hiện tượng xâm nhập mặn ở Ninh Bình và các trận bão lớn. Vị trí địa lý này đặt ra một bài toán kép: vừa phải đảm bảo an ninh lương thực cho người dân, vừa phải bảo vệ và phát triển hệ sinh thái đất ngập nước ven biển độc đáo.

1.2. Tầm quan trọng của việc đánh giá sinh kế bền vững ven biển

Đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế là một công cụ khoa học quan trọng để hiểu rõ cách thức mà BĐKH ảnh hưởng đến đời sống người dân. Nó không chỉ đo lường thiệt hại kinh tế mà còn xem xét các khía cạnh xã hội, nhân khẩu học và thể chế. Một sinh kế bền vững ven biển là sinh kế có khả năng chống chịu, phục hồi và thích ứng trước các cú sốc và áp lực từ môi trường. Việc đánh giá này giúp xác định các nhóm cộng đồng nào, các hoạt động sinh kế nào là dễ bị tổn thương nhất. Từ đó, các chính sách hỗ trợ chuyển đổi sinh kế và các can thiệp có thể được thiết kế một cách trúng đích, tập trung nguồn lực vào những nơi cần thiết nhất, góp phần giảm nhẹ rủi ro thiên tai và xây dựng một tương lai bền vững cho cộng đồng.

II. Phân tích tác động từ biến đổi khí hậu đến Cồn Thoi Ninh Bình

Biến đổi khí hậu không còn là một nguy cơ trong tương lai mà đã trở thành hiện thực tại xã Cồn Thoi, thể hiện qua những thay đổi rõ rệt về nhiệt độ, lượng mưa và tần suất xuất hiện của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Luận văn của Bùi Thị Hòa (2018) đã cung cấp những bằng chứng khoa học thuyết phục dựa trên chuỗi số liệu khí tượng từ năm 1964 đến 2016. Kết quả phân tích cho thấy xu hướng nhiệt độ trung bình năm tại khu vực tăng lên, đặc biệt là nhiệt độ tối thấp tăng 0,16°C mỗi thập kỷ. Sự gia tăng nhiệt độ không đồng đều giữa các mùa vụ, gây ra những xáo trộn lớn trong lịch thời vụ canh tác truyền thống. Bên cạnh đó, lượng mưa có xu hướng suy giảm mạnh mẽ, đặc biệt từ sau năm 1980, số ngày có mưa lớn (≥100mm) giảm đáng kể. Tình trạng này dẫn đến nguy cơ hạn hán gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước tưới tiêu cho nông nghiệp. Những tác động này không chỉ đe dọa an ninh lương thực mà còn làm suy giảm đa dạng sinh học trong hệ sinh thái đất ngập nước ven biển, ảnh hưởng lâu dài đến sinh kế bền vững ven biển của cộng đồng địa phương.

2.1. Biểu hiện của thời tiết cực đoan và xu hướng khí hậu

Dữ liệu khí tượng cho thấy các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão mạnh, nắng nóng kéo dài và mưa lớn cục bộ ngày càng trở nên phổ biến tại Cồn Thoi. Cụ thể, nghiên cứu chỉ ra rằng nền nhiệt độ vụ xuân có xu hướng tăng mạnh hơn vụ mùa, với mức tăng từ 0,19°C (nhiệt độ tối cao) đến 0,20°C (nhiệt độ tối thấp) mỗi thập kỷ. Trong khi đó, lượng mưa suy giảm rõ rệt, đặc biệt là số ngày mưa lớn. Trước năm 1980, số ngày có lượng mưa ≥100mm trong vụ mùa dao động từ 20-35 ngày, nhưng sau đó, con số này chỉ còn cao nhất khoảng 7 ngày. Thậm chí có những năm không ghi nhận ngày nào có mưa đạt mức này. Những thay đổi này là minh chứng rõ ràng cho thấy biến đổi khí hậu đang diễn ra ngày một gay gắt tại khu vực.

2.2. Rủi ro từ tác động của nước biển dâng và xâm nhập mặn

Là một xã ven biển thuộc vùng trũng của đồng bằng sông Hồng, Cồn Thoi đặc biệt nhạy cảm với tác động của nước biển dâng. Hiện tượng này không chỉ làm mất đi diện tích đất canh tác do ngập úng mà còn là nguyên nhân chính gây ra tình trạng xâm nhập mặn ở Ninh Bình. Nước mặn xâm nhập sâu vào nội đồng, làm nhiễm mặn nguồn nước ngầm và đất nông nghiệp, gây thiệt hại nghiêm trọng cho cây lúa và các loại hoa màu. Tình trạng này buộc người dân phải thay đổi cơ cấu cây trồng, nhưng quá trình chuyển đổi sinh kế gặp nhiều khó khăn do thiếu vốn và kỹ thuật. Rủi ro từ xâm nhập mặn và nước biển dâng đang trở thành mối đe dọa thường trực đối với các hoạt động sinh kế bền vững ven biển.

III. Hướng dẫn phương pháp đánh giá LVI tại Cồn Thoi Kim Sơn

Để lượng hóa một cách khoa học tính dễ bị tổn thương sinh kế, nghiên cứu của Bùi Thị Hòa (2018) đã áp dụng thành công khung đánh giá Livelihood Vulnerability Index (LVI). Đây là một phương pháp tiếp cận tổng hợp, cho phép xem xét đa chiều các yếu tố tác động đến sinh kế của người dân trước biến đổi khí hậu. Phương pháp này không chỉ dừng lại ở các chỉ số kinh tế mà còn tích hợp các yếu tố về nhân khẩu học, mạng lưới xã hội, sức khỏe, an ninh nguồn nước và lương thực. Đặc biệt, nghiên cứu đã sử dụng hai cách tiếp cận: tính toán chỉ số LVI tổng hợp và chỉ số LVI-IPCC. Cách tiếp cận thứ hai giúp phân tách các yếu tố cấu thành nên sự tổn thương theo khung của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), bao gồm: mức độ phơi bày (Exposure), độ nhạy cảm (Sensitivity) và khả năng chống chịu của cộng đồng (Adaptive Capacity). Việc áp dụng phương pháp này đã cung cấp một bức tranh chi tiết và khoa học về thực trạng tổn thương tại Cồn Thoi, làm cơ sở vững chắc cho việc đề xuất các giải pháp can thiệp.

3.1. Giới thiệu khung đánh giá Livelihood Vulnerability Index LVI

Chỉ số Livelihood Vulnerability Index (LVI) được xây dựng dựa trên việc tổng hợp nhiều yếu tố phụ (sub-components) thành các yếu tố chính (major components). Trong nghiên cứu tại Cồn Thoi, 8 yếu tố chính được sử dụng bao gồm: hồ sơ nhân khẩu học, chiến lược sinh kế, mạng lưới xã hội, sức khỏe, vốn tài chính, nhà cửa và đất sản xuất, nguồn nước, và các thảm họa thiên nhiên do BĐKH. Mỗi yếu tố chính được cấu thành từ nhiều chỉ báo cụ thể, thu thập thông qua khảo sát hộ gia đình. Các chỉ báo này sau đó được chuẩn hóa theo một thang điểm chung (từ 0 đến 1) để đảm bảo tính so sánh. Giá trị LVI cuối cùng cho biết mức độ tổn thương tổng thể của một cộng đồng, với giá trị càng gần 1 thì mức độ tổn thương càng cao.

3.2. Áp dụng chỉ số LVI IPCC để phân tích khả năng chống chịu

Khung LVI-IPCC là một bước phát triển của phương pháp LVI, giúp phân loại 8 yếu tố chính vào ba thành phần cốt lõi của脆弱性 theo định nghĩa của IPCC. Cụ thể: Mức độ phơi bày (Exposure) được đo bằng yếu tố thảm họa thiên nhiên và BĐKH. Độ nhạy cảm (Sensitivity) bao gồm các yếu tố về sức khỏe, nguồn nước, vốn tài chính, nhà cửa và đất sản xuất. Khả năng chống chịu của cộng đồng (Adaptive Capacity) được đánh giá qua hồ sơ nhân khẩu học, chiến lược sinh kế và mạng lưới xã hội. Cách tiếp cận này cho phép các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về nguồn gốc của sự tổn thương. Ví dụ, một cộng đồng có thể dễ bị tổn thương không phải vì mức độ phơi bày cao, mà do năng lực thích ứng thấp. Điều này giúp các giải pháp tập trung đúng vào việc nâng cao khả năng chống chịu và cải thiện sinh kế.

IV. Kết quả thực tiễn về khả năng chống chịu của cộng đồng Cồn Thoi

Kết quả nghiên cứu thực địa tại xã Cồn Thoi đã cung cấp những số liệu cụ thể, phản ánh rõ nét sự khác biệt về tính dễ bị tổn thương sinh kế giữa các nhóm cộng đồng. Thông qua việc áp dụng khung đánh giá Livelihood Vulnerability Index (LVI), luận văn đã chỉ ra rằng xóm 8B có chỉ số LVI là 0,464, cao hơn so với xóm 7C là 0,402. Điều này cho thấy cộng đồng dân cư ở xóm 8B, có vị trí gần biển hơn và điều kiện kinh tế-xã hội còn nhiều khó khăn, đang phải đối mặt với mức độ tổn thương cao hơn. Phân tích sâu hơn qua chỉ số LVI-IPCC cũng khẳng định kết quả này, với chỉ số tổn thương của xóm 8B (0,489) cao hơn xóm 7C (0,401). Sự chênh lệch này không chỉ đến từ mức độ phơi bày với thời tiết cực đoan mà còn do sự khác biệt về khả năng chống chịu của cộng đồng. Các hộ dân đã và đang tự thực hiện nhiều biện pháp thích ứng ban đầu, tuy nhiên, các giải pháp này phần lớn còn mang tính tự phát, nhỏ lẻ và thiếu sự hỗ trợ đồng bộ về kỹ thuật cũng như chính sách, đặc biệt là trong việc tiếp cận các mô hình sinh kế thích ứng hiệu quả.

4.1. So sánh mức độ tổn thương sinh kế giữa các cộng đồng dân cư

Sự khác biệt về chỉ số LVI giữa xóm 8B và 7C cho thấy vị trí địa lý và điều kiện kinh tế xã hội là những yếu tố quyết định đến mức độ tổn thương. Xóm 8B, với vị trí gần biển hơn, chịu tác động trực tiếp và thường xuyên hơn từ nước biển dâng và xâm nhập mặn. Bên cạnh đó, các yếu tố về vốn tài chính, cơ sở hạ tầng và khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội của người dân ở xóm 8B có thể còn hạn chế hơn. Kết quả này là một lời cảnh báo quan trọng, cho thấy các chương trình can thiệp cần ưu tiên cho các cộng đồng dễ bị tổn thương nhất, thay vì áp dụng một chính sách đồng đều cho toàn xã. Việc xác định các "điểm nóng" về脆弱性 giúp tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực để giảm nhẹ rủi ro thiên tai.

4.2. Các biện pháp thích ứng ban đầu của người dân địa phương

Đối mặt với những tác động tiêu cực của BĐKH, người dân Cồn Thoi đã chủ động tìm kiếm các giải pháp để bảo vệ sinh kế. Nghiên cứu ghi nhận nhiều biện pháp thích ứng đã được áp dụng, bao gồm: thay đổi cơ cấu cây trồng từ trồng lúa sang nuôi trồng thủy sản bền vững; điều chỉnh lịch thời vụ để tránh các đợt nắng nóng hoặc rét đậm; lựa chọn các giống cây trồng, vật nuôi có khả năng chịu mặn, chịu hạn tốt hơn. Ngoài ra, một số biện pháp kỹ thuật như làm lán che, phủ nilon, làm luống cao cũng được áp dụng để bảo vệ cây trồng trước thời tiết cực đoan. Tuy nhiên, các hoạt động này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm và khả năng tài chính của từng hộ gia đình, cho thấy sự cần thiết của các chính sách hỗ trợ chuyển đổi sinh kế một cách bài bản.

V. Top các mô hình sinh kế thích ứng hiệu quả tại Cồn Thoi

Từ thực trạng tính dễ bị tổn thương sinh kế và các thách thức do biến đổi khí hậu gây ra, việc đề xuất và nhân rộng các mô hình sinh kế thích ứng là giải pháp mang tính chiến lược và bền vững. Các mô hình này không chỉ giúp người dân giảm thiểu thiệt hại, ổn định thu nhập mà còn góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng. Dựa trên tiềm năng của địa phương và các kinh nghiệm thành công, một số mô hình được xem là phù hợp và hiệu quả cho Cồn Thoi. Trong đó, việc chuyển đổi một phần diện tích trồng lúa kém hiệu quả sang các mô hình nông nghiệp thông minh với khí hậu được ưu tiên hàng đầu. Song song đó, phát triển các mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững như nuôi tôm-lúa, nuôi cua-cá kết hợp trong rừng ngập mặn không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn giúp bảo vệ hệ sinh thái đất ngập nước ven biển. Để các mô hình này được nhân rộng, cần có sự vào cuộc của chính quyền thông qua các chính sách hỗ trợ chuyển đổi sinh kế, tập huấn kỹ thuật và kết nối thị trường.

5.1. Chuyển đổi sang nông nghiệp thông minh với khí hậu CSA

Mô hình nông nghiệp thông minh với khí hậu (Climate-Smart Agriculture - CSA) là một hướng đi tất yếu cho Cồn Thoi. Các kỹ thuật CSA bao gồm việc áp dụng các giống lúa chịu mặn, chịu hạn; thực hành canh tác tiết kiệm nước (tưới nhỏ giọt, tưới xen kẽ); và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) để giảm phát thải khí nhà kính. Mô hình lúa-tôm, lúa-cá là một ví dụ điển hình của CSA, nơi cây lúa và con tôm/cá cùng tồn tại, hỗ trợ lẫn nhau. Mô hình này không chỉ giúp đa dạng hóa thu nhập, giảm rủi ro khi một trong hai đối tượng bị mất mùa, mà còn cải thiện độ phì nhiêu của đất, giảm sử dụng phân bón hóa học. Việc chuyển đổi này giúp đảm bảo an ninh lương thực đồng thời tăng cường khả năng thích ứng của hệ thống nông nghiệp.

5.2. Phát triển mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững ven biển

Với lợi thế là vùng đất ven biển, nuôi trồng thủy sản bền vững là một trong những mô hình sinh kế thích ứng quan trọng nhất. Thay vì nuôi công nghiệp thâm canh có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, các mô hình nuôi quảng canh cải tiến, nuôi sinh thái trong rừng ngập mặn cần được khuyến khích. Nuôi xen ghép các loài có giá trị kinh tế cao như tôm sú, cua biển cùng với việc bảo vệ và trồng mới rừng ngập mặn sẽ tạo ra một hệ thống sản xuất bền vững. Rừng ngập mặn không chỉ là "lá chắn xanh" giúp giảm nhẹ rủi ro thiên tai từ bão và nước biển dâng, mà còn cung cấp nguồn thức ăn tự nhiên và môi trường sống cho các loài thủy sản, giảm chi phí đầu vào cho người nuôi.

5.3. Tăng cường chính sách hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho người dân

Để người dân mạnh dạn áp dụng các mô hình mới, vai trò của chính sách hỗ trợ chuyển đổi sinh kế là cực kỳ quan trọng. Chính sách này cần bao gồm các hợp phần: hỗ trợ vốn vay ưu đãi để đầu tư ban đầu; tổ chức các lớp tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật về các mô hình nông nghiệp thông minh và nuôi trồng thủy sản bền vững; xây dựng các chuỗi liên kết giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ, đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Bên cạnh đó, chính sách cần lồng ghép các yếu tố về bảo hiểm nông nghiệp, giúp người dân giảm thiểu rủi ro khi đối mặt với thời tiết cực đoan và các cú sốc từ thị trường.

VI. Hướng tới sinh kế bền vững Quy hoạch và giảm nhẹ rủi ro thiên tai

Để đảm bảo một tương lai bền vững cho Cồn Thoi, các giải pháp thích ứng riêng lẻ là chưa đủ. Cần có một cách tiếp cận tổng thể, mang tính dài hạn, trong đó quy hoạch sử dụng đất và chiến lược giảm nhẹ rủi ro thiên tai đóng vai trò xương sống. Quá trình quy hoạch cần được thực hiện với sự tham gia của cộng đồng và phải tích hợp các kịch bản biến đổi khí hậu, đặc biệt là kịch bản nước biển dâng. Điều này có nghĩa là cần xác định rõ các vùng có nguy cơ ngập lụt cao để chuyển đổi mục đích sử dụng, ưu tiên phát triển các mô hình sinh kế thích ứng và bố trí các công trình hạ tầng kiên cố. Song song đó, việc xây dựng và thực thi các chiến lược giảm nhẹ rủi ro cần được chú trọng, bao gồm cả các giải pháp công trình (củng cố đê biển, trồng rừng phòng hộ) và phi công trình (nâng cao nhận thức, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm). Mục tiêu cuối cùng là nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng, biến thách thức từ BĐKH thành cơ hội để tái cấu trúc sinh kế theo hướng bền vững và hiệu quả hơn.

6.1. Tầm quan trọng của quy hoạch sử dụng đất tích hợp BĐKH

Công tác quy hoạch sử dụng đất tại các vùng ven biển như Cồn Thoi phải vượt ra ngoài khuôn khổ truyền thống. Nó cần được xây dựng dựa trên các dự báo khoa học về tác động của nước biển dâng và xâm nhập mặn. Quy hoạch phải phân vùng rõ ràng: vùng nào có thể tiếp tục canh tác lúa với các giống chịu mặn, vùng nào cần chuyển đổi hoàn toàn sang nuôi trồng thủy sản hoặc các mô hình nông-lâm-ngư kết hợp. Vùng đệm của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cồn Nổi cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Quy hoạch tích hợp BĐKH giúp định hướng đầu tư một cách khôn ngoan, tránh lãng phí nguồn lực vào các công trình hoặc các mô hình sản xuất không còn phù hợp trong tương lai, góp phần tạo nên một sinh kế bền vững ven biển.

6.2. Xây dựng chiến lược dài hạn nâng cao năng lực thích ứng

Nâng cao năng lực thích ứng là một quá trình liên tục, đòi hỏi chiến lược dài hạn. Chiến lược này cần tập trung vào việc đa dạng hóa sinh kế để người dân không phụ thuộc vào một nguồn thu nhập duy nhất. Bên cạnh đó, cần tăng cường mạng lưới an sinh xã hội, thành lập các quỹ cộng đồng phòng chống thiên tai. Việc đầu tư vào giáo dục và đào tạo nghề, đặc biệt cho thế hệ trẻ, cũng là một giải pháp quan trọng để tạo ra các cơ hội việc làm phi nông nghiệp, giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Cuối cùng, việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức để mỗi người dân hiểu rõ về rủi ro từ BĐKH và chủ động tham gia vào các hoạt động giảm nhẹ rủi ro thiên tai là yếu tố then chốt để xây dựng một cộng đồng an toàn và có khả năng chống chịu cao.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu đang tạo ra những tác động sâu sắc đến hệ thống kinh tế - xã hội và tài nguyên thiên nhiên toàn cầu, trong đó dải ven biển là khu vực chịu tổn thương nghiêm trọng nhất. Tại Việt Nam, sự gia tăng nhiệt độ cùng tốc độ nước biển dâng trung bình 1,8 mm/năm trong giai đoạn 1961–2003 đang đe dọa trực tiếp đến đời sống của hàng triệu cư dân ven bờ. Huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình là vùng đồng bằng ven biển đặc thù với tốc độ bồi tụ phù sa tiến ra biển từ 80 đến 100 mét mỗi năm, song cũng là tâm điểm chịu ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, triều cường và xâm nhập mặn.

Nghiên cứu tập trung đánh giá mức độ phơi lộ, tính nhạy cảm và năng lực thích ứng sinh kế của cộng đồng dân cư xã Cồn Thoi – địa bàn nằm cách bờ biển khoảng 7 km về phía Bắc. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là định lượng hóa tính dễ bị tổn thương sinh kế thông qua các chỉ số khoa học, phân tích chuỗi dữ liệu khí tượng thủy văn kéo dài 53 năm (1964–2016) và khảo sát thực địa giai đoạn 2016–2017.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc cung cấp bức tranh định lượng chi tiết về mức độ rủi ro sinh kế của 100% các nhóm hộ nông nghiệp và thủy sản tại địa phương. Kết quả nghiên cứu đóng vai trò là cơ sở khoa học xác thực giúp chính quyền cấp huyện, xã xây dựng kịch bản ứng phó, tối ưu hóa các nguồn lực tài chính công và nâng cao khả năng chống chịu sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư nông thôn ven biển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Khung sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID) kết hợp với định nghĩa về tính dễ bị tổn thương của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC). Tính dễ bị tổn thương được xác định là một hàm số tổng hợp từ ba thành phần: Mức độ phơi lộ (Exposure), Độ nhạy cảm (Sensitivity) và Năng lực thích ứng (Adaptive Capacity).

Mô hình đánh giá cốt lõi là Chỉ số tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability Index - LVI) do Hahn và các cộng sự thiết lập năm 2009. Khung LVI được hiệu chỉnh phù hợp với thực tế xã Cồn Thoi, bao gồm 8 nhóm yếu tố chính:

1. Hồ sơ nhân khẩu học
2. Chiến lược sinh kế
3. Mạng lưới xã hội
4. Tình trạng sức khỏe
5. Vốn tài chính
6. Nhà cửa và đất sản xuất
7. Nguồn tài nguyên nước
8. Thảm họa thiên nhiên và biến đổi khí hậu

Bên cạnh đó, phương pháp tiếp cận LVI-IPCC gom cụm 8 yếu tố trên vào 3 hợp phần của IPCC nhằm xác định rõ nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tổn thương sinh kế, phân định ranh giới giữa tác động ngoại cảnh và nội lực ứng phó của cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu khí tượng gồm nhiệt độ và lượng mưa được thu thập liên tục từ năm 1964 đến năm 2016 tại trạm Khí tượng Thủy văn Văn Lý (Hải Hậu, Nam Định) – trạm đo ven biển liền kề có điều kiện tự nhiên tương đồng nhất với huyện Kim Sơn.

Phương pháp điều tra xã hội học sử dụng bảng hỏi cấu trúc để khảo sát mẫu đại diện gồm 100 hộ dân tại 2 xóm tiêu biểu của xã Cồn Thoi: Xóm 8B (khu vực nằm sát đê, gần biển hơn) và Xóm 7C (khu vực nằm sâu trong nội địa, xa biển hơn). Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật bốc thăm phân tầng ngẫu nhiên: từ danh sách toàn xã, lựa chọn 2 xóm đại diện, sau đó tại mỗi xóm chọn ngẫu nhiên 50 hộ (gồm 25 hộ nghèo và 25 hộ khá giả). Tiêu chí lựa chọn người trả lời phỏng vấn là chủ hộ hoặc thành viên có độ tuổi trên 45 tuổi nhằm đảm bảo tính am hiểu và kinh nghiệm quan sát diễn biến khí hậu qua nhiều thập kỷ.

Dữ liệu được chuẩn hóa về thang đo không thứ nguyên từ 0 (ít tổn thương nhất) đến 1 (tổn thương cao nhất). Toàn bộ dữ liệu được tổng hợp, xử lý tương quan thống kê và phân tích phương sai (ANOVA) trên phần mềm Microsoft Excel, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích chuỗi số liệu khí tượng 1964–2016 xác nhận xu thế ấm lên rõ nét tại khu vực nghiên cứu:

• Nhiệt độ tối thấp trung bình năm tăng với tốc độ 0,16 °C/thập kỷ (đạt mức ý nghĩa thống kê P < 0,05), trong khi nhiệt độ tối cao trung bình tăng 0,11 °C/thập kỷ.
• Xu thế tăng nhiệt trong vụ xuân (0,19–0,20 °C/thập kỷ) diễn ra mạnh mẽ hơn so với vụ mùa (0,13–0,20 °C/thập kỷ).
• Lượng mưa vụ mùa suy giảm nghiêm trọng từ sau năm 1980. Trước năm 1980, số ngày mưa lớn cực đoan (lượng mưa ≥ 100 mm) dao động từ 20 đến 35 ngày/vụ; sau năm 1980, chỉ số này giảm xuống mức cao nhất chỉ khoảng 7 ngày (ghi nhận vào năm 1985 và 2015), thậm chí nhiều năm hoàn toàn không xuất hiện ngày mưa nào đạt mức 100 mm như năm 1995, 1997, 1999 và 2004.

+-------------------------------------------------------------------------+
| Biểu đồ: So sánh Chỉ số Tổn thương Sinh kế LVI và LVI-IPCC             |
|                                                                         |
|  1.0 |                                                                  |
|      |                                                                  |
|  0.6 |                                                                  |
|  0.5 |            [0.464]      [0.489]                                  |
|  0.4 |  [0.402]                          [0.401]                        |
|  0.3 |                                                                  |
|  0.2 |                                                                  |
|  0.0 +---------------------------------------------------------------   |
|         LVI (Xóm 7C)  LVI (Xóm 8B)  LVI-IPCC (7C)  LVI-IPCC (8B)        |
+-------------------------------------------------------------------------+

Về chỉ số tổn thương sinh kế, Xóm 8B có giá trị LVI đạt 0,464, cao hơn 15,4% so với Xóm 7C (đạt 0,402). Xét theo khung LVI-IPCC, chỉ số tổn thương của Xóm 8B là 0,489, vượt trội so với mức 0,401 của Xóm 7C. Điểm số năng lực thích ứng của Xóm 8B chỉ đạt 0,598, thấp hơn đáng kể so với Xóm 7C, phản ánh mức độ dễ bị tổn thương cao của cộng đồng cư dân sống cận kề biển.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch về chỉ số tổn thương giữa hai xóm bắt nguồn từ sự phân hóa vị trí địa lý và cấu trúc kinh tế hộ. Xóm 8B chịu mức độ phơi lộ trước thiên tai cao hơn do nằm gần hệ thống đê biển, thường xuyên chịu tác động trực tiếp của bão, triều cường và nước dâng. Về mặt nhạy cảm, phần lớn hộ dân tại Xóm 8B phụ thuộc vào nuôi trồng thủy sản nước lợ và mặn – ngành nghề rất nhạy cảm với biến động nhiệt độ nước và độ mặn. Khi gặp sốc thời tiết, tỷ lệ mất trắng của các đầm tôm, cua tại Xóm 8B cao gấp 1,5 đến 2 lần so với các mô hình lúa - màu truyền thống tại Xóm 7C.

Ngược lại, Xóm 7C nằm sâu trong đê, có hệ sinh thái nông nghiệp đa dạng hơn, nguồn nước ngọt tưới tiêu ổn định và mạng lưới hỗ trợ xã hội nội bộ chặt chẽ hơn. Dữ liệu khảo sát chỉ ra rằng các hộ nghèo tại cả hai xóm đều đối mặt với rào cản lớn về vốn tài chính và nhà ở kiên cố, khiến chỉ số thành phần về năng lực thích ứng bị kéo giảm.

Để trực quan hóa các kết quả này trên báo cáo chuyên sâu, mô hình biểu đồ mạng nhện (Radar Chart) 8 trục được sử dụng để làm nổi bật các khía cạnh tổn thương cục bộ (vốn tài chính, nguồn nước, thảm họa), kết hợp với bảng số liệu ma trận tương quan giữa số ngày nắng nóng cực đoan và năng suất cây trồng qua các thập kỷ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giảm thiểu mức độ tổn thương và củng cố nền tảng sinh kế bền vững cho người dân xã Cồn Thoi, các giải pháp thích ứng cần được triển khai đồng bộ theo 4 nhóm hành động cụ thể:

1. Chuyển dịch cơ cấu cây trồng và mùa vụ thích ứng: UBND xã Cồn Thoi phối hợp với Phòng Nông nghiệp huyện Kim Sơn hướng dẫn 100% các hộ nông nghiệp chuyển đổi lịch thời vụ vụ xuân sớm hơn 10–15 ngày nhằm tránh các đợt hạn cuối vụ; đưa vào gieo cấy các giống lúa thuần ngắn ngày chịu mặn (ngưỡng chịu mặn 3–4‰) và giống lúa lai năng suất cao, hướng tới mục tiêu giảm 25% tỷ lệ thiệt hại mùa màng do thời tiết cực đoan đến năm 2025.

2. Nâng cấp và kiên cố hóa hạ tầng thủy lợi, đê kè: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Ninh Bình bố trí nguồn vốn trung hạn giai đoạn 2021–2025 để nâng cấp tuyến đê biển xung yếu và nạo vét hệ thống kênh dẫn nước ngọt nội đồng tại các xóm ven đê như Xóm 8B; đảm bảo 100% diện tích canh tác có hệ thống cống ngăn mặn, giữ ngọt chủ động trước các đợt triều cường.

3. Mở rộng tiếp cận vốn tín dụng vi mô và bảo hiểm nông nghiệp: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Kim Sơn triển khai các gói vay ưu đãi kỳ hạn 3–5 năm với lãi suất hỗ trợ cho ít nhất 80% hộ nghèo và cận nghèo tại địa phương theo tinh thần Quyết định số 315/QĐ-TTg; thí điểm mô hình bảo hiểm rủi ro thiên tai đối với diện tích nuôi trồng thủy sản nước lợ.

4. Đào tạo kỹ năng quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng: Hội Nông dân và Hội đồng nhân dân xã Cồn Thoi định kỳ tổ chức tối thiểu 12 khóa tập huấn thực hành mỗi năm về kỹ thuật che phủ nilong chống rét cho mạ, kỹ thuật làm luống cao chống ngập úng và kỹ năng ứng phó khi có cảnh báo bão sớm trước 24–48 giờ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang tính ứng dụng cao và là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách cấp địa phương: Lãnh đạo UBND cấp huyện, xã, cán bộ Phòng Tài nguyên & Môi trường, Phòng Nông nghiệp & PTNT các vùng ven biển Đồng bằng sông Hồng có thể sử dụng trực tiếp bộ chỉ số LVI để xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu cấp cơ sở.

• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành môi trường: Học viên cao học, nghiên cứu sinh thuộc các ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai, Biến đổi Khí hậu, Sinh thái học có thể khai thác khung phương pháp luận LVI-IPCC cải biên và mô hình phân tích chuỗi số liệu khí tượng thủy văn 53 năm làm tài liệu nghiên cứu học thuật.

• Các tổ chức phi chính phủ (NGO) và tổ chức phát triển quốc tế: Các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực phát triển sinh kế cộng đồng, giảm nhẹ rủi ro thiên tai (như UNDP, Hội Chữ thập đỏ) có cơ sở thực chứng để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế vi mô, trồng rừng phòng hộ ven biển tại Ninh Bình.

• Kỹ sư nông nghiệp và cán bộ khuyến nông cơ sở: Đội ngũ kỹ thuật viên nông nghiệp tại hiện trường có thể tham khảo các giải pháp canh tác thích ứng như kỹ thuật giàn rau vượt lũ, mô hình luân canh giống lúa chịu hạn mặn để phổ biến rộng rãi cho bà con nông dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Khung đánh giá LVI và LVI-IPCC khác nhau như thế nào?
Chỉ số LVI đánh giá tính tổn thương dựa trên trung bình gia quyền của 8 nhóm yếu tố sinh kế thực tế tại địa phương. Trong khi đó, LVI-IPCC tái cấu trúc 8 nhóm yếu tố này vào 3 thành phần cốt lõi của biến đổi khí hậu gồm mức độ phơi lộ, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng, giúp chỉ rõ nguyên nhân gây tổn thương là do tự nhiên hay hạn chế nội lực xã hội.

2. Tại sao Xóm 8B có chỉ số tổn thương sinh kế cao hơn Xóm 7C?
Xóm 8B nằm sát đê ven biển, chịu mức độ phơi lộ thiên tai cao hơn và sinh kế phụ thuộc lớn vào nuôi trồng thủy sản vốn rất nhạy cảm với độ mặn, nhiệt độ. Ngoài ra, khả năng thích ứng của Xóm 8B đạt 0,598, thấp hơn so với Xóm 7C do tỷ lệ hộ nghèo và phụ thuộc tài chính cao hơn.

3. Chuỗi dữ liệu khí tượng 53 năm chỉ ra biến động thời tiết nổi bật nào tại Kim Sơn?
Nhiệt độ tối thấp tăng rõ rệt 0,16 °C/thập kỷ, đặc biệt vụ xuân tăng mạnh 0,19–0,20 °C/thập kỷ. Đồng thời, lượng mưa vụ mùa suy giảm mạnh sau năm 1980, số ngày mưa cực đoan (≥ 100 mm) giảm từ 20–35 ngày xuống còn tối đa khoảng 7 ngày, gây thiếu hụt nguồn nước ngọt tưới tiêu.

4. Cỡ mẫu 100 hộ tại 2 xóm có đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ địa bàn không?
Cỡ mẫu 100 hộ được phân bổ đều cho 2 xóm đại diện cho hai vùng không gian sinh thái đặc trưng (ven biển và nội đồng), kết hợp phân tầng 50% hộ nghèo và 50% hộ khá giả, cùng tiêu chí chủ hộ trên 45 tuổi giúp dữ liệu phản ánh chính xác thực trạng kinh tế - xã hội và lịch sử biến đổi khí hậu của xã.

5. Người dân Cồn Thoi đã chủ động áp dụng các giải pháp thích ứng bản địa nào?
Người dân đã chủ động chuyển đổi đất trồng lúa kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản, thay đổi lịch gieo cấy theo mùa vụ thực tế, sử dụng giống lúa chịu hạn mặn, che phủ màng nilong chống rét cho mạ và làm luống cao để chống úng cục bộ trong mùa mưa bão.

Kết luận

• Luận văn đã lượng hóa thành công tính dễ bị tổn thương sinh kế tại xã Cồn Thoi thông qua bộ chỉ số LVI (0,464 tại Xóm 8B và 0,402 tại Xóm 7C) và chỉ số LVI-IPCC (0,489 tại Xóm 8B và 0,401 tại Xóm 7C).
• Chuỗi quan trắc 53 năm (1964–2016) khẳng định xu thế ấm lên rõ rệt với nhiệt độ tối thấp tăng 0,16 °C/thập kỷ và số ngày mưa lớn vụ mùa suy giảm nghiêm trọng sau năm 1980.
• Khảo sát thực địa trên 100 hộ dân đã nhận diện chính xác các điểm nghẽn sinh kế về vốn tài chính, chất lượng nhà ở và nguồn nước ngọt sinh hoạt - sản xuất.
• Đóng góp quan trọng của nghiên cứu là xây dựng bộ giải pháp tích hợp từ kỹ thuật canh tác, công trình hạ tầng thủy lợi đến chính sách tín dụng vi mô với lộ trình thực hiện cụ thể giai đoạn 2020–2025.
• Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận khoa học tin cậy, có khả năng nhân rộng cho các xã bãi bồi ven biển thuộc khu vực Đồng bằng sông Hồng.

Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và nhà khoa học quan tâm đến mô hình tính toán LVI chi tiết có thể tiếp cận toàn văn luận văn tại Thư viện Học viện Nông nghiệp Việt Nam để cùng chung tay thúc đẩy các giải pháp sinh kế bền vững ứng phó với biến đổi khí hậu.